Tyl

maıdannan bir de kem bolǵan joq 1941 jyly, Uly Otan soǵysy bastalyp Sadyq aǵamdy soǵysqa alyp ketti. Jánikúl jeńgem alty aılyq Abaı atty sábıi qushaǵynda jylap qala berdi. Bizde «Burynǵy kúnim – kún eken, endigi kúnim – jyr boldy»,  degendeı, aýyr eńbekke jegildik. Soǵysqa ketken azamattardyń aýyr da qıyn qol eńbekterin almastyratyn, kolhozshy jumysker bolyp shyǵa keldim.  Bul – meniń 13 pen 14 jastyń arasyndaǵy shaǵym. Qysta jer kepe, qora sııaqty úıdi panalaımyz, jazda kıiz úıde turamyz. Tań bilinip kele jatqanda, brıgadır aıǵaılap oıatady. Bir úzim nan men torsyqqa aıran quıyp alyp, sony keshke sheıin talshyq etip, sharshap, qaljyrap qonaǵa áreń úıge kelip jyǵylamyz. Úzilis, demalys degendi estigen emespiz. Osyndaı aýyr eńbektiń astynda júrsem de bir aýyrǵan emespiz. 1944 jyldyń sáýir aıynda, menen 1-2 jas eresek Eginbek Raqyshev degen jasóspirimmen ekeýmizdi kolhoz bastyǵy shaqyryp alyp: «О́tken jyly kolhozdyń eginine, usaq qara shegirtke qaptap ketip, egindi jep qoıdy, bıyl boldyrmaý úshin, ýlanyp qalmaı, shegirtkege ý shashýdy úırenip kelesińder!» dep aýdan ortalyǵyna jiberdi. Tóte jolmen júrgenniń ózinde aýdan ortalyǵy 50-55 shaqyrym jerde. «Kólik joq, salt attylardyń izimen jaıaý baryp, jaıaý qaıtasyńdar», dedi. Ol kezde bastyq túgili úlken kisiniń sózi eki aıtylmaıtyn. Eginbek ekeýmizge rezınka etik taýyp ákep berdi. Etikke kıizden ultaraq salyp shulǵaýmen kıip alyp, ekeýmiz qolymyzǵa taıaq alyp jolǵa shyqtyq. Dala áppaq qar, jol joq. 50-55 shaqyrym jerdi betke alyp, omby qardy keship, eki táýlik jaıaý júrdik. Birinshi kúni «Aqqýyz» dep atalatyn jerdegi, jalǵyz úı malshyǵa kelip qondyq, al ekinshi kúni keshtetip, aýdan ortalyǵyna jettik. Úsh kún boıy protıvogaz kıip shegirtkege qalaı ý shashý kerektigin úırendik. Jumys bitken soń, kelgen izimizben eki kún jaıaý júrip aýylǵa atbasyn tiredik. Bul jyly men áli 16-ǵa tolmasam da ózimnen 2-3 jas úlkendermen birdeı eńbek etetinmin. Bizdiń baǵymyzǵa qaraı, sol jyly shegirtke bolmady.  Sebebi, sol 1944 jyldyń jazy men qysy men úshin ómir men ólimniń ortasyndaǵy kezeń boldy. Áli esimde sol jyldyń shilde aıy edi. Shóp shabatyn shalǵyny ógizge jegip, shóp shaýyp kele jatqanbyz. Men shalǵynyń tutqasyn ustap otyramyn. Akeldekov Elqutty degen azamat bala ógizge minip ilgeri júrgizedi. Únemi uıqymyz qanbaıdy. Sharshap uıyqtap ketken bolýym kerek, shalǵyǵa qulap túsippin. Shalǵy bas terimdi, eki qulaǵymnyń túbinen kesip, sypyryp tóbeme jınap jiberipti. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi», degen sóz ras eken. Bir úlken qarııa áje qansyrap jatqan meniń bas terimdi, qolymen syıpap ornyna japsyryp, qurym kıizdi kúıdirip taqııa etip kıgizip, orap tastapty. Sorǵalap aqqan qan birazdan soń tyıylypty. Biraq men ólim aýzynda 4-5 kún jatyppyn. Aýzyma sý tamyzyp kúzetip otyrǵanda kózimdi ashyppyn. Dári-dármek atymen joq, jaranyń mańaıyna maı jaǵa beripti. Ata-anam joq tul jetim bolsam da aǵaıyn-týystardyń ortasynda bolǵandyqtan, ashtan ólmeı kezektesip kútimde bolyp tiri qalyppyn. Ákemiz bir, sheshemiz bólek Ospan degen úlken aǵam, óz balalary kóp bolsa da tósek tartyp qalǵan meni óz úıine aparyp baǵypty. Ospannyń úıinde júrip eptep basymdy kóterip júre bastaǵanymdy kórip, kolhoz bastyǵy, ógizge minip qaıyra egin salý úshin soqaǵa shyǵardy. Bul 1945 jyldyń kóktemi edi. Bizde egin egýdi aıaqtap, endi shóp shabýǵa daıyndyq jasap, shalǵy qaırap jatqanda soǵystyń aıaqtalǵanyn estip, qýandyq. Eldiń bári soǵystan týǵan-týystaryn, jaqyndaryn kútip jolǵa qaraýmen boldy. Men de Sadyq aǵamdy kúttim. Biraq Sadyq aǵam soǵystan oralmady. Qolym qalt etkende, Abaıdy moınyma mingizip: «Menen sen jaqsysyń, anań bar, tul jetim emessiń...» degen oıdyń jeteginde kóp jylaıtyn edim. Soǵys maıdany aıaqtalǵanymen, eńbek maıdany esh ózgerissiz jalǵasa berdi. 1946 jyldyń jeltoqsan aıynda aýdannan ókilder kelip, FZÝ-ǵa jasóspirimderdi jınady. Sol jınalǵan jasóspirimderdiń ishinde men de kettim. 1947 jyldyń jańa jylyn FZÝ mektebinde qarsy alǵanym áli esimde. Eki-úsh aı «Poezd-vagon sheberi» degen kásipti oqytyp, úıretti de, qalǵan eki jarym jylda qara jumysqa saldy. Bertis stansasy degen jerde vagon artamyz, shpaldar túsiremiz. Rels vagon qurastyratyn temir-tersek, saımandar jasaýmen aınalysyp, bir tynys almaımyz. Aýyr temir, rels kóterý sekildi jumystyń bári eki qolmen atqarylady. Qara kúshti talap etedi. Osy jumysta júrgende de, talaı qaterden aman qaldym. Bul jerde de basty tamaǵymyz rjanoı unnan pisirilgen nan boldy. Al kıimimiz aýyldaǵydan góri birshama jaqsy, fýfaıka, qalyń shalbar, aıaǵymyzǵa botınka, ne kerzi etik. Áıteýir shoqpyt pen bıtten qutyldyq-aý...   1949 jyldyń jazynda aýdanymyzdaǵy «Vagonnyı ýchastokke» kelip, joldamamen jumysqa ornalastym. Eń birinshi ret eńbegim úshin, qolyma aqsha ustaǵanym osy mekeme edi. Esim kirgennen aqsha túgili, rahmet te estigen joq edim. Eńbegim úshin, qolyma aqsha ustaǵan sol sát máńgilik esimde. 1951 jyly Keńes áskeriniń qataryna shaqyryldym. Ol tusta áskerge 3 jylǵa alatyn. Al men úsh jarym jyl Qıyr Shyǵystaǵy «Sovetskıı gavan» degen qalada azamattyq boryshymdy ótep, elime oraldym. Osy ýaqytta meni izdegen eshkim bolǵan joq. FZÝ-da júrgende de, áskerde júrgen jyldarda da basqalarǵa hat kelip jatady. Al maǵan birde-bir hat kelgen joq. Bir Alladan basqa eshkimge kerek emes ekenimdi sonda bildim. Bireýdi izdeýge men de qushtarlanǵan emespin, biraq týǵan jerge degen saǵynysh jeńbeı qoımaıdy eken. Týǵan jerime, Qaraǵashqa, bir baryp kelgim kelip, jolǵa shyqtym. Baıaǵy Eginbek ekeýmiz kelip qaıtqan jolmen ózim ǵana jaıaý júrip kettim. Kún – jaz, áýe – ashyq, jalǵyz aıaq jol saırap jatyr. Tańerteń erte shyǵyp ketip, keshke aýylǵa jettim. Ústimde soldat kıimi. Aýyldyń kóz kórgen úlkenderi meni tanyp, jylap betimnen súıip, qýandy. Men bolmaǵan jyldardan beri bul jaqta ózgerister kóp eken. Meni FZÝ-ǵa attandyrǵan jeńgeı basqa bireýge turmysqa shyǵyp ketipti. Sadyq aǵam týraly: «Smolensk qalasy úshin shaıqasta qaza boldy», – degen qara qaǵaz kelipti. Al besikte qalǵan Abaıdy Sadyqtyń týǵan aǵasy, Sádýaqas alyp qalypty. Abaı sómkesin súıretip, mektepke baryp júr eken. Sádýaqas aǵaıdyń úıinde júrgen Abaıdy kórip, eriksiz kóńilim bosady, ondaǵy oıym: «Ákeńdi soǵys jalmady, anańdy bóten bireý ıelenip ketti, sen de meniń syńarym boldyń ba, bizder nege jazalana berdik?!.» degen óksik pen nalý. Bir jumadan soń, endi aýdanǵa baryp, baıaǵy áskerge ketkenshe, eńbek etken jerime baryp, jumysqa turýdy oılap, daıyndalyp jatqanymda, úıge eki salt atty kelip tústi. Tanymasam da kishilik iltıpatpen ornymnan turyp, sálem berdim. Qymyz ishe otyryp, bul kisiniń biri – kolhoz basshysy, ekinshisi – bólim basshysy ekenin bildim. Arnaıy maǵan kelgen eken: «Jigitim sen osy aýyldyń týmasy ekensiń, bizge sen sııaqty azamattar aýadaı qajet. Keleshekte kolhozymyzǵa mashına, traktor alamyz, solarǵa júrgizýshi, mehanık, slesar, taǵy basqa, tehnıkaǵa baılanysty mamandyq ıesi kerek. Biz seni óz qarajatymyzben oqytamyz, qaı mamandyqty tańdasań soǵan bar. Qaraǵandyǵa joldamamen jiberemiz, bir jyl oqyp, maman bolyp kelgen soń, jumysyń daıyn», dep qalýǵa kóndirdi. Kolhoz bastyǵynyń tilegin Sádýaqas aǵaı da quptady. Úlkendi tyńdap ósken urpaqpyz ǵoı, qalaǵa baryp, bir jyl oqyp, tájirıbeden ótip, júrgizýshi mamandyǵyn meńgerip, aýylǵa keldim. Kolhoz áli de mashına ala qoımapty. Bastyq maǵan: «Aýdandyq tutynýshylar qoǵamyna júrgizýshi kerek eken, sonda baryp, tájirıbeńdi shyńdaı ber, mashına kelgende, ózim shaqyryp alamyn», dedi. Sol kezdegi tutynýshylar  qoǵamynyń bastyǵy Seıitqul Táttimbekov degen azamat meni qushaq jaıa qarsy alyp, ózi aıaq artyp júretin jeńil mashınasyna júrgizýshi etip aldy. Bul 1956 jyldyń jazy bolatyn. Keıin kolhoz, sovhozdardyń dúkenderine júk tasıtyn aýyr mashınalarǵa aýystym. Soǵystan keıingi halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirgender – meniń zamandas­tarym ekeni anyq. Uly Jeńis jaýmen soǵysqandardyń janymen, qanymen kelgeni anyq. Áıtse de, tyldaǵylardyń adam tózgisiz aýyr taýqymeti, jan aıamaı jumsaǵan kúsh jigeri jeńisti jaqyndatýǵa ólsheýsiz úles qospady – dep kim aıta alady? Iá, jan-jaǵyma qarasam, meniń de zamandastarymnyń ózi saýsaqpen sanarlyq bolyp qalǵan eken. Joǵarydaǵy aıtqan taǵdyrym, tartqan azabym men kórgen beınetimdi «soǵysqa qatysqannan tómen» – eshkim aıta qoımas. Elbasymyz ben zań shyǵarýshy depýtattarymyz  osy jaıynda oılansa degen tilegim bar. Biz sııaqtylarǵa qarajat jaǵymen qosa, rýhanı jaǵynan da kótermelese, qamqorlyq tanytsa,qane! Soǵysqa ketken azamattardyń tyldaǵy aýyr eńbegin almastyrǵan men sııaqty sol kezdegi jasóspirimderge, soǵysqa qatysqandarmen teń quqyq berilse, ádildik bolǵan bolar edi. Qudaıǵa shúkir, 86 jasqa kelippin. Kárilik bolmasa, múgedek emespin. Alty balanyń ákesimin, 10 shaqty nemereniń atasymyn. Qudaıdan basqa súıenishsiz bolsam da, eren eńbegimniń arqasynda, qatarymnan qalmaı, ǵumyr keshtim. Soǵan táýbe deımin. Jetpisbaı RYSMAǴAMBETOV, zeınetker, tyl jáne eńbek ardageri. Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany.