Aqjaıyq

aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aýmaq  mártebesin ıelene ala ma? Respýblıka aýmaǵyn basyp ótetin iri ózenderdiń deni transshekaralyq ózender ekeni belgili. Sondyqtan da mundaı sý aıdyndarynyń tóńiregindegi túıtkilderdi respýblıka Úkimeti derbes sheshe almaıdy. Búgingi kúni dál osyndaı túıini kóp, kúrdeli máseleleri men problemasy mol transshekaralyq sý arterııasynyń biri – Jaıyq ózeni bolyp otyr. Onyń ekologııalyq júıesin, ózenniń mańyndaǵy ósimdikter men janýarlar dúnıesin, ǵylymı-salalyq tilmen aıtqanda florasy men faýnasyn qalaı saqtap qalýǵa bolady? Bul saýal Jaıyqtyń boıyn jaılaǵan jurtshylyq pen úkimettik emes uıymdardy, zııaly qaýym men buqaralyq aqparat quraldaryn jáne jergilikti maslıhat depýtattary men keıbir Parlament depýtattaryn kópten beri tolǵandyryp keledi. Olar qordalanyp qalǵan Jaıyq ózeniniń múshkil jáı-kúıi jónindegi janaıqaılaryn ártúrli deńgeıdegi atqarýshy organdardyń nazaryna usynyp júrgeni de shyndyq. О́z kezeginde bılik tarmaqtary halyq únin túsinistikpen qabyl alyp, óz múmkindikteri men ókilettilikteri sheńberinde birqatar isterdi qolǵa alǵanyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sonyń biri qazirgi kezde taıyz­dap, qaırańdap qalǵan Jaıyq ózeni sýynyń deńgeıin kóterý jónindegi is-sharalar desek, qatelespeımiz. Jaz bel ortadan aýǵanda Jaıyq ózeniniń keıbir tustarynyń tereńdigi adamnyń tizesinen ǵana keledi. Qazir munda teplohodtar men barjalar, katerler men shaǵyn kemeler erkin júze almaıdy. О́ıtkeni, qaırańdap, maltyǵyp qala beredi. Sý kóliginiń asty ózenniń tabanyna tirelip júrgizbeıdi. Mundaı jaǵdaıǵa ushyramaý úshin bir adam arnaıy uzyn ólsheýish qurylǵymen katerdiń aldyn barlap túrtip júrgenin de batysqazaqstandyqtar men óńir qonaqtarynyń kózderi jıi shalady. Tipti, ózenniń keıbir tustarynda sý qumyrsqanyń belindeı bolyp úzilip kete jazdaıdy. Jaıyq ózeni sýynyń deńgeıin shuǵyl  kóterý qajettiligi de onyń múldem tartylyp, quryp ketý qaýpinen týyndap otyrǵany oqyrmandarymyzǵa aıtpasa da túsinikti dep oılaımyz. Áıteýir bul jóninde arnaıy joba oılas­tyrylǵany kóńilge kádimgideı medeý. Soǵan sáıkes onyń tıisti teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negiz­­de­mesi jasalǵanyn da aıta ketkenniń artyqshylyǵy joq. Eger aldaǵy ýaqytta osy negizdemege sáıkes qarjylandyrý máselesi sheshimin tapsa, Jaıyqtyń tabanyn tazalap, bekitý jumystaryn júrgizýge múmkindik týady. Áıtse de munyń ózi bosqa ketken esil eńbek, mańdaı ter, paıda bermeıtin iske shashylǵan qarajat, orys halqy oryndy aıtqandaı, «martyshkın trýd» bolyp ketpesine eshkim kepildik bere almaıdy. Nege? О́ıtkeni, Batys Qazaqstan oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy mamandarynyń málimdeýinshe, bul is ózenniń bastaý alatyn tusynan bastalǵan kezde ǵana nátıjeli bolmaq. Al bul beldik ózimizde emes, Reseı aýmaǵynda. Sondyqtan, ony qazaqstandyqtar baryp óz erkimen rettep bere almaıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı, transshekaralyq ózenderdiń ereksheligi de osynda. Sonda ne isteý kerek? Bul saýaldyń basty jaýaby bireý ǵana desek-she?! Iаǵnı eki elge ortaq transshekaralyq Jaıyq ózeniniń ekologııalyq júıesin saýyqtyrý men saqtaý jóninde Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasynda arnaıy kelisimge qol qoıylsa, bul aıtylǵan másele óz sheshimin taba alatyny anyq. Kórshiles eki el arasynda buǵan deıin mundaı kelisim qujattyń jobasy jasalǵany da belgili. Alaıda, ony ázirleý úrdisteri tym uzaqqa sozylyp kele jatqany da jasyryn emes. Munyń birqatar obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar ekenin de aıtý paryz. Sonyń biri ártúrli memleketaralyq vedomstvolyq jáne tóreshildik kedergilerdiń kezdesýi desek, qatelik bolmaıtyn shyǵar. Bulaı deıtinimiz sý resýrstaryn saqtaý baǵytyndaǵy kelissózder kez kelgen eldegi bılik organdarynyń tómengi, orta jáne joǵary býynyndaǵy barlyq bılik tarmaqtarymen kelise otyrylyp jasalady dep tujyrymdaıdy sala mamandary. Eń bastysy, qazirgi tańda Jaıyq ózeniniń ekologııalyq júıesin jaqsartý jónindegi kelisim jobasyn Reseı úkimeti qoldap, maquldap otyrǵany memleketaralyq máseleniń oń sheshimin tabýyna senim týǵyzady. Endeshe, buǵan Qazaqstan Úkimeti de sergek kózqaras tanytsa, halyq sharýashylyǵynda jáne áleýmettik salada aıryqsha mańyzy bar iri tabıǵı nysan – Jaıyq ózenin quryp ketýden saqtap qalýdyń kilti tabylmaq. Ári mundaǵy sý resýrs­taryn uqypty jáne tıimdi túrde paıdalana bilýdiń kórshiles memleketterge ortaq sheshimi men joldary aıqyndalmaq. Árıne, bul arada Jaıyqqa arasha túsý jalań uǵym bolyp qalýǵa tıisti emes. Osy arqyly Jaıyq ózenin nárlendirip, qorektendirip otyratyn Shaǵan jáne Derkól sekildi birqatar shaǵyn ózenderdiń problemalary da óz sheshimin taba alar edi. Búginde qazaq valsiniń koroli Shámshi Qaldaıaqovtyń «Aq erke – Aqjaıyq» ánine aqyn Tólegen Aıbergenov jazǵan mátindegi «Jaıyqtyń jaǵalaı taly» jyldan jylǵa sırep, qýrap, azaıyp barady.  О́zen boıynda ornalasqan eldi mekender turǵyndarynyń da eńseleri túsińki kórinedi. О́ıtkeni, yrys kózi sanalǵan Jaıyq sýy kúnnen-kúnge tartylyp, azaıyp bara jatsa, ekologııalyq jaǵdaı da nasharlaı túspesine kim kepil? Mundaı tyǵyryqtan shyǵatyn joldyń basy erte me, kesh pe, áıteýir Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasyndaǵy kelisim qujatqa qol qoıylýy der edik. Eger bul is sátimen júzege asatyn bolsa, transshekaralyq Jaıyq ózenin aıryqsha qorǵalatyn tabıǵat aýmaǵy qataryna kirgizýge jol ashylmaq. О́z kezeginde osyndaı bıik ekologııalyq jáne áleýmettik máseleni murat tutqan memleketaralyq turaqty komıssııa qurylatyn bolsa, nur ústine nur. Onyń músheleri joǵaryda kórsetilgen túıtkildi máselelerdiń sapaly ári tabandy túrde orynda­lýyna yqpal jasaı alatynyna sengimiz keledi. Biz materıalymyzdyń basynda Jaıyq ózeni basseıni boıynda ornalasqan kúrdeli ahýal jóninde qoǵamdyq pikir týǵyza bilgen uıymdar týraly aıtyp ótken edik. Sonyń bastaýynda «Jaıyq – dostyq ózeni» atty qazaqstandyq-reseılik tarıhı-mádenı jáne ekologııalyq ekspedısııa tur. Oǵan  Parlament Májilisiniń depýtaty Elena Tarasenko jetekshilik etedi. Olar bıyl ózderiniń 19-shy ekspedısııasyn aıaqtaǵan eken. Osyǵan baılanysty ol óz oı-pikiri men túıinin gazet tilshisine bylaısha jetkizdi. – Ekspedısııa músheleriniń atqaratyn mindetteri men róli jyl ótken saıyn artyp keledi. Bizdiń basty maqsatymyz – kórshiles elder úkimetteri men ondaǵy jurtshylyqtyń nazaryn transshekaralyq Jaıyq ózeni basseınindegi qalyptasyp otyrǵan aýyr ahýalǵa aýdarý. Onyń sheshimin Reseı men Qazaqstan ókildikteriniń birlesip oılastyrýyn kózdeý. Osy baǵytty biz Qazaqstan men Reseı úkimetteri aldyna Aqjaıyqqa aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aýmaq mártebesin berý jóninde úndeý mátinin ázirleý qajettiligi jónindegi uıǵarymǵa keldik. Árıne, mundaı oń, durys nıet iske asyp jatsa ıgi. Osy oraıda sál sheginis jasaýdyń da reti kelip turǵandaı. Sonaý sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde Reseıdiń Edil boıyndaǵy óńirleri – Saratov pen Volgogradqa jáne Astrahanǵa jolymyz túsken bolatyn. Sol kezde reseılik basylymdar men telearnalarda arnasy tartyla bastaǵan Edil ózenin qorǵap qalý jóninde úlken qoǵamdyq pikir óristep jatqanyna kýá bolyp edik. Arada 25-30 jyl ótken kezde olardyń janaıqaıy aıaqsyz qalmaǵanyna kózimiz aıqyn jetip otyr. О́ıtkeni, buǵan búgingi kúni Edildiń arnasynan asyp-tasyp shalqyp jatqany kýá. Osyndaı qam-qareket bizge de sińisti bolsa, esh ókinbesimiz kámil. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy. Sýretterde: Jaıyq ózeniniń kórinisteri. Sýretterdi túsirgen Rafhat HALELOV.