Aq Orda, Kók Orda, Boz Orda...

(Qazaq handyǵy jerinde bolǵan ordalarǵa qatysty bir az sóz) Bıyl elimiz Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna bes jarym ǵasyr tolý merekesin atap ótpek.  Qazir jer-jerde merekege daıyndyq jumystary jappaı  júrip jatyr. Osy daıyndyq barysynda el tarıhy ulttyq tanym turǵysynan qaıta paıymdalyp, burynǵy qalyptasqan keıbir qaǵıdalarǵa túzetýler engizý múmkindigi de týyp otyr. Baspasóz betterinde jańalyqty oılar aıtylyp, jańa tujyrymdar jaryq kóre bastady. Osyǵan oraı biz de Qazaq handyǵynyń qurylý qarsańyndaǵy tarıhı jaǵdaılarǵa qatysty keıbir dúdámal máseleler tóńireginde kóppen oı bólisip, óz  paıymdaýlarymyzdy ortaǵa salýdy jón kórdik. Qazir jurttyń bári Ábilhaıyr handyǵynan bólinip shyqqan Kereı han men Jánibek sultan bastaǵan eldiń Moǵolstannyń batys bóligine kelip, derbes Qazaq handyǵynyń shańyraǵyn kótergenin jaqsy biledi. Biraq, ókinishke qaraı, qujattyq quqy bar tarıhı shyǵarmalar bergen derek arqyly ornyqqan osy naqtylyqtyń arǵy jaǵynyń, ıaǵnı Qazaq handyǵy derbestik alǵanǵa deıingi jaǵdaıdyń aıqyndyǵynan kómeskiligi basym. Sodan da bolar, tegin bilýge umtylǵan jalpy jurtshylyqty bylaı qoıǵanda, tarıhı tanymy molyraq degen tarıhshylarymyzdyń ózi keı máselede naqtylyqqa jol taba almaı, shyrǵalań shıyrynan shyǵa almaı júrgen sııaqty. Mysaly, tarıhtan negizin Batý qalaǵan Uly Ulys («Altyn Orda» dep bilińiz) ydyraǵannan keıin sonaý Edil darııadan shyǵysqa qaraıǵy ıen dalada «Joshy ulysy», «О́zbek ulysy», «Altyn Orda», «Aq Orda», «Kók Orda», «Boz Orda», «Júz Orda», «Noǵaı Ordasy», sol sekildi «Orda Ejen urpaqtarynyń ıeligi», «Toqa Temir urpaqtarynyń ıeligi», «Shaıbanılyqtardyń jeri», «Sibir handyǵy», «Ábilhaıyr handyǵy», «Qazaq handyǵy» degenderdiń bolǵanyn bári biledi. Al osylardyń ishinen Qazaq handyǵy bólinip shyqqan Ábilhaıyr handyǵynan basqasynyń qazaq halqynyń tarıhyna qanshalyqty qatysy barlyǵyn naqty bile bermeıdi. О́z betińshe izdenip birdeme bilý taǵy qıyn. Sebebi, bir tarıhı shyǵarma bizdi Joshy ulysyna jatqyzsa, ekinshi bir shyǵarma О́zbek ulysyna aparyp telıdi, úshinshi bir shyǵarma aparyp Aq Ordanyń enshisine beredi. Osylaı jalǵasa beredi. Sonda biz osylardyń qaısysynan shyqqan bolyp tabylamyz, álde osynyń bári ár kezeńde ártúrli atalǵan terrıtorııalyq bir ıelik pe? Bul da saralanbaǵan. Kóptegen ǵalymdar Aq Ordany Orda Ejenniń urpaqtary ıelendi deıdi. Osyǵan qarap Orda Ejenniń urpaqtarynyń jeri bizdiń babalarymyzdyń ıeligi eken ǵoı dep ishteı maldana bastasań, «Qazaq SSR tarıhy»: «Orda Ejen ıelikteri men Altyn Orda aralyǵynda ornalasqan Qazaqstan terrıtorııasy Shaıban men onyń urpaqtarynyń qol astynda boldy», dep óz kesimin aıtady. Qansha qujattyq quqy bar degenmen, jeke shyǵarmanyń aty jeke shyǵarma ǵoı, akademııalyq eńbekke den qoıyp, osyǵan kóńil demdeıin deseń, Joshy áýletiniń genealogııalyq kestesi Qazaq handyǵynyń handarynyń bári de Orda Ejenniń de, Shaıbannyń da urpaǵy emes, Toqa Temirdiń urpaǵy ekenin kórsetedi. Qaısysyna senerińdi bilmeı dal bolasyń. Izdenýge týra keledi. Sonda ǵana baryp álgi aıtylǵan terrıtorııalyq ıelikterdiń túp negizinde Joshy ulysy jatqanyn ańǵarasyz. О́ıtkeni, Shyńǵys han ózi jaýlap alǵan orasan úlken terrıtorııany tórt ulyna bólip bergende, Shaǵataıdyń úlesine tıgen jerdiń shekarasynan batysqa qaraıǵy sol kezdegi mońǵol áskeriniń atynyń tuıaǵy ilikken óńirdiń bári Joshyǵa qaraǵan, ol «Joshy ulysy» dep atalǵan. Joshy ólgennen keıin onyń ornyn balasy Batý han (Saıyn han dep te ataıdy) basty da, osynaý ulan-baıtaq jerge sol dara bılik júrgizdi. Osydan kelip tarıhshylarymyz Joshy ulysyn da, keıin Batý han kurǵan Uly Ulysty (keı derekte «Batý ulysy» dep te atal ady) da bir uǵym dep qabyldaıdy, solaı dep túsindiredi. Bul tujyrymnyń ákimshilik turǵydan alyp qaraǵanda solaı ekeni de ras. Biraq ǵylymı naqtylyq turǵysynan geografııalyq túsinikpen kelsek, bul paıymdaýda eptep jańsaqtyq bar. Sebebi, Joshy ulysynyń terrıtorııasy tek Joshydan Batýǵa mura bolyp qalǵan jer ǵana. Oǵan keıin Batýdyń ózi jaýlap alǵan Shyǵys Evropa elderiniń jeri kirmeıdi. Al Uly Ulys bolsa (tarıhshylar ony qazir «Altyn Orda» dep ataıdy), jańaǵy Joshy ulysynyń terrıtorııasyn jáne oǵan qosa Batýdyń 1235 jylǵy Qaraqorymda ótken mońǵol aqsúıekteriniń quryltaıynyń sheshimi boıynsha jasaǵan jańa joryǵy nátıjesinde 1236-1242 jyldar aralyǵynda jaýlap alǵan jerlerin túgel qamtıdy. Bul rette Uly Ulysqa (Altyn Ordaǵa) Joshy ulysynan góri «О́zbek ulysy» degen ataý úzeńgi qaǵystyrady. Biraq munyń da terrıtorııalyq turǵyda naqtylyqqa biraz dál kelmeıtin ózgeshelikteri bar. (Ol óz aldyna jeke áńgime, keıin О́zbek ulysy jaıynda sóz bolǵanda toqtalarmyz). Al jańaǵy Aq orda, Kók Orda, Boz Orda, Júz Orda, sondaı-aq Orda Ejen, Toqa Temir, Shaıban (Shaban) urpaqtarynyń ıelikteri degender – bár-bári Altyn Orda terrıtorııasyna kirgen. Munyń árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp, anaý alaı, mynaý bylaı dep saralap jatýdy bir maqala kólemi kótermeıdi. О́ıtkeni, bulardyń qaı-qaısysy da jeke áńgimege arqaý bolarlyq taqyryp. Sondyqtan bosqa shashyramaı, osylardyń bárine ortaqtyǵy bar Aq Orda men Kók Ordaǵa qatysty jaılarǵa ǵana toqtalyp kórelik. Tarıhta XIV ǵasyrdyń basyna deıin-aq Altyn Orda Kók Orda, Aq Orda bolyp ekige bólindi degen uǵym qalyptasqan. Bul – musylman tarıhshylary shyǵarmalarynyń deregine súıene otyryp, negizinen orys ǵalymdary qalyptastyrǵan pikir. Mysaly, arab jáne parsy shyǵarmalarynan quralǵan V.G.Tızengaýzenniń «Altyn Orda tarıhyna qatysty materıaldar jınaǵy» atty eńbegi negizinde oı túıgen «Altyn Orda jáne onyń qulaýy» degen qabyrǵaly úlken eńbektiń avtorlary B.D.Grekov pen A.Iý.Iаkýbovskıı osyndaı tujyrymǵa keledi. Ony bizdiń «Qazaq SSR tarıhy» (1983 j.) qaıtalaıdy. Menińshe, bul pikirlerdi naqty emes, shartty dep qana túsingen jón. Qazir ǵylymda qabyldanǵanyndaı, búkil tarıhı shyǵarmalarda, sonyń ishinde burynǵy «Qazaq SSR tarıhynda» da, keıingi «Qazaqstan tarıhynda» da Batý han urpaqtarynyń ıeligin «Kók Orda», al Orda Ejen han urpaqtarynyń ıeligin «Aq Orda» dep ataý qalyptasty. Alaıda, bul negizinen qate tujyrym bolatyn. Munyń qateligin kezinde M.G.Safarǵalıev, G.A.Fedorov-Davydov, T.I.Sultanov, V.L.Egorov sekildi zertteýshiler óz eńbekterinde atap kórsetti de. Olar bul qateliktiń áýelde Mýın ad-dın Natanzıdiń Orda Ejen urpaqtarynyń ıeligin Joshy ulysynyń «sol qanaty» dep túsinip, ony «Aq Orda» dep atap ketkenin aıtady. Bul zertteýshilerdiń dáleldeýinde Orda Ejen urpaqtarynyń ıeligi – Kók Orda da, Batý urpaqtarynyń ıeligi – Aq Orda. Bul tujyrym basqa tarıhshy ǵalymdardan da qoldaý tabady. Mysaly, A.Iý.Iаkýbovskıı «Altyn Ordanyń qulaýy» degen eńbeginde orys jylnamalarynyń deregindegi Kók Orda termıniniń qazirgi qoldanylyp júrgen Kók Orda ataýyna kelmeıtinin, kerisinshe Aq Orda uǵymyn beretinin aıtady. Rasynda da sol kezdiń kýágerleri – orys jylnamashylary (Novgorod jáne Nıkon jylnamalary) bizdiń qazirgi «Kók Orda» dep júrgenimizdi «Orda» nemese «Volga Ordasy» dep, al «Aq Orda» dep kelgenimizdi «Kók Orda» nemese «Jaıyqtyń syrtyndaǵy orda» dep ataıdy. Al tarıhshy V.L.Egorov bolsa «Altyn Ordanyń memlekettik jáne ákimshilik qurylymy» degen eńbeginde Batý urpaǵynyń ıelikteri Joshy ulysynyń oń qanaty bolǵanyn, Altyn Ordanyń qashanda «Aq Orda» dep atalǵanyn aıtady. Alaıda, osyndaı naqty derekpen negizdelgenine qaramastan, bul zertteýshilerdiń paıymdaýlary eskerýsiz qaldy. Ǵylym sol baıaǵy eski súrleýinen shyqpaı, Aq Ordany «Kók Orda» dep, Kók Ordany «Aq Orda» dep tartyp keledi. Bul rette «Qazaq SSR tarıhy» bergen túsiniktemede: «Alaıda Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy XIV ǵasyrdaǵy – XV ǵasyrdyń basyndaǵy Orda Ejen urpaqtary handyǵynyń atynyń tarıhı ádebıetke ǵana emes, sonymen birge, ortaǵasyrlyq Shyǵys derektemelerine engen dástúrli ataýyn ózgertýge negiz bolýǵa derektemelerden keltirilgen anyqtamalar kórineý jetkiliksiz», – degen ýáj aıtady. Sol jetkiliksiz anyqtamanyń biri retinde Toqtamys hannyń Polsha koroli Iаgaıloǵa jazǵan hatynyń oryssha mazmundamasynda «Uly Ulys» Toqtamys memleketi maǵynasynda «Aq Orda» dep atalǵan» degen G.A.Fedorov-Davydov pikirin alyp, oǵan «túpnusqada Aq Orda ataýy joq, tek «Uly Ulys» sózi ǵana bar» dep senimsizdik kórsetedi. Toqtamys Altyn Orda ydyraǵannan keıin Aq Orda men Kók Ordanyń basyn az merzimge bolsa da biriktirgen ataqty hannyń biri. Onyń óz memleketin Iаgaıloǵa jazǵan hatynda da, Lıtva koroli Vıtovıtke jazǵan hatynda da «Aq Orda» ne «Kók Orda» dep te kórsetpeı, «Uly Ulys» dep kórsetýiniń óziniń máni de osynda. Bul arada «Uly Ulys» ataýy keıingi túsiniktegi Altyn Orda ataýymen para-par. Al V.L.Egorov aıtqandaı, «Altyn Orda qashanda Aq Orda dep atalǵan» bolsa, onda bul arada Uly Ulys ataýynyń Aq Orda ataýyn almastyryp turǵanyn túsiný onsha qıyndyq týdyrmasa kerek. Demek, munyń bári parsy tarıhshysy Mýın ad-dın Natanzıdiń bir kezde jibergen qateligin sol kúıi qaıtalap, uǵymdy shatystyra berýge bolmaıtynyn kórsetedi. Tipti, joǵaryda aty atalǵan zertteýshilerdiń paıymdaýlarynyń bárin teriske shyǵarǵannyń ózinde, búkil túriktektes halyqtardyń eshqaısysy tórt qubylasynyń shyǵys jaǵyn eshqashanda «aq» dep belgilemegenin eskermeýge bolmaıdy. Bul, kerek deseńiz, osynaý Uly dalany mekendegen búkil kóshpelilerge tán zańdylyq. Olardyń bári birdeı sonaý este joq eski zamannan beri shyǵysyn «kók» dep, batysyn «aq»(«quba») dep atap kele jatqany barshaǵa aıan, ǵylym moıyndaǵan shyndyq. Endeshe, Altyn Ordanyń shyǵysynda ornalasqan orda qalaısha «Aq Orda», al onyń batys jaǵyndaǵysy «Kók Orda» dep atalady? Bul arada «aq», «kók» sózi Ordanyń jeriniń ne úıleriniń túsine oraı aıtylyp turmaǵany kim-kimge de túsinikti bolsa kerek. О́ıtkeni bul tústik ataýlar tutas memlekettiń eki bóleginiń, batys belegi men shyǵys bóliginiń, ıaǵnı Joshy ulysynyń oń qanaty men sol qanatynyń ataýlary. Olaı bolsa, osyndaı tarıhı shyndyqty moıyndap, jurtty shatastyrmaı, ár ordany óz atymen atap, tarıhı shyndyqty ornyqtyrý qajet dep bilemiz. Shyńǵys han ózi jaýlap alǵan ulan-baıtaq mol jerdi tórt balasyna bólip bergennen keıin álgi ıelikterdiń árqaısysy solardyń atymen atalatyn tórt ulysqa aınalǵany tarıhtan belgili. Biz sonyń ishinde Shyńǵys hannyń úlken uly – Joshynyń ulysyna qaradyq. Sondaı-aq, tarıhtan Shyńǵys hannyń tórt balasynyń ózderiniń enshisine tıgen el men jerdi endi olardyń óz tarapynan óz balalaryna bólip bergeni de kópke aıan. Keı derekterden balalarynyń syrtynda olar mundaı úlesten jaqyn týystary men áskerbasylaryn da qur qaldyrmaǵanyn kóremiz. Ras, bul rette biz Joshynyń kóp balasynyń báriniń birdeı tarıhyn bilmeımiz. Biraq Orda Ejenniń, Batýdyń jeke ıelikterge ıe bolǵany jóninde naqty derekter bar. Qadyrǵalı Jalaıyrı «Joshy úlken eki balasyna enshi bólip berdi, odan keıingi teteles tórt balasy Ýdýr, Toqa Temir, Suńqar, Sańgým áskeriniń sol qanatyn basqardy» degen derek beredi. Budan jeke ulysqa ıe bolǵany Joshynyń úlken eki balasy ǵana ekeni anyq ańǵarylady. Qalǵandary, shamasy, Joshy óz terrıtorııasyn jeke ıelikterge bólgende enshi alýǵa áli jas bolǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni, Joshynyń eresek balasynyń biri dep eseptelinetin Shaıbannyń ózine (áýlettegi besinshi bala) úles keıin Batýdyń tusynda ǵana tıgen ǵoı. Bul jóninde Mahmýd ben Ámir Ýálı óziniń «Bahr ál-asrar fı manakıb ál ahıar» degen eńbeginde: «Shyńǵys hannyń uly Joshynyń balasy Shaıban han jeti jyldyq joryqta as, orys, cherkes jáne bolǵar elderin jaýlap alǵan kezde erekshe qulshynys kórsetip, sonysymen Batý hannyń nazaryn ózine aýdardy da, aǵasynan syılyqqa tórt omaq (aımaq) jer aldy», – dep naqty derek beredi. Al Abdallah ben Muhammed «Zubadat ál-asar» degen eńbeginde bul tórt aımaqtyń attaryn atap kórsetedi. Olar: qosshy, naıman, buıraq jáne qarlyq taıpalary. Endi osy aıtylǵandardan qandaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady? Budan Joshynyń kózi tirisinde úlken eki balasyna – Orda Ejen men Batýǵa ózi enshi bergen jáne Batý óz ulysyn qurǵanǵa deıin Orda Ejen ulysy men Batý ulysynyń «Joshy Ulysy» dep atalatyn ıelikte qatar ómir súrgen degen tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. Al joǵaryda atalǵan V.L.Egorovtyń eńbeginde jáne Plano Karpınıdiń jazbasynda Shaıban ulysyn «Batý hannyń on ekinshi ulysy» etip kórsetilýi onyń bul kezde Aq Ordaǵa da, Kók Ordaǵa da túk qatysy joǵyn kórsetedi. Eger Shaıbanǵa enshini Joshy bergen bolsa, onda ony Batý ózine soǵyssyz qosa almas edi. Ielikti ózgertýge tek enshi berýshiniń ǵana quqy bar. Buǵan inisi Berkege enshi bergen Batýdyń oǵan áýeli Soltústik Kavkaz dalasyn berip, keıin ony qaıtyp alyp, Berkeni Edildiń shyǵys jaǵyna kóshiretini de aıǵaq. Joshy ulysynyń ordalarǵa bólinýi erterekte, Joshynyń kózi tirisinde, naqtyraq aıtsaq, 1226 jyly bolǵan. Joshy óz úlesine tıgen osynaý kóp jerde tolyq ıelik jasap turý úshin eresek uldaryna enshige bólip berip, solar arqyly basqartqany tarıhı shyndyq. Munyń basqasha emes, dál solaı ekenine Kók Orda (tarıhı shyǵarmalarda Aq Orda) handarynyń hronologııalyq kestesi de kýálik bere aldy. Onda Kók Ordanyń (Aq Ordanyń) alǵashqy hany Orda Ejen dep, al onyń taqqa otyrǵan kezin 1226 jyl dep atap kórsetedi. (Qarańyz: Q. E. Bosvort. «Musylman áýletiniń shejiresi»). Al bul osy kezde, ıaǵnı álgi 1226 jyly Kók Orda óz aldyna jeke ıelik retinde bar degen sóz. Ákimshilik turǵyda bári Bas Ordaǵa, ıaǵnı Batýǵa baǵyndy. Al Batý Qaraqorymǵa, ıaǵnı sondaǵy uly hanǵa baǵyndy. Osy oraıda «Bas Orda» degen ataý tarıhı shyǵarmalarda nege kezdespeıdi?» degen suraqtyń týýy múmkin. Oǵan bylaı jaýap berýge bolady. Birinshiden, ol kezde atalǵan ordalardyń ıeleri óz taraptarynan eshqandaı áreketke barǵan joq. Bar bılik Joshynyń qolynda boldy. Soǵan oraı olardy óz ıelikterindegilerden basqa syrtqy jurt «han» dep tanyp, qatynas jasap jatpady. Bar is Joshy arqyly tyndyryldy, bar ıelik Aq Ordasy bar, Kók Ordasy bar, bári «Joshy ulysy» dep eseptelindi. Sol sebepti sol kezdiń musylman jazýshylarynyń bar shyǵarmalarynda tek «Joshy ulysy» degen ataý ǵana boldy. Sol dástúr keıin ár orda óz atymen tanylǵan kezde de jalǵasa berdi. Ekinshiden, Joshynyń ornyna taqqa otyrǵan Batý Shyǵys Eýropa elderin jaýlap alǵannan keıin óz ıeligin «Uly Ulys» (Batý Ulysy) dep atady. Ol kezde Altyn Orda degen ataý joq. Ol keıin Jánibek hannyń altyndatqan ordasyna baılanysty shyǵyp, orys jylnamalary arqyly ǵylymǵa engen. Sóıtip, burynǵy Batý ulysynyń aty keıin Altyn Ordaǵa almastyrylǵan. «Altyn Orda» – termın retinde keıin qalyptasqan ataý. Orys jylnamashylary, tipti, beri kelgenshe, XIV ǵasyrǵa deıin Batý memleketin tek «Orda» dep, al musylman tarıhshylary «Joshy ulysy» dep ataıdy. K.E.Bosvort bolsa, tipti, Altyn Orda ataýy XV ǵasyrda, Toqtamys Aq Orda men Kók Ordany biriktirgen soń shyqty degen pikirde. Keıin Kók Orda (tarıhı derekterde Aq Orda) handary Altyn Ordaǵa baǵynbaı, táýelsizdikke umtylǵan kezden bastap Kók Orda Altyn Ordamen birge atala bastady. Al Altyn Ordaǵa qosylyp ketken Aq Orda (tarıhı derekterde Kók Orda) sol baıaǵy qalpy ataýsyz qala berdi. Sodan kelip, tarıhshylarymyzdyń birazy Altyn Orda men Aq Ordany (olarsha Kók Orda) bir uǵym dep túsindi. Úshinshiden, merzimdik jaǵynan keıin demesek, Toqtamys bılegen kezdegi Altyn Ordany orys jylnamashylary XV ǵasyrdaǵy, aıtalyq, Toqtamys memleketin «Edildegi úlken orda patshylyǵy» dep jazady. Sondaı-aq orys jylnamashylary XV ǵasyrdaǵy Ulyǵ Muhammed kezindegi Altyn Ordany únemi «Úlken Orda» dep ataıdy. Osy arada basyn ashyp aıta keter taǵy bir jaı, keı ǵalymdardyń Altyn Orda ydyrap ekige bólindi, Altyn Orda men Kók Orda bir uǵymdy bildiredi degen konsepsııalary da shyndyqqa kelmeıdi. Sebebi, Altyn Orda ydyrap, shynymen ekige bólingen bolsa, onda ydyraǵan Altyn Ordanyń aty tarıh sahnasynan shyǵyp qalyp, onyń ornyna táýeldilik shylbyryn úzip, erkindik alǵan eki orda – Aq Orda men Kók Ordanyń ǵana aty aıtylar edi. Alaıda, tarıhı shyǵarmalarda Kók Ordanyń (bizshe Aq Orda) aty atalmaıdy. Onyń ornyna únemi Altyn Orda atalady. Sondyqtan bul arada áńgime Altyn Ordanyń ydyraýy jóninde emes, álsireýi jóninde bolýǵa kerek. Sonda burynnan enshisi bólek, biraq ákimshilik jaǵynan Altyn Ordaǵa baǵynyshty Aq Ordany (bizshe Kók Ordany) jańadan bólip áýre bolmaı, onyń Altyn Ordanyń álsireýine baılanysty táýelsizdikke qol jetkizip, egemendikke ıe bolǵanyn biler edik. Tórtinshiden, osy taqyrypty arnaıy zerttegen ǵalym A.Iý.Iаkýbovskıı tarıhshy P.Savelevtiń parsy tarıhshylary Rashıd ad-dın men Vassaftyń eńbekterinen «Altyn Orda» termınine qatysty «Syra Orda», «Syr Orda» degen ataýlardy kezdestirgenin jazady. Kóshpeliler, onyń ishinde túrikter, tórt qubylany túspen ataǵanda orta tusty sary túspen kórsetedi. Al ortada qashan da bas han otyrǵan. Osydan álgi Savelev tapqan «Syra orda», «Syr orda» degenderi qate oqylǵan «Sary Orda» emes pe eken degen oı keledi. Eger osylaı bolyp shyqsa, bul da bizdiń Bas orda nemese Úlken Orda boldy degenimizge dálel bolmaq. Sonymen, aıtylǵandardy qoryta kelgende, Kók Orda men Altyn Orda bir-birine sınonım bola almaıdy. Kók Orda Orda Ejen ıeligi, Aq Orda Batýdyń ıeligi. Batý Shyǵys Eýropany jaýlap, ıeligin keńeıtkennen keıin «Uly Ulys» atalyp, Aq Orda sonyń quramyna kirgen. Endi V.P.Iýdınniń «Ordalar: Aq, Kók, Boz, Altyn» degen eńbeginde aıtylǵan pikirlerge qatysty birer sóz. Avtor bul maqalasyn negizinen bir tarıhı shyǵarmanyń, dálirek aıtsaq, О́temis qajy ıbn Maýlena Muhammed Dostıdiń «Shyńǵysnama» degen eńbeginiń derekterine súıenip jazǵan. Onyń aıtýynsha, atalmysh ordalar Joshy ólisimen Shyńǵys hannyń kózi tirisinde bólingenge uqsaıdy. Oǵan «Shyńǵysnamadan» keltirilgen mynandaı derekti aıǵaq etedi. Joshy ólgennen keıin Batý men Orda Ejenniń arasynda taqqa talas bastalady. Aǵaıyndy ekeýi kelisimge kele almaıdy. Sodan olar aqyry ózderi sheshe almaıtyn bolǵandyqtan, aǵaıyndy ekeýi jáne ózge áıelderinen týǵan on jeti inisin ertip, júginýge atalary Shyńǵys hanǵa barady. Shyńǵys han bularǵa arnap úsh úı tiktiredi. Altyn bosaǵaly aq ordany – Saıynhanǵa, ıaǵnı Batýǵa; kúmis bosaǵaly kók ordany – Orda Ejenge; bolat bosaǵaly boz ordany Shaıbanǵa arnaıdy. Mine, V.P.Iýdın osy derekke súıenip, «Aq, Kók, Boz Ordalar osylaısha paıda boldy jáne olar Shyńǵys hannyń kezinde bólindi» degendi aıtady. Alaıda, ǵalymnyń bul paıymdaýlarymen kelisý qıyn. Oǵan bir emes, birneshe sebep bar. Solardyń eń bastysy, V.P.Iýdın paıdalanǵan «Shyńǵysnama» avtory О́temis qajynyń bergen derekteriniń jańsaqtyǵy. Aldymen, Batý men Orda Ejenge enshi Joshynyń kóziniń tirisinde berildi. Demek, bul ekeýiniń ıelikteriniń ataýy Joshynyń kezinde-aq bar degen sóz. Sonsoń Batý men Orda Ejenniń arasynda ákeleri ólgen soń eshqandaı taq talasy bolǵan joq. Orda Ejen jasynyń, jolynyń da úlkendigine qaramaı, bılik tizginin Batýǵa óz erkimen bergen jáne óle-ólgenshe inisine qamqorshy bolǵan, ári múltiksiz baǵynǵan adam. Ekinshiden, Shaıbanǵa enshi Shyńǵys han ólgennen keıin on jyldan soń berildi jáne oǵan enshi bergen – atasy Shyńǵys ta emes, ákesi Joshy da emes, aǵasy Batý. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, As, orys, cherkes jáne bolǵar elderin jaýlap alýda kórsetken erligi úshin Batý oǵan tórt aımaq eldi enshige bergen bolatyn. Bul – 1237 jyldyń shamasy. Olaı bolsa, Shyńǵys han ólgennen keıin on jyldan soń paıda bolǵan ıelik, onyń kezinde qalaı «Boz Orda» degen ataýǵa ıe bolady? Úshinshiden, Shyńǵys hannyń Joshynyń qalǵan balalarynan Shaıbandy bólip alyp, oǵan arnap «bolat bosaǵaly boz orda» tige qoıarlyqtaı onyń ózge baýyrlarynan erekshelenetindeı ol kezde esh qasıeti tanylǵan joq. Eń arǵysy jasy jóninen de Batý men Orda Ejenge taıaýy emes, Joshy úıindegi besinshi bala. Onyń aldynda Berke men Berkeshar bar. Munyń Berkesiniń keıin han bolǵany belgili, al Shaıbannyń qoly handyqqa jetken emes. Sondaı-aq han atasy onyń bir erligin erekshe baǵalap, kóńili qulaǵan shyǵar deıin deseń, oǵan da kelmeıdi, ol onda, tipti jas bala. Munyń bári – «Shyńǵysnama» avtory dereginiń jańsaqtyǵyna dálel retinde basqa tarıhı derekter berer aıǵaqtar. Endi osyǵan qosymsha «Boz Orda» ataýynyń ózi berer maǵlumattarǵa keleıik. Ataýdy taldamas buryn basyn ashyp alatyn bir másele – V.P.Iýdınniń ózi ádil atap kórsetkenindeı, «Shyńǵysnama» avtorynyń eńbeginde Shaıban áýletine únemi ishi buryp, olardy asyra maqtap, kerisinshe olardyń jaýy Toqa Temir áýletin óshire dattap, ádildik tarazysyn teń ustamaıtyndyǵy. Sondyqtan da ol óz eńbegine naqty tarıhı derekti emes, jaýlasýshy jaqty tuqyrtatyn shaıbanılyqtardy jaqtaýshylardyń oıdan shyǵarǵan áńgimesin ózek etken. Shaıbanılyqtar Toqa Temir áýletine: «Joshy babamyz ólgennen keıin atalarymyz uly babamyz Shyńǵys hanǵa barǵanda, ol bizdiń atamyzǵa Orda Ejen men Batýdan keıingi úıdi bergen, al senderdiń atalaryńa qara qos ta buıyrmaǵan», dep maqtanatyn bolǵan. Joshy balalarynyń Shyńǵys hanǵa barýy, onyń bularǵa arnap úı tiktirip berýi qııal jemisi ekenin ózimizdiń qazaq rýlary arasyndaǵy, bolmasa qazaq pen ózbektiń, qazaq pen qyrǵyzdyń arasyndaǵy birin-biri kemsitýge qurylǵan oıdan shyǵarylǵan tolyp jatqan áńgimelerdi eske alsaq ta jetip jatyr. О́miri bir óńirde júrip, únemi bılikke ózara talasyp kele jatqan Shaıban áýleti men Toqa Temir áýletiniń arasynda ondaı áńgimelerdiń talaıynyń oıdan shyǵarylǵanyna eshqandaı kúdik týmasa kerek. Shaıban balalarynyń mereıin ústem etkisi kelgen О́temis qajynyń «bolat bosaǵaly boz ordany» basqa emes, óziniń de oıdan shyǵarýy ábden múmkin. Sondaı-aq «altyn bosaǵaly aq orda», «kúmis bosaǵaly kók orda» da onyń qııalynyń jemisi bolýy ǵajap emes. Bul arada avtordyń osylaısha erkin kósilýine tarıhı shyǵarmalarda bar Aq Orda, Kók Orda ataýlarymen birge Boz Orda ataýynyń da kezdesýi oı túrtki bolǵanǵa uqsaıdy. Al shyndyǵyna kelgende, «Boz Orda» erekshe mánge ıe jeke ataý emes, bar bolǵany «Aq Orda» ataýynyń sınonımi ǵana. Túrik tilinde de, mońǵol tilinde de «aq», «boz» sózderi bir-aq maǵynany bildiredi. Onyń mońǵolshasy – «sagaan». Sondyqtan da túrik halyqtary aq tústi boz dep te aıta beredi. Qazaqtar keıde bir tústi bildirý úshin ekeýin qosyp «aq boz» («aq boz úı», «aq boz at» jáne t.b.) dep te ataıdy. Osyndaı sebeppen kóne shyǵarmalarda Aq Ordany Boz Orda dep ataý sırek te bolsa kezdesip qalyp otyrady. Naqtylyq úshin aıtsaq, mysaly, Mahmud ıbn Ýálıdiń «Bahr ál-asarynda», Shyrmuhammed ben Ámir Áýezbı-mırabtyń «Fırdaýs ál-ıkbalynda» osy syqyldy Aq Orda «Boz Orda» bolyp atalady. О́temis qajy osyndaı rette kezdesetin «Boz Ordany» Aq Ordadan bólip alyp, úshinshi orda etip kórsetedi de, ony Shaıbanǵa enshileıdi. Al V.P.Iýdın bolsa, álde til semantıkasyna mán bermegendikten, álde sóz maǵynasyn túsinbegendikten, «boz» sózin «seraıa» dep aýdaryp alady da, ordalardyń ataýyn anyqtaýda aq pen altyndy, kók pen kúmisti, sur men bolatty shendestirip, ony Joshy balalarynyń bılik dárejesiniń kórsetkishi retinde qaraıdy. Munyń bári dittegen jerine barar túzý joldan aýytqyp, basqa jolǵa túsip ketken jolaýshynyń tirligi sekildi kórinedi. Sondaı-aq, reti kelgende aıta keteıin, maǵan osy avtordyń «ıúz orda» jónindegi paıymdaýlary da osyndaı áser qaldyrady. Ataý tegin tabý maqsatynda sóz maǵynasyn qýalap, «júz orda», «júzdiń ordasy» deý de, tipti, ony qazaqtyń úsh júzimen sabaqtastyrý da, menińshe, basy artyq sharýa sııaqty. Sebebi, arab grafıkasynda «boz» jáne «júz» sózderiniń jazylýy birdeı. Mysaly, boz orda – «        », ıúz orda – ­ «          » dep jazylady. Bar aıyrmashylyq alǵashqy áriptiń, ıaǵnı «___» tańbasynyń astyna neshe noqat qoıylýynda ǵana. Meniń oıymsha, Mahmud ıbn Ýálıdiń eńbegin kóshirýshiniń bir noqatty artyq qoıyp jiberýiniń nemese noqatty syzyqsha etip salýynyń saldarynan «boz» sózi «ıúz» sózine aınalyp ketken. Basqa túk te emes. Onyń solaı ekenin shyǵarma avtory Mahmud ıbn Ýálıdiń óz eńbeginde Aq Ordany da, Iúz Ordany da, Boz Ordany da bir maǵynada, tek Aq Orda maǵynasynda ǵana qoldanatyny da dáleldeı túsedi. Bul – nazar aýdararlyq-aq fakt. Munyń bári «erte zamannan jetken derek» dep kez kelgen kóne shyǵarmanyń berer málimetin zerttep, anyq-qanyǵyna jetpeı, tarıhqa kirgize berýge bolmaıtyndyǵyn kórsetedi. Biz bulaı degende О́temis qajynyń «Shyńǵysnamasynyń» derekterin túgeldeı teriske shyǵarýdan aýlaqpyz. Munda da ózge derekkózderinde kezdespeıtin qundy derekter bar. Ony, árıne, orynymen paıdalana bilgen jón. Sonymen, jalpy aıtylǵandardan ortaq oı túısek, bizdiń paıymdaýymyzsha: 1) Aq Orda men Kók Orda ataýlary Joshynyń kózi tiri kezinde dalalyqtardyń eldi basqarýdyń ejelgi qalyptasqan dástúri boıynsha óz ıeliginiń shyǵysyn úlken uly Orda Ejenge, batysyn Batýǵa basqartýyna baılanysty shyqqan ataýlar. Osyǵan oraı Joshy ulysynda bir ortalyqqa baǵynatyn: shyǵysynda «Kók Orda», ıaǵnı Orda Ejen ıeligi, batysynda «Aq Orda», ıaǵnı Batýdyń ıeligi paıda bolǵan. Biraq bul bir ulystyń ekige bólinýi emes, bar bolǵany el basqarýdyń dalalyq dástúri boıynsha bir ortalyqqa baǵynǵan ákimshilik-aýmaqtyq bólinis qana. 2) Joshy ólgennen keıin ortalyq bıliktiń tizginine Batýdyń ıe bolýyna jáne onyń Shyǵys Eýropany jaýlap alýyna baılanysty endi Aq Orda uǵymy «Batý Ulysy» (keıingi «Altyn Orda») maǵynasyna ıe bolǵan. Bul kezde de «Kók Orda» jeke ıelik retinde atalǵanymen Batýǵa baǵynǵan. 3) Joshynyń besinshi uly Shaıbannyń Aq Ordanyń da, Kók Ordanyń da, Boz Ordanyń da bıligine tikeleı óziniń túk qatysy joq. Ol óz zamanynda jeke handyqqa ıelik etpegen jan. Shaıban tek Joshy ólip, Batý batysqa joryq jasap, sonda jaýlap alǵan jerlerin týystaryna bólip bergende ǵana baryp, oǵan úles tıip, jeke ıelikke ıe bolǵan. Al onyń keıingi urpaqtarynyń jeke bılik tizginine qol jetkizýi – keıin 1345 jyly Batý urpaǵynyń bıligi aıaqtalyp, shaıbanıd Hyzyr han Saraı taǵyna otyrǵan kezden bastalady. Orys jylnamalarynyń Uly Ulystyń balama ataýyna aınaldyryp jibergen Jánibektiń «altyn ordasyn» qıratqan da osy Hyzyr han. Biraq onyń da ǵumyry uzaq bolǵan joq. Shaıban áýletiniń Kók Orda bıligine kelýi Toqtamys han talqandalǵannan keıin baryp júzege asqan. Kók Ordanyń bıleýshisi О́ris (Orys) han men Toqtamys atalas, ekeýi de Toqqulqojanyń nemeresi. Naqtyraq aıtqanda, Toqqulqojanyń Badaǵul degen balasynan О́ris han, al Toıqoja degen balasynan Toqtamys týǵan. Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshy Kereı men Jánibek bastaǵan kókordalyq sultandar qashan jeke bólinip shyqqansha Shaıbannyń urpaqtarynyń biri – Dáýlet Sheıh balasy Ábilhaıyr hannyń qol astynda boldy. Qoıshyǵara SALǴARAULY.