Qaharman qyz haqyndaǵy qundy derekter

Kýálik – batyrlyq belgisi

20 jylǵa jetpes ómir súrgen qazaqtyń batyr qyzy týraly talaı kitap shyǵyp, derekti fılm, kınofılm túsirilse de, basty suraqqa jaýap taba almaı júrgen sııaqtymyz. Bálkim, Álııa taǵdyrynan ashtyq pen qýǵyn-súrginnen kóz ashpaǵan jyl­dardyń yzǵary, jastyq shaqtaryn soǵys jalmap, maıdan dalasynda ajal qush­qan, 1920–1924 jyldary dúnıege kelgen urpaqtyń elesin izdep júrgenimiz bolar... Aısha Álishqyzy da Álııany ózinshe izdedi.

1980 jyly Cherkassk pedınstıtýtyn biti­rip kelgen jas Aısha qalanyń eski bó­li­ginde endi qurylyp jatqan Álııa Moldaǵulova mýzeıine ǵylymı qyzmetker bolyp jumys­qa kirdi. Bul kezde eshteńe jınal­maǵan, qol­darynda oblystyq mýzeıden ákelin­­gen Álııanyń sýreti men Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy jazylǵan kýálik qana boldy. Sodan áskerı komıssarıat arqyly Álııa Moldaǵulovanyń qarýlastaryn izdestirý bas­taldy. Bularǵa jazýshy Seıilhan Asqarov pen Saǵyn Toıtanbaevtyń jınaǵan materıal­dary kóp kómegin tıgizdi.

Álııa Moldaǵulova. Lenıngrad. Balalar úıi

50-jyldary Álııanyń ákesi Nur­muhamed Sarqulovqa oblys basshylary qyzynyń soǵys maıdanynda erlikpen qaza tapqanyn estirtip, Keńes Odaǵy batyry ataǵy berilgenin aıtyp úıine keledi. Sol jyldary qaza tapqan jaýyngerlerge «Altyn Juldyz» medali men Lenın ordeni berilmeıdi eken. Birtindep marqumnyń Máskeý, Lenıngradtaǵy balalyq shaǵy, mergender mektebi, erlik joldary týra­ly derekter jınala bastady. Kaspıı teńizindegi «Álııa Moldaǵulova» tep­lohody men Iаroslavldegi Vıatsk mek­te­biniń maketi, Álııany beıneleıtin Nartovtyń gobeleni toqylyp, О́mirzaq Shanov músini mýzeıge alyndy. Mýzeı qoryn tolyqtyrý maqsatynda Aısha Álishqyzy arnaıy tapsyryspen batyr qyzdyń erligin beıneleıtin kartınalardy sýretshiler – Muhıt Kalımov, Ánýar О́tegen-Tana, Saǵyntaı Álimbetov, Marat Bekeev, Taımas Teleýishov jáne Korvatqa salǵyzdy.

Izdeý otrıady qalaı quryldy?

1988 jyly mýzeı janynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza bolyp, jerlenbeı qalǵan bozdaqtardy anyqtaý maqsatynda «Álııa» izdestirý toby quryldy. Oǵan aqtóbelik jastar kómekke keldi. Topqa Qudaıbergen Jýmıev jetekshilik etti. Sol jyldary Reseıdegi izdeý otrıadtaryna qazba júrgizetin oryndar bólip berildi de, olar tapqan ja­ýyngerler súıekteri qaıta jerlenetin. Aqtóbelik izdeý otrıadyna Novgorod oblysynan oryn bólinip berildi. Sol jyly sáýirdiń sońynda on shaqty bala attanyp, orman ishinde palatka quryp turdy. Batpaqty, ormandy jerdi qazý qıyn. Qazyp jatqanda jaýyngerdiń barlyq málimeti jazylatyn medalon tapsa, úlken olja sanalady. Jaýynger týraly barlyq málimet jazylatyn kólemi qalamsaptyń jartysyndaı, buralyp ashylatyn ebanıtti medalondar óte sırek jaǵdaıda ǵana tabyldy. Soǵysta jaman yrymǵa sanaǵandyqtan, kóbinese jaýyngerler medalondy laqtyryp tas­taıdy eken. Izdeý otrıadynyń jigitteri Novgorodtan Kemerov oblysynan shaqyrylǵan jaýyngerdiń medalonyn taýyp ákelgende, mýzeı mamandary suraý salý arqyly Reseıden týystaryn tapty. Izdeýshiler Álııa mýzeıine keńes, nemis jaýyngerleriniń kaskasyn, atylǵan oqtardy, baılanys ótkizgishterin, tipti nemisterdiń únparaǵyn alyp keldi. Frısterdiń ıne-jip, túımeler, qyrynatyn quraly salynǵan órtenbeıtin materıaldan jasalǵan jeke gıgıenalyq qoraby da tabyldy. Otrıad quramy únemi jańaryp turdy. Keıinirek mılısııa esebinde turǵan, tárbıesi qıyn balalardy da qosty. Olar qazba ju­mys­tarynan oralǵanda aqyly tolysyp, buzyqtyqty qoıyp keletin. Alǵashqy qazba jumystaryn operator Iý.Zýbkov túsirip alyp keldi. Bul jumys toqtaǵan emes. Jyl saıyn sáýir aıynda otrıad qazba jumystaryna attanady.

Munymen bir kezde «Álııa» qyzdar patrıottyq klýby ashylyp, oǵan eń birinshi bolyp qaladaǵy medısına ýchılıshesiniń stýdentteri shaqyryldy. Sebebi sol kezde mektep oqýshylaryn tartý qıyndaý boldy. Alǵashqy quram úlken qyzyǵýshylyqpen kirisip, klýbtyń uranyn, múshelik bıletin oılap tapty, atý tırinde kózdep atýdan sheberlikterin shyńdady. Qyzdar ekskýrsııa júrgizýdi úırenip, Álııanyń erlik joldaryn zertteýge qatysty. Maıdanger, aýǵan-ınternasıonalıst jaýyngerlerimen baılanysta boldy. Olardyń biri Álııa Qalmenova medısına salasynda joǵary bilim alyp, ǵylymǵa bet bursa, Bella Maısýradze qalalyq stadıonda sportshylar medbıkesi bolyp jumys istedi, Sveta Demıdenko – búginde tis dárigeri.  Áli kúnge deıin Álııa mýzeıinde jastarǵa patrıottyq tárbıe berýde osyndaı ómirsheń jobalar iske asyp keledi. 1994 jyly 14 qańtarda «Batyr qyzdyń erligine – 50 jyl» atty eske alý is-sharasy uıymdastyrylyp, A.Álishqyzynyń bas­tamasymen as berilip, quran baǵyshtaldy.

Batyrdyń týystary

Álııanyń ákesi Nurmuhamed aqsaqal Qobda aýdanynda turyp, sol jerde dúnıeden ótti. Ol kisiniń keıingi áıelinen týǵan Álip pen Tájen, Álııanyń naǵashysy Beısembaı Habıev mýzeıge jıi soǵyp turǵan. Shaǵyn deneli, uqypty Beısembaı aǵaı soǵys jyldary áskerı prokýratýra salasynda jumys istegen. Ol kisiniń úlken qyzy Raısa derekter jınaýǵa kóp kómektesti. Aısha Álishqyzy Ábýbákir Moldaǵulovtyń Temir aýdany Shubarqudyq kentinde turatyn birinshi áıeli Sán Moldaǵulovany izdep bardy. Shubarqudyq mádenıet úıinde Sán ájeımen kezdesý ótti, «Álııa» týraly derekti fılm kórsetildi. Eki sóziniń birin «aınalaıynnan» bastaıtyn áje jınalǵandarǵa qaıynsińlileri Álııa men Sapýrany kishkentaıynan shashyn órip, kóılegin tigip berip ósirgenin, 1941 jyldyń jazynda Sapýra men úsh sábıin Lenıngradtan qalaı elge jetkizgeni týra­ly áńgimeledi. 1938 jyldary Ábýbákir Moldaǵulov Máskeýdegi áskerı-kólik akademııasyna oqýǵa jiberilgende, elden anasy Tájiken, jıeni Álııa men týǵan qaryndasy Sapýrany birge alyp ketken. Álııa №35 mektepte oqıdy. 1938 jyly akademııa Lenıngradqa kóshirilgende, Moldaǵulovtar otbasy da qonys aýdarady. Otbasy jaǵdaıyna baılanysty Álııa Gýrdın kóshesi, №16 úıdegi mektep-ınternatyna ornalasyp, týystarymen qarym-qatynasyn úzbegen. 1941 jyly soǵys bastalar aldynda Ábýbákir Tashkentke issaparǵa jiberilgende, bala-shaǵasy Lenıngradta qalyp, áskerı qyzmetker otbasyna beriletin paekpen ómir súrgen. Mamyrda Sapardy bosanyp, úıge oralǵan Sán sábı esimin qoıýdy surap, Sapýra men Álııany Ábýbákirge telegramma jiberýge jumsaıdy. Kóp keshikpeı «Uzaq saparda júrgenimde dúnıege keldi, esimi – Sapar bolsyn» degen jaýap kelgen. Jazǵy demalys kezi. Álııa kóbine­ úıde. Arasynda balalar úıindegi balalardy da ertip keletin. Pysyq ári ójet Álııa jas bosanǵan jeńgesine kómegin kóp tıgizdi. 1941 jyly tamyzda jaý qalaǵa taıap kelgende, áskerı komıssarıattan elge evakýasııaǵa jınalý týraly habarlama túsip, qujattar men qol júgin alýǵa ǵana ruqsat etilgen.

Álııa Moldaǵulova. Balalar úıiniń tárbıelenýshilerimen birge. Jaz

Tamyzda Lenıngrad qorǵanysyna balalar da jumyldyrylǵan. Álııa bala­lar úıiniń tárbıelenýshilerimen kóp­qabatty úılerdiń shatyryna túsken snarıad jarqynshaqtary qaldyqtaryn jınap, shelektegi sýǵa sóndirip júredi. Habar kelgen boıy Sán jolǵa jınalyp, vokzalǵa baraıyn dep jatqanda, 15 jastaǵy Álııa «qalada qalamyn» dep tabandap turyp alady. Sán «Jaǵdaı mynaý. Elge qaıtaıyq» dep jylaıdy. Tyńdamaıdy. Beseýin vagonǵa otyrǵyzyp, perronda turǵan Álııanyń beınesi ál kóz aldynda qaldy: «Qozǵalyp ketkenshe terezeden qarap turdym. Biz kettik, ol qalyp bara­dy. Sol sátte bireý júregimdi julyp alǵandaı boldy», deıdi qaharly kúnderdi eske alǵan Sán ájeı. Birneshe kún júrip, Aqtóbege ázer jetedi.

Kombrıg Ýralskıı men kombat Moıseev

1942 jyldyń naýryzynda balalar úıi Iаroslavl oblysy Vıatsk selosyna kóshirildi. Rybınsk ushqyshtar tehnıkýmynda úsh aı oqyǵan Álııa áskerge suranyp, aryz jazǵanda, ony jeltoqsanda mergender mektebine oqýǵa jiberdi. Batyr qyz – Ortalyq áıelder mergender mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri. Bul jerde jarty jyl oqyp, ballıstıka, topografııa, atýǵa daıyndyq, taktıkamen birge okop qazý, qolma-qol urys tásilderin meńgerip, synaq tapsyrǵan soń 1943 jyly maýsymda Baltyq maıdanyndaǵy 54-derbes atqyshtar brıgadasyna keldi. Brıgada komandıri Nıkolaı Ýralskıı edi. Nıkolaı Matveevıch zeınetke shyq­qan soń Vladımır oblysy Aleksandrov qalasynda turyp, 1978 jyly 72 jasynda dúnıeden ozdy. 60-jyldary Álııanyń týǵan jeri Qobdaǵa kelip ketti.

Aısha Álishqyzy Aleksandrov qalasyndaǵy Ýralskııdiń úıine de bardy. Ol kisiniń jesiri Roza Ivanovna qart komandır bos ýaqytyn úıiniń aýlasyndaǵy «akvarıým» dep atap ketken, maıdan shtaby sııaqty aǵashtan qıyp saldyryp, tóbesin áınektetken orynda ótkizgenin aıtady. Aısha О́teýlına maıdan qujattary, kartalar, fotosýretter úıilip jatqan «akvarıýmde» eki kún otyryp, eki qaǵaz qapshyqpen poıyzǵa mindi. Osy qujattar arqyly Álııanyń biraz qarýlasy tabyldy. Sodan keıin jınalǵan materıaldar negizinde mýzeıde «Sońǵy shaıqas» dıoramasyn jasaqtaý úshin batalon komandıri Fedor Moıseevti izdep, Frýnze (Bishkek) qalasyna jolǵa shyqty. «Hrýshev» úıleriniń birinde turatyn maıdangerdiń páteriniń esigin qaǵyp «Qazaqstannan, Lııanyń týǵan jerinen keldim», dep sálemdesedi. «Aqsańdap kelip, maǵan esik ashqan qart osy sózdi aıtqanymda, kilt turyp qaldy. Birer mınýt únsizdikten soń ol eki qolymen betin basyp, «Pýst kazahskıı narod prostıt menıa za to, chto ıa ne ýbereg Alııý» dep jylady. Áıeli jaıǵan dastarqan basynda uzaq áńgimelestik. Qanshama jyl ótse de, mergenniń erligin umytpaǵan eken. Álııa 1944 jyldyń 14 qańtarynda Novosokolnıkı aýdany Kazachıha derevnıasyn azat etý kezinde qaza tapqany belgili. Fedor Ivanovıchtiń aıtýynsha, mergender qaı jerge kómek kerek bolsa, sol jerge jiberilgen. 18-23 jastaǵy qyzdar maıdanda er adamdarmen birdeı soǵysyp, maıdan shebindegi jaǵdaıǵa qarap beıimdelgen. Kóbine bos qalǵan ǵımarattarda jatqan. Tósekteri – ústine shóp tóselgen aǵash bórene, arqada – aýyr vıntovka, aıaqtarynda – er adamdarǵa laıyqtalǵan kerzi etik. Onysy úlken bolǵandyqtan, birneshe shulǵaý orap kıgen. Okoptaryn ózderi qazǵan, jasyrynatyn atys uıalaryn ózderi tańdaǵan. Qolma-qol urysty meńgergen. Tapsyrmaǵa eki mergen birge attanǵan: biri nysana kózdese, ekinshisi dúrbimen baqylaý júrgizedi. Álııanyń serigi – Nadejda Matveeva. Mergender atys uıasynda 7-8 saǵat tapjylmastan jaý mergenin, ofıserin torýyldaıdy. Maıdanǵa basyn qaterge tigip barǵan soń eptilik, qyraǵylyq, batyldyq kerek. Syrtynan ózin ańdyp otyrǵan jaýdyń ákki mergenderi, barlaýshylary taǵy bar. Sondyqtan da pozısııada jatyp, uzaq kútýge týra keledi. Qalaı bolsa, solaı oq atýǵa bolmaıdy. Mergendi óz jaǵynan da syrtynan dúrbimen baqylap turady. Jaýdyń qansha adamyn óltirgenin sosyn jýrnalǵa tirkeıdi.

Ortalyq áıel mergender mektebin 1943–1944 jyldary bitirgen 2 myńnan asa qyzdyń ishinen eki Keńes Odaǵynyń batyry shyqty. Álııa erlikpen qaza tapqanda, eń joǵary marapatqa batalon komandıri Moıseev pen brıgada komandıri Sýhorebrov usyndy. Fedor Ivanovıchtiń aıtýynsha, qańtarda arǵy jaǵy Baltyq boıyna jalǵasatyn temirjol jelileri boıynsha Novosokolnıkı aýdanynda birneshe kún shaıqas boldy. Qarsylas kópir, tasjoldar ótkelderine ornatqan qorǵanys núktelerinen atyp, bas kótertpedi. Birneshe kún boıy omby qar, qatty aıazda keńes áskeri alǵa jyljı almaıdy. Aýyr jaralanǵan batalon komandıri saptan shyǵyp qalady. Basqarýsyz qalǵan jaýyngerler keıin shegine bastaǵanda Álııa birneshe ret shabýyldy bastap shyqqan. Shaıqas kezinde nemis transheıa­syna alǵash bolyp enip, erlikpen qaza tapqan.

Aısha Álishqyzy 1983 jyly Áıel mergender mektebiniń Máskeýde ótken 40 jyldyq kezdesýine bardy. Sol jerde Álııamen birge shaıqasqan barlaýshy Po­lıakov pen áıeli Zınaıda Popova, Lıdııa Bakıeeva men Valentına Iаkovleva arqyly biraz ardagermen tanysyp, artynan soǵys estelikterin jınaý úshin kezdesti.

Joryq joldarymen...

Jeti adamnan turatyn ekspedısııa músheleri Álııa Moldaǵulovanyń maıdan joldarymen júrip, Máskeý – Lenıngrad – Pskov – Kazachıha – Monakovoǵa baryp, batyr rýhyna taǵzym etti. Pskov oblysy, Novosokolnıkı aýdany Kaza­chıha derevnıasyndaǵy baýyrlastar zıratyndaǵy Álııa beıitine týǵan jerdiń topyraǵy salyndy. Sol sát áli kóz aldynda. Jaz aıy. Ný orman. Baýyrlastar zıratyndaǵy múlgigen tynyshtyqty qustardyń shıqyldaǵan daýsy ǵana buzyp tur. Eki qatar uzyn plıtalar jalǵasyp kete beredi. Bári de – Kazachıha úshin shaıqasta qaza tapqan jaýyngerler. Oń jaǵynda plıtada «Zdes pohoronena slavnaıa doch kazahskogo naroda, Geroı Sovetskogo Soıýza Alııa Nýrmýhamedovna Moldagýlova (1925–1944)» dep jazylǵan.

«Novosokolnıkı irgesindegi kishi Ýdraı ózeniniń bıik jarqabaǵynda turǵan Álııanyń eńseli eskertkishine bardyq. Mýzeı men mektepte kezdesý ótkizdik. Shaıqas oryndarynda shóp ósip ketse de, transheıalar orny saqtalǵan. Keıbiri áli de tereń eken. Nemistiń qorǵanys bekinisteri, DOT-tarynyń jartylaı qıraǵan oryndary da saqtalypty. Soǵys ótken jerdiń adamdary meıirimdi, qarapaıym keledi ǵoı. Kazachıha turǵyndaryna dombyradan kúı tarttyq, án aıttyq. Osy saparda operator túsirgen taspalardy «Álııa» mýzeıine tapsyrdym. Tájirıbemizdiń azdyǵynan biraz dúnıeni qolǵa túsire almadyq. Onyń ústine aldymyzdan kez kelgen esik ashyla bermedi. Arhıvke kirý de ońaı bolmady», deıdi mýzeı ardageri.

Qobda aýdanynda Álııanyń 1995 jyly 70 jyldyǵyn toılaǵanda, onyń kózi tiri qarýlastary, eki márte Keńes Odaǵynyń batyry Talǵat Bıgeldınov, qalamgerler  Ábish Kekilbaev, Farıza Ońǵarsynova, Tumanbaı Moldaǵalıev, Altynshash Jaǵanova, óner qaıratkerleri Eskendir Hasanǵalıev, Roza Rymbaeva, Álııanyń týystarynan Sán áje balalarymen, Sapýra qyzdarymen keldi, Beısembaı Habıevtiń balalary qatysty. Merekeni uıymdastyrýǵa sol kezdegi oblystyq áskerı komıssarıat basshysy Qajymuqan Sátenov kóp kómektesti. Osyndaı beınetti de jaýapty jumystyń basy-qasynda qyryq jylǵa jýyq ýaqyt boıy Aısha О́teýlına júrdi. Ol – eńbegin satyp eshkimge mindetsimeıtin qarapaıym jan. Biraq Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń batyrlarynyń esim­derin tiriltip, jastarǵa patrıottyq tárbıe berýdegi uzaq jylǵy eńbegi laıyqty baǵalanýy kerek qoı. Ol kisi mýzeıden zeınetke de eleýsiz ketti. Eńbegi bar edi dep basshylyq ta eskermedi. Eshkimniń aldyna alaqan jaıyp barmaıtyn mýzeı ardageri únemi ysyrylyp qala beredi. Osy jaǵy ókinishti.

Aqtóbe oblysy