Damýdyń aıqyn baǵyty

Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵyn Prezıdent N.Nazarbaev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýymen Jańa Ekonomıkalyq Saıasatqa ushtastyrdy. Osyǵan oraı biz ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Májilis depýtaty Tursynbek О́MIRZAQOVTYŃ Jańa Ekonomıkalyq Saıasattyń erekshelikteri týraly pikirlerin bilgen edik. – Kóptegen sarapshylar Qazaqstannyń «Nur­ly Jol» Jańa Eko­nomı­kalyq Saıasa­tyn HH ǵasyrdyń 30-shy jyl­dar­yndaǵy AQSh-ta prezıdent F.Rýzvelt qolǵa al­ǵan ekonomıkalyq saıa­satqa uqsatady. Sizdińshe osyndaı uqsastyq bar ma, bar bolsa ol qaı jerden kórinedi? – Franklın Rýzvelt Amerıka Qurama Shtat­tary­nyń tarıhynda qata­rynan tórt merzimge saı­lanǵan jalǵyz prezıdent. Osy Rýzvelttiń kezinen qazirgi AQSh ornady dep aıtýǵa bolady. Eldi «Uly kúızelisten» alyp shyqqan onyń «Jańa baǵyty» osyǵan qol jetkizdi. «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty men «Jańa baǵyttyń» arasynda uqsastyqtar sózsiz kóp. Máselen, bizdiń Jańa Ekonomıkalyq Saıasattyń tiregi ınfraqurylymdardy damytý bolsa, Rýzvelt te asa iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa kóńil bólgen. Sonyń ishinde AQSh-tyń artta qalǵan aýdandarynyń biri – Tennesıde gıdrotehnıkalyq qurylys pen elektr stansasy keshenin salýdy qolǵa alǵan. Osynyń arqasynda elektr qýatynyń mol qory jasalyp, energııa qajet etetin óndirister qaýlap damyǵan. Onyń arasynda azot, tyńaıtqysh jáne jarylys zattaryn shyǵarýmen baılanysty hımııa salasynyń zaýyttary bar. Sondaı-aq, «Jańa baǵytynda» Rýzvelt aýyl sharýashylyǵynyń damýyna qatty kóńil bóldi. Bizde de «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń sheńberinde agroónerkásip keshenin qoldaýǵa 20 mlrd. teńge qarastyrylyp otyr. Rýzvelt turǵyn úı qurylysyn yntalandyrýǵa da kóńil aýdardy, sonyń arqasynda menshik úıi bar amerıkalyqtar sany 40 paıyzdan 66 paıyzǵa deıin kóterilgen. «Nurly Jol» baǵdarlamasy da jańadan 487 myń sharshy metr nemese 9 740 páter salýdy qarastyryp otyr. Mine, osy jáne basqa da uqsastyqtarǵa qarap eki baǵdarlamanyń da maqsaty bir ekenin kórýge bolady. – Rýzvelttiń ekonomıkalyq saıasaty teorııalyq turǵydan belgili ǵalym Keınstiń ıdeıalaryn basshylyqqa alǵan desedi. Keınstik jol memlekettik shyǵyndar ulttyq ónimniń ósimine ákelgeni durys ekenin dáleldedi. Bizdegi memlekettik shyǵyndar kóbinese ulttyq ónim jasamaıtyn, tek qozǵalys týdyryp, jumyspen qamtıtyn ınfra­qurylymdarǵa jumsalyp jatyr ǵoı. Osyǵan qaraǵanda bizdegi ekonomıkalyq saıasat Rýzvelttikinen bólek sııaqty kórinedi. Siz qalaı oılaısyz? – Keınstiń teorııasynyń bizdiń ekonomıkalyq saıasattan aıyrmashylyǵy sol, ol ekonomıkaǵa jańa aqsha emıssııasynyń quıylýyna qarsylyq bildirmeıdi. Al bul ınflıasııaǵa soqtyratynyn biz jaqsy bilemiz. Infraqurylymdyq qurylystarǵa baǵyttalǵan «Nurly Jol» ınflıasııalyq úlken táýekelderge barmaıdy. Biraq budan onyń mýltıplıkatıvti tıimdiligi tómendemeıdi. Baǵdarlamany iske asyrý úshin 2015 jyly ǵana 686 mlrd. teńge qarajat bólinbek, sonyń 423,5 mlrd. teńgesi bıýdjetten, qalǵany «Báıterek» holdıngi arqyly qarastyrylady. Bıýdjetten bólinetin qarajat ekonomıkaǵa quıyla bastady, onyń alǵashqy 23 mlrd. teńgesi avtojoldar salýǵa baǵyttalyp otyr. Osy avtojoldar salý barysynda ǵana jańadan 200 myń jumys orny ashylatyny belgilengen, bul degenińiz halyqtyń ál-qýatyn arttyrýǵa orasan zor paıda keltireri sózsiz. Al mýltıplıkatıvti tıimdilik sement, metall, tehnıka, bıtým, jabdyqtar men tıisti qyzmetter kórsetý salalarynda jasalady. Júk tasymalynyń jyldamdyǵy men kólemi de arttyrylady. Sóıtip, Qazaqstan óziniń tranzıttik áleýetin molynan iske qosatyn bolady. – Siz ókimettiń monetarlyq saıasatyn qalaı baǵalaısyz? Bizde shyǵystar kiristerdiń aýqymynda ǵana anyqtalýy kerek degen monetarlyq saıasattyń prınsıpteri ustalyna ma? – Ekonomıkanyń damý qarqynynyń tómendeýi, eksport pen ımporttyń azaıýy, energııalyq resýrstar baǵasynyń tómendeýi, munaıdyń 1 tonnasyna eksporttyq BAJ salyǵynyń 80-nen 60 AQSh dollaryna túsýi jáne munaı eksportynyń salyq salynatyn kóleminiń tómendeýi – mine, osynyń bári bıýdjettiń túsim bóliginiń deńgeıine qysym túsiretin faktorlar. Sondyqtan 2015 jyly bıýdjettiń kiris bóligi belgilengen jospardan 939,6 mlrd. teńgege azaıtylyp, 3 219,9 mlrd. teńge bolyp belgilendi. Bıýdjettiń boljanǵan shyǵyndaryn jalpy shyǵys bóliktiń kólemin ońtaılandyryp, ony 700 mlrd. teńgege, ıaǵnı 10 paıyzǵa azaıtý arqyly jabý kózdelgen. Shyǵystardy qysqartý kezinde mynadaı qaǵıdattar ustalyndy: – jańa jobalar men baǵdarlamalardy qysqartý (nemese iske asyrýdy keıinge qaldyrý); – áleýmettik saladaǵy jańa bastamalardyń iske asyrylý merzimin 2016 jylǵa shegerý; – tıimdiligi tómen nemese anyqtalmaǵan baǵyttar men baǵdarlamalardy qysqartý; – ákimshilik shyǵyndardy azaıtý, issaparlar men ókildik shyǵyndaryn qysqartý, aqparattandyrý men kúrdeli shyǵystar salasyndaǵy saraptyq jáne konsaltıngtik shyǵyndardy azaıtý. Al «Nurly Jol» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qajetti qarajat Ulttyq qordan bólinedi. Ekonomıkanyń qaryshty damyǵan jyldary shıkizattyń eksportynan túsken túsimderdiń bir bóligin biz naq osyndaı qıynshylyq kezeńderde «qaýipsizdik jastyǵyn» jasaý úshin Ulttyq qorǵa jınaqtaǵan bolatynbyz. Endi sol rezervterimiz qazirgi qıyndyqtan shyǵaryp, ekonomıkanyń ósimin yntalandyrýǵa jumsalyp otyr.  – Bizde ınfraqurylymdyq megajobalardy iske asyrý qolǵa alynyp jatyr. Máselen, uzyndyǵy 2500 shaqyrym, quny 8 mlrd. dollar bolatyn «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtomagıstrali. Osyndaı megajobalar bizdiń ekonomıkamyzǵa qashan túsim ákeletin bolady? – Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha bul jobanyń ózin- ózi aqtaýy 8 jylǵa sozylady. Demek, 8 jyldan keıin paıdalanýǵa berilgen bul jol túsim ákele bastaıdy. Sonymen birge, bul joba Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasyndaǵy asa iri aımaqaralyq tranzıttik hab bolýyna qol jetkizedi. Qazir Qytaıdan Eýropaǵa teńiz joly arqyly jetkiziletin júk 45 táýlik, temirjol arqyly 14 táýlik júrse, bul jol arqyly ol 10 táýlik qana júretin bolady. Sonymen qatar, joldy salý barysynda ondaǵan myń jumys oryndary ashylady, basqa quramdas salalardyń damýyna da mýltıplıkatıvti tıimdilik jasaıdy. Atap aıtqanda, shaǵyn bıznestiń, jol boıy qyzmetiniń, kóliktik-logıstıkalyq ortalyqtardyń damýyna yqpal etetin bolady. Jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý barysyna zertteý júrgizilgende 2020 jyly júk tasymaly 2,5 ese arttyrylatyny anyqtalǵan. Joldyń qysqarýyna baılanysty bolatyn jyldyq ortasha tıimdilik 33,9 mlrd. teńgeni quraıdy dep boljanyp otyr. Sondaı-aq, jol jaqsy bolǵandyqtan azaıatyn jol-kólik oqıǵasynyń shyǵyny 49,9 mln. teńgege tómendeıtini de boljanǵan. – Árıne, megajobalardyń qolǵa alyn­ǵany jaqsy, alaıda bizdiń aýdanaralyq ishki joldarymyz qashan jóndeletin bolady? Áli kúnge qysta qardan, jazda jaýynnan shyǵa almaı, aýdan ortalyǵyna jete almaıtyn aýyldar bar emes pe? – Bul sózińe men de qosylamyn. Jergilikti joldardyń jaǵdaıyn anyqtaǵan komıssııanyń 2014 jylǵy qorytyndysyna qaraǵanda barlyq 73,2 myń shaqyrym bolatyn jergilikti joldardyń 37 paıyzy qanaǵattanarlyq emes dep baǵalanypty. Al Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystary joldarynyń bul kórsetkishi tipti 50 paıyzdan asqan. Qazaqstan Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń avtojoldarǵa jasaǵan álemdik reıtıngi boıynsha qazir 117-shi (barlyq el 144) oryn alady. 2006 jyly 98-shi orynda edik. Osy máselege baılanysty men byltyr Úkimetke depýtattyq saýal da jasadym. 2001 jyldan bastap bizdegi aımaqtyq joldar jergilikti atqarýshy organdarǵa qaraıdy jáne jóndeý jumystaryn da solar jasaıdy. Bul jumystar óte nashar, zańdardy buzýmen júrgiziledi. Jóndelý sapasy da ár aımaqta ártúrli. О́ıtkeni, jalpyǵa birdeı talap, tekseris joq. Qarajattardy da ózderiniń qalaǵan kóleminde bóledi. Sondyqtan bir oblystyń bir shaqyrym jolyn jóndeýge bálen, ekinshisine túgen kólemde qarajat jumsalady. Sondyqtan da bul baǵyttaǵy jumystardy qatań qadaǵalaýǵa alyp, belsendi júrgizetin kez keldi. 2015 jylǵa jergilikti joldardy salý jáne jóndeý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 80 mlrd. teńge qarajat qarastyryldy. Sonyń 17,5 mlrd. teńgesi respýblıkalyq bıýdjettiń maqsatty transferti, jalpy sıpattaǵy transfert 25,3 mlrd. teńge. Al jergilikti bıýdjetterdiń qosa qarjylandyrýy 37,5 mlrd. teńge kóleminde qarastyryldy. Úkimet osy qarajattar res­pýblıka kólemindegi uzyndyǵy 2,5 myń shaqyrym bolatyn joldardy jóndeýge jetedi dep otyr. Árıne, tıimdi jumsalatyn bolsa, bıyl birshama joldar jóndelip qalar degen úmittemiz. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».