Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qara sózderindegi kórkemdik sheberliktiń bir syry aqynnyń daryndy sheshenderdiń murasyn jetik hám tereń úırenip bilgendiginen dep túıindeıdi. Zertteýshi Abaı poezııasynyń beınelilik-sýrettilik júıesine, aqyndyq tili men qurylysyna taldaý jasaıdy. Abaıdyń Shyǵystyń klassıkalyq ádebıetimen baılanysy jáne A.Pýshkınnen, M.Lermontovtan, I.Krylovtan aýdarylǵan shyǵarmalary jóninde oı órbitedi. Uly aqynnyń tabıǵat lırıkasyndaǵy fılosofııalyq oı da, sýret te, syr da birtutastyqta ekendigin kórsetedi. Iаǵnı Abaıdyń jaratylysty sóıletip, qupııasyn tógilte sýrettep jetkizip, oı-sezim muhıtynyń aǵys-tolqyndaryn týdyryp, ǵalamat qýattyń kózine aınalatyndyǵyn dáleldeıdi. Osy eńbeginde: «Ulttyq til – sol ulttyń tili – sol ulttyń barlyq múshesine túsinikti bola bilse ǵana tirshiliginiń aınasy men quraly bolady», dep jazady. Shynynda da, Abaı poezııasy – qazaq ómiriniń aınasy. Demek, ol ana tiliniń negizgi sózdik qoryn sarqa paıdalanǵan, sonyń ný ormanyna erkin shúıgigen eren daryn. Avtor aqyn týyndatqan shendestirýlerge, aýystyrýlarǵa, teńeýlerge, ásireleýlerge oı sáýlesin túsiredi. Olardyń qazaq halqynyń sharýa-kásibimen, turmys-saltymen, ańshylyq, malshylyq dástúrlerimen tórkindes, tamyrlas ekendigin baıandaǵan, Abaıdyń qazaq óleńine engizgen ózgeris-jańalyqtaryna toqtalǵan. Folklorlyq poezııaǵa jyr úlgisi men qara óleń shýmaǵy tán bolsa, al qazaqtyń jazba poezııasyna Abaı jıyrmaǵa jýyq túr qosty dep paıymdaıdy. Abaı jyr úlgisimen «О́zgege, kóńilim, toıarsyń...», «Bolys boldym, minekı...», «Jazdygún shilde bolǵanda...» sııaqty óleńderin shyǵarǵan. Munda «birqalypty úıles jıi qoldanylǵandyǵyn» eskertedi zertteýshi. Aqyn engizgen jańalyqtardy anyqtaý kezinde, onyń óleńderiniń býyndyq, tarmaqtyq, uıqastyq, shýmaqtyq, yrǵaqtyq qurylysynyń erekshelikterin esepke alady. Abaıdyń qazaq óleńine kirgizgen ushan-teńiz ózgeristerin osylaısha jikteıdi: «Asyly «osy jańalyqtarynda Abaı qazaq poezııasyna tán zańdy (óleńge tórt býynnan artyq býyny bar sóz qospaý, qazaq sóziniń býyn qurylysyn saqtaý) buzbaıdy, qatty saqtaıdy». S.Muqanov aqynnyń kompozıtorlyq sheberligine de nazar aýdarǵan. Ol mýzyka zertteýshi A.Zataevıchke Abaıdyń «Tatıananyń Onegınge jazǵan hatyn» ózi oryndap, notaǵa túsirtken.
Sábıt Muqanovtyń paıymynsha, Abaı «aqyndyq qýattyń, talanttyń, poezııanyń basty maqsaty – «qoǵamdy órkendetý úshin qajetti quraldardyń biri dep túsingen». Jáne de ol oıshyl, qaıratker, ult aqynynyń tulǵasyn túsindirgende synshy V.Belınskııdiń «búkil ulttyń rýhyna beıne bola alarlyq uly adam bola bilý kerek» degen ustanymyn negiz etip Abaı shyǵarmashylyǵyn taldaıdy.
Abaıdyń ómirine qanyq Qatpa Qoramjanov pen Arham Ysqaqov: «Semeıden Abaı oryssha jáne musylmansha kóp kitaptar alyp qaıtyp, solardy oqýmen shuǵyldandy. Ol kitaptardy oqyp bitirgen soń, Semeıge ketip, taǵy da kitaptar ákeldi. Osylaı Semeıden kitaptar ákep oqý 1873 jyldan bastap Abaıdyń daǵdysyna aınaldy», deıdi (Muqanov S. Tańdamaly shyǵarmalar. On alty tomdyq. A., 1980. 209-211-better).
Abaıtanýshy Sábeń «Abaı Qunanbaev» monografııasynda: «Amerıka saıahatshysy Djorj Kennen jazady: «Meniń suraýlaryma Leontev (Semeıdegi kitaphananyń bastyǵy. – S.M.) jaýap berip, Semeı kitaphanasynyń qurylýy tarıhyn baıandaıdy da:
«Káttá qazaqtar da munymen paıdalanady, – dedi. – Men biletin Ibragım Kononbaı degen qart qazaq bar, onyń kitaphanaǵa kelip júrýi bylaı tursyn. Mıll, Bokl, Dreperdi de oqıdy» («Sıbır ı ssylka», 140-bet, 1906 jyl.).
G.Lıýıs pen D.Mılldiń talqylaýy arqyly orys tilinde 1867 jyly shyqqan Ogıýst Konttyń «Pozıtıvtik fılosofııasyn» Abaıdyń oqyǵandyǵyn onyń din týraly pikirlerinen baıqalady. Dj.V. Dreperdiń «Eýropa pikiriniń órkendeý tarıhy» (birinshi ret orys tilinde HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynda shyqqan bolý kerek. Bizdiń qolǵa túskeni 1896 jyly basylǵany. Abaı alǵashqy shyqqanyn oqyǵan sııaqty) atty kitabynyń keıbir pikirlerin Abaı óleńge de aýdarady. Máselen, Abaıdyń:
О́mirdiń aldy ystyq, arty sýyq,
Aldy oıyn, art jaǵy muńǵa jýyq,
dep, keletin óleńderi men Dreperdiń myna sózderi dál keledi: «Jas shaǵynda óziniń kúshine erkin sengen adam qartaıǵanda kúshinen kóńili sýyp, basqasha oılaıdy. Ýaqyt ótken saıyn, jastyqtyń elikpe qııaldary da báseńsıdi, odan keıin ár oıyn tizgindep, tileginiń órisin taryltady. Aqyrynda shyn turmys onyń kózinen perdesin sypyrady, qartaıǵan onyń oıyna adam úmitiniń bolmashy ekendigi uıalaıdy. Onyń tapqany tabam dep umtylǵanyna az uqsaıdy» (2-bet).
О́mirdiń aldyndaǵy úmit pen artyndaǵy ókinish týraly aıtqan Dreperdiń pikiri Abaıdyń birneshe óleńinde árqıly júıede kezdesip otyrady», dep jazady. Bul jerde keltirilgen derekter men oı saryndary (Dj.V.Dreperdiń Abaıdyń tolǵanysymen úılesimdiligi) jańalyq. (Sonda, 213-214-better). Akademık-jazýshy S.Muqanovtyń osy bir deregi ózge avtorlarda kezdespeıdi.
1944 jyldyń kúzinde Arham Ysqaqovtyń aýzynan Sábıt Muqanov Abaı qoljazbalary men murasynyń jınalý tarıhyna baılanysty myna bir derekterdi jazyp alǵan.
«Ákem jınaǵanda, Abaıdyń kóp qoljazbalary jyrtylǵan, sózderi óshken kúıinde tabyldy. Mynadaı bir oqıǵa boldy: 1905 jyldyń kókteminde ákem meni ertip Mahmýd moldanyń úıine bardy. As daıarlanyp jatqan kezde, Mahmýdta qalǵan Abaıdyń qoljazbalaryn ákem qarap otyrsa, Abaı óleńmen túgel aýdarǵan Lermontovtyń «Vadım» degen áńgimesiniń bastapqy eki-úsh qana qaǵazy saqtalypty. «О́zgesi qaıda?» degen ákemniń suraýyna, Mahmýd kúıbeńdep jaýap bermeı otyrdy da, qazbalap qoımaǵan soń: «Jyrtyp tastap edi», dep Qutysh atty tentek balasyn kórsetti. Bul qylyqqa ákem qatty renjidi de: «Abaıdan kórgen jaqsylyǵyń kóp edi. Onyń eńbegine bulaı qaraýyń – janyńnyń ashymaǵany ǵoı. Seni jurt ımam deıdi. Myna isińe qaraǵanda, sen ımam túgil musylman da emessiń», dep, tabylǵan qaǵazdardy qaltasyna sap, daıar asqa qaramaı attanyp ketti».
Múrseıit Bikiulynyń súıegi – tobyqty. Onyń ishinde – ánet. Múrseıittiń ákesi Biki jasynda Qunanbaıdyń qolyna kóship kelip, malshysy bolyp, Múrseıit Ysqaqtyń balalarymen birge Jaqyp moldadan musylmansha oqıdy. Zerek, yntaly Múrseıit Semeıdegi ınternatta eki-aq jyl oqyp, oryssha az da bolsa hat tanıdy da, aýylyna qaıtyp kelip, balalarǵa musylmansha jáne oryssha sabaq beredi.
Abaı tiri kezde, Múrseıit onyń óleńderin jınaýmen shuǵyldanbaǵan, oǵan sebep mynaý: Abaı óziniń qoljazbalaryn Mahmýd degen moldaǵa, óz balasy Mekaıylǵa, áıeli Erkejannyń inisi Súleımenge saqtatady eken. Abaı ólgennen keıin Múrseıit jınaı bastaǵan jáne Abaı óleńderin bastyrý maqsatymen Kákitaı Ysqaqov jınaıdy.
Kákitaı Ysqaqov (Abaıdyń nemere inisi) 1870 jyly týyp, 1915 jyly qaıtqan.
Kákitaıdy Abaı jaqsy kóredi eken. Abaı 1882 jyly qystaı Semeıde jatyp kitaphanadan kitap alyp oqýmen shuǵyldanǵanda, Kákitaı Abaıdyń qasynda bolǵan. Osy kezde Abaıdyń úıretýimen Kákitaı oryssha hat tanyp, jeńil-jelpi oryssha kitaptardy óz betimen oqyp, túsinip ketken.
Jınalǵan óleńderdi Kákitaı Múrseıitke jazdyrtady. Sebebi birinshiden, Múrseıittiń qoljazbasy anyq jáne kórkem bolady, ekinshiden, jyrtylǵan ıa bas-aıaǵy joq qoljazbalardyń joǵalǵan sózderiniń kóbin Múrseıit jatqa biledi.
Kákitaı 1906 jyly Abaıdyń óleńderin Múrseıitke túgel jazdyryp alady da, Ombyda bastyrý maqsatymen (ol kezde Ombydan jaqyn qalada musylmansha shrıft bolmasa kerek) Semeıge satýǵa eki semiz túıe, eki qur atty jetekke alyp júrip ketedi.
Abaıdyń óleńine qumartqan halyq ishinen, onyń jınaǵy basylyp shyǵýyn kútpeı, tobyqtynyń óz rýlarynan da, kórshiles rýlardan da, Múrseıit kóshirgen Abaı óleńderin qolqalaýshylar kóbeıedi. Osylarǵa Múrseıit qolynda qalǵan Abaı óleńderiniń bir danasynan kóshirip berip, aqysyna bir qoı, bes som aqsha alady. Osy ádispen 1909 jyly baspadan shyqqansha, Abaıdyń óleńder jınaǵy Múrseıittiń qoljazbasymen kóp elge tarap ketedi. Múrseıittiń tarıh aldynda istegeni osy, onyń qoljazbasy qazir Abaı óleńderin tekstologııa jaǵynan teksergende negizgi derekterdiń biri bolyp keledi.
Abaıdyń tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵy 1909 jyly Peterborda basylyp shyqty. Onyń jaryq kórýine sebepshi bolǵan Kákitaı Ysqaqovtyń eńbegin aıryqsha atap ótpeske bolmaıdy. Omby men Qazan qalalarynda Abaıdyń kitabyn bastyra almaǵan ol, kóp qıyndyqty kóre júrip, 1908 jyldyń qysynda Abaıdyń óleńder jınaǵyn Peterbordyń bir baspasyna tapsyryp, kóktemde eline qaıtty.
Abaı 1886 jyldyń 4 mamyrynda Semeı oblystyq statıstıkalyq komıtetine tolyq múshe retinde jáne 1887 jyldyń 26 sáýirinde Semeı qalalyq bastaýysh bilim qamqorshylary qoǵamyna qabyldanǵan. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz – Abaıdyń qoǵam qaıratkeri ekendigi Sábıt Muqanovtyń pikirine tolyq aıǵaq. Buǵan qosa el qyzmetshisi Abaı 1886 jyly «Internatta oqyp júr» atty óleńinde ult muratyn tereń qozǵaǵan. Strategııalyq oıdyń ıesi ejelgi dástúrdi aqyl-oıǵa baǵyndyryp, jańasha bastamalarǵa táýekel etken, onysy ınternatta oqyp júrgen talapkerlerge qarajat jaǵynan kómekteskenin Sábeń bylaısha baıandaıdy: «1885 jyly Qunanbaı ólgennen keıin onyń ózge balalary, qazaq ádetimen, «ákemizge as bereıik» degende, Abaı: «Asqa mal bóleıik, biraq ol maldy soıyp jurtqa jegizbeıik, orys shkolasyndaǵy oqıtyn qazaq balalaryna járdemge bereıik», deıdi jáne osy aıtqanyn isteıdi de. Qunanbaıdyń asyna shyǵarǵan maldardy (sany málim emes, bir habarda 100 jylqy, 200 qoı) Abaıdyń satyp, Semeıdiń ınternatynda oqıtyn qazaq jastaryna berýi Qunanbaıdyń ózge balalaryna da, aǵaıyndaryna da, kórshiles elderge de unamaǵan, «Qunekeńdi ataýsyz qaldyrdy», dep talaılar renjigen».
Sábeń Abaı poezııasynyń ishki rýhyn, tuńǵıyq syryn túsindirgende ózindik oı saryndaryn usynady. Myna bir shýmaqty bylaısha tekseredi:
Shyraqtar, yntalardy «meniki de»,
Tán qumaryn izdeısiń kúni-túnde.
Ádilet pen arlylyq, mahabbat pen
Úı joldasyń qabirden ári ótkende.
Abaıdyń oıynsha, «qabirden ári ótkende» adamnyń Táńirge aparatyn syıy: bul dúnıede adamnyń adamǵa sińirgen jaqsylyǵy, adamnyń arly, meıirimdi bolýy. Abaı bul pikirin Táńirini tanýdyń, dinshildiktiń eń bıik munarasy dep oılap:
Din de osy, shyn oılasań taǵat ta osy,
Eki dúnıe bul tasdyq – Haqtyń dosy, – deıdi» (Sonda, 235-236-better).
Qazaq tiliniń zańdylyqtaryn suńǵylalyqpen tanyp-bilgen, qabyldap túsingen Abaı poezııasynda halyq tilinde qoldanylmaıtyn jańasha etistikterdi týyndatqan. Solardy Sábeń bylaısha dáıekteıdi: mysaly: «Aqyl izdep, izerlep, Bárin synap sandalǵan». Sonda túbiri «iz», sonan «izdeý», «izerleý» órbigen... Osy turǵydan kelgende Abaı «sońyrqap» (sony, sonarlaý, sonydan, sonyǵa degenderden shyqqan bolý kerek), Nemese: «Túzý bol» degen kisige, Túzý kelmes yryqtap». S.Muqanov «yryq» degen zat esim halyq tilinde etistikke aınalmaıtyn, tek jalǵaýmen «yrqy, yrqynyń, yrqyna, yrqyn» degen sııaqty túrin ózgertetin sóz» edi dep jazady (Sonda, 362-bet). Sonymen qatar: «Qubylǵa bári kerek qoı, Bári jaısyz toqtaýǵa» «Qubyl» deıtin zat esim «qubylý» deıtin etistikten shyqqandyǵyn aıtady.
Iini kelgende, aıtýdyń jóni bar, Sábeń Abaı mýzeıine aqynnyń 1909 jylǵy basylymyn syılaǵan.
Akademık-jazýshy Sábıt Muqanovtyń Abaıdyń shyǵarmashylyq ómirbaıany jónindegi paıymdaýlary eshqashan qunyn joımaıdy.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
