Orazbek SÁRSENBAI

Qazaq ádebıeti aýyr qazaǵa dýshar boldy. 77 jasqa qaraǵan shaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, asa kórnekti jazýshy Orazbek Sársenbaı dúnıe saldy. Orazbek Sársenbaıuly 1938 jyly 20 tamyzda Qyzyl­­­orda oblysy, Shıeli aýdany, Jańa turmys aýylyn­da dúnıege kelgen. 1962 jyly Qazaq memlekettik ýnıversı­te­ti­niń fılologııa fakýltetin bitirgennen keıin, Shıelidegi orta mektepte qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beredi. Odan soń «Lenınshil jas» basylymynda (qazirgi «Jas Alash») ádebı qyzmetker, 1968-1973 jyldary «Juldyz» jýr­nalynda, 1974-1982 jyldar aralyǵynda «Qazaq ádebıe­ti» gazetinde bólim meńgerýshisi, 1982-1986 jyldary Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynda ádebı keńesshi, 1987-1993 jylda­ry «Jazýshy» baspasynyń bas redaktory, 1993-1995 jyl­dary ishinde «О́ner» baspasynyń dırektory, 1996 jyldan ómiriniń sońyna deıin «Qaınar» baspasyna basshylyq jasady. Qalamgerdiń tyrnaqaldy týyndylary, óleńderi men áńgimeleri respýblıkalyq basylymdarda alpysynshy jyldary jaryq kórgen bolatyn. Kezinde «Lenınshil jas» gazetinde basylǵan «1961» atty pýblısıstıkalyq dastany ádebı jáne qoǵamdyq ortada úlken dúrbeleń týǵyzyp, ádiletsiz synǵa ushyrady. Bar ǵumyryn jazýshylyqqa arnaǵan aqsaqal qalamgerdiń osy ýaqytqa deıin jıyrmadan astam kitaby jaryq kórdi. Onyń ádebı syn, kórkem pýblısıstıka, tarıh, mádenıet, fılosofııa baǵytyndaǵy jarııalanymdary oqyrmanǵa keńinen tanys. Sondaı-aq, ol baspager jáne aýdarmashy retinde ıslam ádebıetin qalyń oqyrman arasynda nasıhattaý isinde qajyrly eńbek etti. «Quran Kárim», «Muhammed paıǵambarymyzdyń hadısteri», «Shaıtannan saqtaný joldary», «Sıqyrdan saqtaný jáne emdelý joldary», «Adal men aram», «Musylmandyq ádep sabaǵy», «Muhtasar» syndy ondaǵan kitaptardy qazaqshaǵa aýdarý isine tikeleı qatysty. Ol ár jyldarda V.Korolenko, V.Ivanov, F.Abramov, F.Iskander sekildi ózge ult ókilderiniń tańdaýly áńgimelerin qazaq tilinde sóıletti. O.Sársenbaı qalamynan týǵan áńgimeler negizinde «Dolana» atty («Qazaqfılm», 1981, rejısseri S.Narymbetov) kórkemsýretti fılm túsirildi. Jazýshynyń jekelegen shyǵarmalary ýkraın, orys, eston, ıakýt, mary, tyva, venger, qytaı, koreı, aǵylshyn, ózbek, qyrǵyz, tatar syndy alys-jaqyn elderdiń tilderine ­aýdaryldy. Orazbek Sársenbaı jańa dáýir, búgingi zaman taqyrybyna talmaı qalam tartqan sýretkerlerimizdiń biri. «Shamshyraq», «Sheńber» romandary keshegi sosıalızm zamanynda ómir súrgen urpaqtyń basynan ótkergen qıly-qıly taǵdyryn sóz etken kórkem tildi kesteli týyndylar retinde ádebıetimizdiń altyn qoryna qosyldy. Onyń «Ýáde» atty povester men áńgimeler jınaǵyna Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń M.Áýezov atyndaǵy syılyǵy (1987), «Shamshyraq» romanyna halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy (1994), al «Sheńber» romany úshin Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵy (2000) berildi. «Qurmet», «Parasat» ordenderimen marapattalǵan. «Qazaqstan Respýblıkasy baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri». Tájirıbeli baspager retinde O.Sársenbaı «Qaınarǵa» basshylyq jasaǵan tusta ulttyq ádebıetimizdiń damýyna eleýli yqpal etip, naryqtyq zamannyń talaptaryna laıyq jańa jobalardy iske qosyp, baspalardyń taqyryptyq órisin keńeıtýge zor úles qosty. Qazaq sóz óneriniń bilgiri, kórnekti mádenıet qaırat­keri, aıaýly azamat Orazbek Sársenbaıdyń esimi halyq jadynda árdaıym saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarmasy. Jatqan jeriń jaryq bolsyn Dúnıede jaısyz habar jata ma?! Kózimdi ashpaı jatyp, sý­mańdap jetip kelgeni. Bul jal­ǵannan Orazbek te ótipti. Ja­­qynda ǵana Shara­ny jó­neltip, jalǵyz qalyp, qońyl­taq­syp júr edi. Shydamaǵan ǵoı. Seri­giniń sońynan sapar shegipti ǵoı. Ýnıversıtet qabyrǵasynda alǵash tanysqan joldasym edi. Tereze jaqtaǵy sońǵy qatarda otyrǵan meniń qasyma kelip: «Bola ma eken?» – dep, bir jigit jaıǵasyp jatty. Júris-turysy, qımyly tym emin-erkin. Kózi kórgen nárse týraly lebizin de kóp kólkeshtemeı, ashyq aıtyp salyp otyrady eken. Kóp nársege kóńili tolmaıdy. Sampyldaǵan sheshenderdi ári tyńdap, beri tyńdap otyrady da, qolyn bir-aq silteıdi. Kóp uzamaı óleń jazatyny da belgili boldy. Sál nársege mardamsymaıtyn muńy men ýaıymy kóp, oıly aqyn ekendigin tanytty. Birden baýyr basysyp, dos bolyp kettik. О́zi ósken Syr boıynyń tabıǵaty, minez-qulyqtary, aq peıili ón boıynan túp-túgel kórinip turatyn edi. Keıin aýylyna barǵanda, ata-anasyn, aýyzynan tastamaıtyn Ahat kókesin aǵaıyn-týmasynan suramaı-aq birden tanydym. Júrgen ortasyn dál baıqap, dál jetkizipti. Alǵashqy áńgimeleri men povesterinen-aq bet-júzińe qaramaıtyn týrashyldyǵy men shynshyldyǵy kózge urady. Ol kezdegi ádebıet boılaı qoı­maıtyn tereń ıirimder birden baýrap, tuńǵıyǵyna shym batyryp júre beredi. Soǵys tu­syndaǵy Syr boıynyń shyn­dyǵyn óz basym alǵash Oraz­bekten tanydym. Ýaqyt ótken saıyn osy minezi údeı tústi. Birde mon­shaqtaı tizip jazǵan bir býma qaǵaz usyndy «1961». Buryn-sońdy qazaq ádebıe­tin­de kezdespegen ádebı qubylys. Qazaqstan komso­moly Ortalyq Komıteti janynda jańa uıymdasyp jat­qan ádebı birlestik bar edi. Sonda talqyladyq. Alpysyn­shy jyldarǵy jas býynnyń alǵash ret tizgin úzip boı kórset­keni osydan bastaldy. Odan beri de kóp ýaqyt ótti. Búgingi ádebıettiń qalyp­tasýyna, ornyǵýyna birte-birte bel alyp, boı kóterýine aıta qalarlyqtaı áser etken bul oqıǵany búgingi tańda aıryqsha eske alýdy qasıetti paryz dep bilemin. Qudaıǵa shúkir, qaýlap ósip jatqan ádebıet ormanynda óz baǵyt, óz baǵdaryn túzep, qazaq rýhanııatynda búgin bar, erteń joǵalyp ketpeıtindeı baıandy jol sala alǵan azǵantaı ádebıet súleıleriniń biri Orazbek ekeni daýsyz. Oǵan ol jazyp qal­dyrǵan romandar, hıkaıattar, áńgimeler, támsilderi, hıssalar, maqalalar kýá. Bul arada biz Sársenbaev moralıs­tıkasy jór­­geginen daryǵan ımangershilik tárbıeden órbip jatqanyn aıtýǵa borysh­tarmyz. Bul qasıet keńes keze­ńiniń ózinde ol jazǵan shyǵar­malardy erekshelep turdy. Al táýelsizdik zamanynda muny arnaıy taqyryp, derbes aǵymǵa aınaldyryp alǵan birden bir qalamger Orazbek ekenin aıryqsha bólip aıtýymyz kerek. Ol Mustafa Shoqaıdyń eńbekterin nasıhattaýǵa da meılinshe jan saldy. Bereke-birlikti, ar-ujdandy, obal-saýapty, pátýa-parasatty demi taýsylǵanynsha áspettep ótken Orazbek Sársenbaevqa búgingi qazaq qaýymynyń aı­ryqsha rızager ekendigi sózsiz. О́zińmen de qoshtasatyn kez keldi. Jatqan jeriń jaryq bolsyn, Orazbek! Ábish KEKILBAIULY. Oıly sózdiń óris keńeıter ókili Ádebıetke atoı sap, aıqaı­lap kelgenimen, aıqaıynyń tór­­kininde ulys pen ult tutastyǵyn túgender aqyl men parasat jatqan alpysynshy jylǵylardyń qatary setinep keledi. Qazaq kórkem oıy men kór­kem sózine olja salǵan osynaý tebingili, tekti býynnyń kór­nekti ókilderiniń biri – Orazbek Sársenbaı ómirden ozdy degende jan-júregim kúızelip, ishim ulyp sala berdi... Sóz deı­tin uly keńistikten qazaqqa jarasar úlgi-nyshan izdeýden jalyq­­­paı, kórkemdiktiń alýan-alýan izde­nisterine batyl baryp, oıy men boıyn ultty súıýge, ultqa qyzmet etýge sanaly túrde baǵyttaı bil­gen osy bir taqýa minezdi, tabı­ǵaty taza janmen kezdesken, syr­lasqan sátterim eske tústi... Jasy úlken aǵa, ádebıet úshin otqa da, sýǵa da túsýden tartynbaıtyn qa­byrǵaly qalamdas, qajetti je­rinde Alashtyń joǵyn joqtap, qazaq­tyń amandyǵyn surar, eski men jańanyń arasyna jalǵaý bop tartylar jaıdary zamandas, suń­­­ǵyla minezdi sýretker sózdiń de, oıdyń da, ortanyń da kórki edi... О́kinishti... Almaty deıtin uly shahardyń tórine jarasa qonǵan, arystar men alyptardyń kózindeı bolǵan qalamgerler úıiniń esigin aıqara ashyp, erkin kirer áriptes-aǵamen sońǵy kezdeskenimde dúnıeden ótken jeńeshemizdi aıtyp, qatty tolqyp edi... Tolqyp otyryp, jas shaǵyn, Syr boıynan Ala­taý­ǵa kelip, Almatyǵa qalaı ornyq­qanyn, qalamdy qatar ustap, sóz deıtin syry men jumbaǵy mol álem­ge birge kelgen qurby-qur­das­­taryn eske alyp edi... Ol osy bir sońǵy kezdeskenimizde óner deı­tin ólshem men sheńberge sııa bermes ólkege taǵdyryn qalaı baılaǵanyn da áńgimege arqaý etip edi... Jaıshylyqta sózge sarań, syr­ǵa berik, qaıran Orekem, sol kúni zaman, qoǵam, adam jaıly ári­den qozǵap, tereńnen tartyp, taý­syla sóılegeni jadymda jań­ǵyryp otyr. Aǵa qalam­­­dastyń sabyrly qal­py kózime elestep, saha­ranyń sýy­ryp soǵar jumsaq sama­lyndaı bol­ǵan syrbaz daýysy qulaǵyma keldi. Degenmen... Dos-jar adamdardyń ókini­shin basyp, óksigin seıilter bir aqıqat bar. Orekeń Allanyń aldynda sózinen de, isinen de ja­ńyl­­­maı júrip, qazaqtyń uly ádebıe­tin óziniń óristi, órkendi dúnıe­le­ri­men tolyqtyrdy. Urpaq ósirdi. Ultynyń Táýel­sizdikke jetip, terezesi teńel­ge­nin kórdi. Osynaý uly jolda sózin jasqanbaı aıtyp, týǵan halqy­­­nyń rýhanı tuǵyrynyń bıikteı túsýine óziniń úlesin qosty. Bıigin tómendetpedi. Alǵanyn alasartpady. Iá... Ýádege berik, dosqa adal, qa­zaq dese qabyrǵasyn sógip berýge daıyn, ádebıetti ary sanaǵan nar tulǵanań taǵy biri, biregeıi, qazaqtyń has sıpatty qalamgeri, shynaıy jazýshysy ómirden ótti... Alla artyna amandyq bersin! Qazaq ádebıetiniń qaıyp­bere­ni, oıly sózdiń óris keńeıter ókili, baqul bol! Qosh, Oreke! Nurlan Orazalın, senator, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy. Bıik ólshemniń adamy Qazaqtyń asa belgili qalam­­­­geri ótti dúnıeden. Ol povest, áńgime jazýdan bas­tap úlken romandar týdyrdy. Odan qala berdi, epıkalyq, fıloso­fııalyq rısalalar jazyp, halyqtyń súıispenshiligine bólendi. Ol ómir boıy ádebıetke adaldyǵynan, ádebıettiń qamy­nan aýytqymaı, ult rýhanııatyn dúnıejúzilik deńgeıge shy­ǵýǵa barynsha atsalysqan adam. Talaby bıik, talǵamy zor edi. Ádebıet álemine ádebı dary­ny­nyń bir qanaty sanalǵan syn­shy­lyǵymen kirdi. Sondyqtan, onyń ádebı ómirge kózqarasy, jalpy ónerge, shyǵarmashylyqqa degen kózqarasy men ustanymy syn­shyl­dyqpen astasyp jatatyn. Ore­keńniń qalamgerlik bolmysy osylaı qalyptasty. Eshkimdi eshýaqytta ótirik maqtamaıtyn. Eshkimniń shyǵar­masyn mynaý dosym eken dep bostan-bos dáriptemeıtin. Qımas joldasy bolsa da shyǵarmasynyń olqylyǵyn, kemshiligin betke aıtyp otyratyn sondaı bıik ólshemniń adamy edi. Sonysymen bireýge jaqsa, bireýge jaqpady. Biraq óziniń ádebıetke degen adaldyǵynda minsizdikpen, kir­shiksizdikpen ótti bul ómirden. Alǵashqy týyndylaryna keler bolsaq, «Jalǵyz kúrke», sonan keıin «Shamshyraq», «Jıde gúl­degende», «Dańq» deıtin áńgime-hıkaıattary, kitaptary birinen soń biri shyqty. «Sheńber» romany bıik belesten kórindi. О́z basym Orekeńniń áńgime-povesterin óte joǵary baǵalaımyn. Ilki qadamdarynda «1961» degen poema jazyp aıdy aspanǵa shyǵarǵany bar. Sonda oǵan formalıst, taǵy sondaı aıdarlar taǵylyp, aǵash atqa tańylyp, talaı synǵa da ushyraǵan. Talaı maqala tuzdyǵyna aınalyp, talqyǵa tústi. Álbette mundaı syn ony shynyqtyrdy, shyń­dady. Aqyr sońynda úlken pa­­­rasat ıesi qalamger bolyp qalyptasty. Qazaq ádebıetine ákelgen onyń dúnıeleriniń kóbi ólmeıtinine men kepildik bere alamyn. Oraz­­­­­­bek Sársenbaev shyn máninde halqymyzdyń qajetine jaraıtyn týyndylar jasady dep oılaımyn. Biz jasymyzdan ádebıetke birge kelip, ádebıet týraly oı-pikir, kózqarastarymyz úılesken, osy oraıda, til tabysqan joldas­tarmyz. Dál osy kezde ómirden ótip ketedi dep úsh uıyqtasam qaperime kirgen joq edi. Osyndaı bolady, joldas qazasynda qaraly sóz aıtamyn dep múldem oılamappyn. Amal ne, aýyr qazaǵa tap bolyp otyrmyz. Bireýge erte, bireýge kesh keletin ajal ǵoı bul. Baqıdaǵy joly oń bolsyn deımiz. Oreke artyńa qaldyrǵan muralaryńdy ólmesteı qylyp óziń jazyp kettiń. Jubanyp medet etetinimiz de sol. Ánes SARAI, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. ALMATY. Kádýilgi ómirde kirshiksiz taza edi Taǵdyr bizdi 1957 jyly tabystyrdy. Sokolov-Sarybaı kom­bınatynyń qurylysynda istep kelgen men KazGý-diń jýrnalıs­tıka bólimine qabyldansam da, fılologııa bólimindigi jigit­ter­diń birtalaıymen tez tanys­tym. Solardyń biri Orazbek edi. Áńgimemizdiń jarasýyna meniń 1948 jyly ala jazdaı ol týǵan aýdannyń «Úlgili» kol­hozyn­da masaq tergenim, kúrish otaǵyn ju­lysqanym túrtki boldy ǵoı deımin. Naq sol jyly «Juldyzdyń» 11-sanynda óleńi jarııalandy. О́zime unady. «Jataqhana maǵan qolaısyz eken, páter izdep júrmin», dedi Oraz­­­­bek meniń óleńi týraly lebizimdi elemegendeı. «Qalamaqyǵa páter jaldaǵyń kelgen eken ǵoı», dep kúldim. Sodan bylaı aralasyp kettik. Baspasózde jarııalanǵan shyǵarmalaryn qur jibermeıtin boldym. Orazbek kádýilgi ómirde kir­shiksiz taza edi. Ádebıette de so­ny istedi. Jazǵany sol ómir­diń­­ qos­­pasyz shyndyǵy bolatyn.­ At­qarǵan qyzmetterinde de so­nysynan taımady. Bul jal­ǵan­nan­ bylǵanbaı óttiń, ORAZBEK! Aldyńnan jarylqasyn. Nurmahan ORAZBEK, jýrnalıst. Taǵy bir asylymyzdan aıyryldyq Orazbek Sársenbaev aǵamyz ómirden ótipti degen sýyq habar júrekti dir etkizdi.  Arany tolmas ajal qazaqtyń birtýarlaryn aramyzdan alyp ketip jatyr. О́kinishi kóp. Orazbek aǵamyz  týǵan jeri – Shıelimen kindigin úzgen joq. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin  aýdan ortalyǵyndaǵy orta mektepte qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi bolyp jumys istedi. Orazbek Sársenbaevtyń  artynda úlken mura qaldy.  Onyń ádebı syn, kórkem pýblısıstıka, tarıh, mádenıet, fılosofııa salasyndaǵy jarııalanymdary oqyrmanǵa keńinen tanys. Sondaı-aq,  ol baspager jáne aýdarmashy retinde ıslam ádebıetin qalyń oqyrmandar arasynda taratý isinde kóp jumys istedi. «Quran Kárim», «Muhammed paıǵambarymyzdyń hadısteri», «Shaıtannan saqtaný joldary», «Syıqyrdan saqtaný jáne emdelý joldary», «Adal men aram», «Musylmandyq ádep sabaǵy», t.b. ondaǵan kitaptardy qazaqshaǵa aýdarý isine tikeleı qatysty. Jazýshynyń  shyǵarmalary ýkraın, orys, eston, ıakýt, mary, týva, venger, qytaı, koreı, aǵylshyn, ózbek, qyrǵyz, tatar tilderine aýdarylǵan. «Shamshyraq», «Sheńber»  romandary naǵyz kórkem, kesteli týyndylar retinde ádebıetimizdiń altyn qoryna qosylǵan dúnıeler boldy. Orazbek aǵamyz jyl saıyn týǵan jerine birneshe ret kelip ketetin. Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet istep júrgenimde aǵamyzdy  kútip alyp, el men jerdi birge aralaǵan kezderimiz bolyp edi.   Sondaı saparlarynda únemi eldik, memlekettik, rýhanı, ımanı áńgimelerdi aıtatyn. Bir sózinde  «Búgingi aǵa urpaq – mádenıettiń, kitaptyń ordasymen bite qaınasyp ósken býynnyń ókilderi. Ol kezderi bárimizdiń memleketke, ultqa, kitapqa shyn janymyz ashıtyn. Al qazir kitap jóninde birqatar máseleler jınalyp, qordalandy. Kitapsizdik degen zaman týdy. Sol kitapsizdikti paıdalanyp, kim kóringen – saýdagerler, pysyqaılar ony kúnkóris kózine aınaldyrǵanyn jurttyń bári biledi. Seniń atyńdy, zatyńdy, eńbegińdi, baıyrǵylyǵyńdy syılaıtyn adamdar azaıyp bara jatyr. Qyzmetke, mansapqa qazaq mektebin bitirmegen, qazaqtyń ádebıetinen, mádenıetinen habary joq adamdar kelip jatyr», – dep muńaıǵan bolatyn. Oraǵańnyń jany taza, ımany kúshti adam edi. Ákesinen jaqsy tálim-tárbıe alǵan. Talaı ret ákesi týraly tebirenip jazdy da. Qashanda jaqsylyq pen izgi­­likke jany qumartyp, qýanyshty nárse bolsa balasha tebirenip qalýshy edi. Jeńgemiz ómirden ótkeli aǵamyzdyń da qaıǵysy qalyńdap ketip edi. Mine, Orekeń de súıikti jarynyń artynan baqılyqqa attandy. Qazaqtyń rýhanı álemi taǵy da bir asylynan aıyryldy. Asyl aǵa! Alla aldyńyzdy ja­ryq qylsyn! Imanyńyz joldas bol­syn! Qaraly habarǵa baılanysty jazýshynyń týǵan óńirindegi baýyr­larǵa da qaıǵyryp kóńil aıtamyn. Murat BAQTIIаRULY,  senator.