Aqynnyń óleńderi ol kezde orys tilinde ǵana edi. Orysshaǵa men de, atam da júırik bolatyn. Atam Shyńǵystaýdaǵy asharshylyqtan qashyp, Semeı qalasynda uzaq jyl et kombınatynda jumys istegen. Orys ortasynda tirlik jasaǵan. Derekti maqalada derekke baǵynǵandy jón kórdim. Aıypqa buıyrmańyzdar. Oljastyń qazaqsha oılaǵan sózderi oryssha berildi.
Eı, poloveskıı kraı,
Ty tabýnamı slaven,
Von voronye brodıat
V lıvnıah sýhoı travy.
Daı molodogo konıa,
Jıly vo mne ıgraıýt,
Iа proskachý do kraıa,
Gorod ı step
Nakrenıa.
Veter razdýet
Plamıa
V jarkoı krovı argamaka,
Travy
sgorıat
pod nogamı,
Pyl
I kopytnyı sok.
Tvoı argamak ýznaet,
Chto takoe
ataka,
Brosım
robkım
tropam
Grohot kopyt v lıso!..
Úsh qaıtara oqyǵan soń, búkil óleń meniń jadymda qaldy. Men óleń joldaryn jatqa aıta bastadym. Kóńilim túledi, janym jadyrady, kózge jas keldi. Bul buryn-sońdy bolmaǵan qýatty jan tebirenisi edi.
«Arǵymaq» jyryn oqyǵan saıyn kóz aldyma Er Tóstik, Qambar batyr mingen arǵymaqtar elestedi.
– Mektepten qalyp qoıyp júrme, – dedi ákem.
Meniń jup-juqa kitapshany jutyp jibererdeı bolyp otyrǵanymdy sezimtal ákem tap basty. Al men mektepten de, aýyldan da, maǵan qarsy otyryp alyp kóne Quran kitabyn oqyǵan qatal atamnan da, qamqor ákemnen de alysta edim. Men bóten, belgisiz, urandy halge túsip júre bergenmin. Oljas meni ózge qıyrǵa, ózge álemge áketip bara jatqan.
– Áke, men búgin mektepke barmaımyn...
– Oljastyń óleńderi seniń janyńdy tolqytty bilem.
– Aspanǵa alyp ketti. Meniń kóńilim kókti sharlap ushyp júr. Ushyp júr, áke...
– Mektepke barmasań barmaı-aq qoı, dedi kúlimsiregen ákem. Oljas aqyn eldiń aýzyna ilikti. Esti qazaqtar qýanyp jatyr. «Adamǵa tabyn, Jer endi» degen poemasy qolyma túspedi. Kelesi joly ákelemin. Jap-jas jigit búkil álemdi dúr silkindirdi. Qazir poemasyn Amerıka qurlyǵy da oqyp jatyr desedi.
Men birinshi ret óz erkimmen mektepke barmaı qaldym. Oljas barda, maǵan mektep ne kerek? Túkke keregi joq. Oljastyń óleńderi men úshin ýnıversıtet bolatyn. Durysy dúrildegen tirshilik aıbary edi.
Atam Qurandy mańdaıyna tosyp, úsh ret súıip, alqyzyl sáten dorbaǵa saldy. Sonan soń, maǵan tesile qarap
otyryp:
– Bıttiń qabyǵyndaı kitapshadaǵy óleńderdi oqy! – dedi salqyn daýysymen.
Men tizerleı otyra qalyp, birneshe jyl boıy janymdy baýraǵan tosyn esimdi aqynnyń óleńderin oqı jóneldim.
...ty sobaký ýdarıl prı mne,
chem sobaka tebıa obıdela?
Znaı je —
ne po moeı vıne
chabany tvoı ýdar ne vıdelı.
Ne polojeno bıt
deteı
ı sobak —
po zakoný stepeı.
Tak poımıosh lı,
za chto tebe
ıa, kak volký, v glaza glıajý?
– Sen ózi myna kitaptaǵy óleńderdi jatqa oqyp otyrsyń ǵoı.
– Ata, óleńniń ózi jadyma jazylyp jatyr. Tań qalyp otyrmyn, ata.
– Meniń zerek arǵymaǵym jaradyń! dep súısindi atam.
– Kitaptyń aty da «Arǵymaq».
– Bul jas aqynnyń aty kim?..
– Oljas Súleımenov.
– Taǵy bir jyryn oqy.
Vblızı Chıngızskıh gor ego mogıla,
Iskolotaıa jıoltymı svetamı;
Golodnymı, nemılymı, nagımı
K mogıle prıhodılı na svıdane.
I pılı, ýsmehaıas, gorech pesen,
I, kolyhaıas, kolebalıs travy,
Svety jelteıýt grýstno,
Kak otrava...
Vblızı Chıngızskıh gor ego mogıla.
Atam únsiz. Men oǵan tańyrqaı qarap qalyppyn. Al atam qaltasynan súıek shaqshasyn alyp, asyqpaı nasybaıyn atty.
– Bul jigit qansha jasta eken?
– Jıyrmadan jańa asypty deıdi.
– Jıdebaıda jerlengen Abaı atasyn jyrlaǵan. Eki-aq aýyz óleńge, qazaqtyń eki ǵasyrlyq zaryn syıdyryp jiberipti. Qazaqtyń zaryn zarlaıtyn ul týǵan eken! Ana-Jerge Qudaı jibergen arǵymaq eken!.. dep, sál kidirip únsiz qaldy da: – Sen taǵy bir-eki kún mektepke barma. Menimen birge Jıdebaıǵa júr. Abaı babańnyń basyna baraıyq. Babańdy eske alaıyq. Quran baǵyshtaıyq. Qudaıǵa qulshylyq jasaıyq. Myna jas aqynnyń bolashaǵyn tileıik. Til-kózden aman bolsyn. Áýmın. Júr jolǵa jınalaıyq. Jeńil páýeskeni daıyndaıyq, dep atam ornynan jeńil turyp ketti.
1975 jyly Oljas Súleımenovtiń ǵylymı-tanymdyq «Az ı Iа» kitaby jaryqqa shyqty. Búkil keńes odaǵy dúr silkindi. Bostandyq ańsaǵan ıntellıgensııa qalpaqtaryn aspanǵa laqtyrdy. Keńes Odaǵy ornaǵanyna 58 jyl ótkende baryp, sosıalızm ornatýǵa jan salǵan elde, tuńǵysh ret aqıqat arqalaǵan sózdiń shashýy shashyldy. Aqıqat arqalaǵan oı túý kókke kóterile jónelgen.
Esterin ázer jıǵan bılik, jaryqqa shyqqan «Az ı Iа»-ny, zyndanǵa saldy. Júz myń tırajben shyqqan kitapty týratty, órtedi. Ozyq oıdy, ozbyr bılik baryn salyp tunshyqtyrdy. Biraq ozyq oı, oıly adamdardyń sanasyna enip úlgerip edi. Endi ony tunshyqtyrý múmkin emes bolatyn.
Aqıqat esken jalaý jyǵylmady.
Aqyn Oljas Súleımenov «Az ı Iа» kitabynyń oqyrmandarynan on myńnan astam hat aldy. Álemde aqyn kóp, biraq kitabyna on myń hat alǵan aqyn Oljas qana. Sol hattardyń kóbin Máskeýde Oljekeńe óz qolymmen tapsyrǵanmyn.
Bul Oljas Súleımenovtiń jeńisi bolatyn.
Qazaq ultynyń da.
Ozyq oıly adamzattyń da.
Sekseninshi jyldary Oljas poezııa kitaptaryn shyǵarǵysy kelip alqynyp-julqynǵan joq. Ol bútindeı til týraly trılogııasy «Jazbalar tiline» sapar shegip ketken. Máskeýde kitaptary múldem shyqpaı qalǵan kez. Al Keńes odaǵyndaǵy oqyrmandar aqynnyń kitaptaryn surap jatatyn.
Men Máskeýdiń «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasymen Oljastyń úlken poezııa kitabyn shyǵarýdy kelistim.
Qońyr keshte Máskeýden Almatyǵa, Oljekeńe telefon soqtym. Kitap jóninde aıttym.
– Sol kerek pe?.. – dep surady Oljas.
– Máskeýde sizdiń kitabyńyz shyqpaǵaly talaı boldy – dedim.
– Seniń oıyń qalaı?..
– Shyǵarý kerek. Oqyrman tosyp otyr.
– О́ziń bil, dedi Oljas. Kitapty daıynda, keıin mazmunyn kórsetersiń.
– Bolsyn. Bul kitapqa alǵysóz kerek. Kimge jazdyramyz? – dep suradym.
– Starık, Almatyda tún, al qazir men birinshi ǵasyrda otyrmyn. Al sen Máskeýde HH ǵasyrda tursyń.
Bul áńgime oǵan unamaǵanyn sezdim.
– Evgenıı Sıdorovqa aıtaıyn.
– Durys. Sen oǵan daıyn qoljazbany aparyp ber. Al men myna ǵasyrdyń taqsiretinen qutylǵan soń, oǵan telefon soǵamyn. Ol dosymyz ǵoı, – dedi.
– Kelistik, – dedim.
– Saý bol, – dedi barıton daýys. Ol qaıtadan birinshi ǵasyrdyń qumdaryna belshesinen batyp, Almatyda jalǵyz qala berdi.
Men de Máskeý degen shýly tas qalada jalǵyz edim.
* * *
Bir aptadan soń, Máskeýdiń Ádebıet ınstıtýtyna bardym. Bul ınstıtýt qyryq jastaǵy talantty jazýshylar Anatolıı Kımge, Vladımır Lıchýtınge jáne maǵan jeke ádebı sheberhana ashyp bergen. Bul sheberhanalarda prozashylardy oqytatynbyz. Meniń sheberhanamda prozashylar da, aqyndar da, aýdarmashylar da tálim aldy. Bári Sibir halyqtarynyń ókilderi edi. О́te qabiletti jastar bolatyn. Olar óz tilderinde de, orys tilinde de jaza beretin.
Sheberhanadaǵy sabaq bitken soń, ınstıtýt rektory Evgenıı Sıdorovqa kirdim. О́te talantty, óte sabyrly, óte bilimdi adam edi.
– Sóıle, Rollan.
– «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynda Oljas Súleımenovtiń bir tomdyǵyn shyǵarmaqpyz. Sol kitapqa siz alǵysóz jazsańyz...
– Quda túse kelgen ekensiń ǵoı...
– Solaı...
– Oljas qalaı?
– Almatyda, bári jaqsy.
– Kitapqa ne kiredi?
– Tańdamaly óleńderi men «Qysh kitap» poemasy.
– Evgenıı Aleksandrovıch hatshy qyzyn shaqyrdy.
– Bizge shaı daıynda.
– Qazir, Evgenıı Aleksandrovıch.
– Onda ákel. Maǵan buryla qarap:
– «Qysh kitap» durys tańdaý. Álemde júz uly poema bolsa, «Qysh kitap» sonyń biri. Álemdik klassıkaǵa engen dúldúl jyr. Ol poemasyn Oljas qaı jasynda jazdy?», – dep surady.
– Otyz jasynda.
– Otyz jasta bizdiń myqtylardyń qaısysy uly poema jaza aldy, a?.. Oljas adam ǵoı!
– Nıetińizge rahmet, Evgenıı Aleksandrovıch.
– Maǵan on kún ýaqyt ber.
– Qoljazbany qaldyraıyn ba?
– Kerek emes. Meniń kitap sórelerimde Oljastyń barlyq kitaby bar. «Az ı Iа»-ny ózi syılaǵan. Qoltańbasy bar. Men seniń sheberhanańa birinshi kýrstyń úsh stýdentin jibermekpin. Olardyń bireýi Lenıngradtan, ekeýi Máskeýden. Túrki jyrlarymen, túrki dúnıesimen aınalyspaq.
Bul umtylysty da dúnıege ákelgen Oljas dosymyz. Biz, orystar Oljastyń shyǵarmashylyq qýaty men qasıetin tanyǵymyz kelmeıdi. Bul óte qate pikir. Árıne bul saıasat. Dúnıedegi eń basty nárse aqıqat pen óner. Bizdiń sanamyz órkendemese, aqıqatty da, ónerdi de joǵaltamyz.
– Ar-ujdandy óltirdik qoı.
Evgenıı Aleksandrovıch maǵan synaı qarady, biraq úndegen joq. Mundaı kabınette sirá, oqys oılardy aıtýǵa bolmasa kerek.
– Sen áli jassyń ǵoı, – dedi rektor.
Oljasqa sálem aıt. Maǵan senim artqanyna rahmet.
* * *
Máskeýdegi Kolonnyı zalda KSRO Jazýshylar odaǵy Muhtar Áýezovtiń 90 jyldyq mereıtoıyn ótkizdi. Baıandamashy Oljas Súleımenov bolatyn. Baıandama tyń tynysty oılarǵa, salmaqty, salıqaly biraq oqys pikirlerge qurylǵan edi. Artyq-aýys sóz bolǵan joq. Prezıdıým razy. Jurt qazaq ánshileriniń konsertine qaldy.
Oljas meni ertip, «Máskeý» qonaq úıine keldik. Jol boıy aǵamyz úndegen joq. Baıandama qalaı boldy, dep suraǵan joq. Kemeńger adam ony ózi de biledi. Elden surap ne qylady? Baıandama týraly men de eshnárse aıtpadym. Oljekeń áldebir oılardyń tuńǵıyǵyna túsip ketken. Únsiz.
Bólmege kirgen soń, sál otyrdy da:
– Muhtar Omarhanuly Áýezov týraly kóńilimde júrgen bir oıdy aıta almadym. Áli de ýaqyty kelmeı jatyr, bilem, dedi de, qaıtadan sıgaret qorabyn ustady. Men jyldam ottyqty jaqtym.
– Sen restorannan tamaq aldyr.
– Konıak alamyz ba?
– Joq, qyzyl sharap aldyr. Men jýynaıyn. Telefondy kóterme. Búgin eshkimmen sóıleskim kelmeıdi, dedi.
Sol keshte telefonǵa tynym bolmady. Biraq Oljekeń telefon trýbkasyn kótergen joq.
Aqynnyń kóńilin aýlaý úshin men kóptegen suraq qoıdym. Bul suraqtar ádebıet, óner jóninde bolatyn. Ara-arasynda Oljekeń tekti qazaqtar týraly, babalary týraly, óz ómiri týraly da syr pushpaǵyn ashyp qoıyp otyrdy.
Oljas Súleımenovtiń qasynda jıyrma jyl júrgenimde, dál sol keshtegideı keń, erkin otyrǵan sátterimiz kóp boldy ǵoı. Qanshama suraq qoıdym. Qanshama oqıǵa ótti, qanshama áńgime aıtyldy. Suraq aıasyn, nebir taqyryptarǵa bólip tastap, birneshe kitap jazýǵa bolar edi-aý. Ýaqyt tapshylyq etti me, ómir legi solaı boldy ma, álde qazaqy quntsyzdyq bóget etti me, álde jalqaýlyq kesir jasady ma, bilmedim? Búgin oılasam, keshirilmeıtin kiná, durysy kúná. Keshirilmes kúná.
– Sen endi úıińe qaıta ber. Jaqsy otyrdyq. Erteń demalamyn. Men úshin alańdama. Jumysqa barmaı-aq qoı. Úıde jazýyńdy jaza ber, – dedi.
– Muqań týraly baıandamańyz keremet boldy, Oljas Omaruly.
– Bir tilekti oıdy aıta almadym. Aıtýym kerek edi, dep múdirdi. Pende ýaqyttyń quly... Al naǵyz adam, qul bolmaýy kerek. Bizdiń qoǵamdyq qurylym bizdiń qul bolýymyzdy qalaıdy.
Sál únsiz otyryp baryp qaıta temeki tartty.
– Ádebıet tarıhynda avtordyń aty emes, ol jazǵan kitaptyń aty qalýǵa tıis. Aqıqat sonda jatyr, baýyrym.
«Voına ı mır», «Gamlet», «Madam Bovarı», «Qarasóz», «Abaı joly»... «Júz jyldyq jalǵyzdyq», «Starık ı more»...
Men úıge kelgen soń, Oljekeń ataǵan uly kitaptardyń attaryn jalǵastyrdym.
«Ilıada», «Mahabharata», «Besy», «Shým ı ıarost», «Velıkıı Getsbı», «Qysh kitap»...
Bul uzaq tizim edi...
* * *
KSRO Jazýshylar odaǵynyń kezekti bir plenýmynda Máskeýdegi ataqty ádebıetshiler úıiniń úlken restorandaǵy ortadaǵy stolda Oljas Súleımenov, Tájikstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Mýmın Kanoat, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ánýar Álimjanov jáne men
otyrǵanbyz.
Pleným endi ǵana bitken, tamaq ishýge kelgen adamdar shiret tosyp qalyp edi. Sol shirette tájiktiń ataqty aqyny, Muhtar Áýezovtiń dosy Mırzo Týrsynzade, qyrǵyzdyń aqsaqaly Aaly Toqambaev, elge áıgili Rasýl Ǵamzatov pen Qaısyn Kýlıev bar edi.
– Mırzo Mýalım shirette turyp qalypty. Oryn bosataıyq, dedi Oljas. Bárimiz ornymyzdan turdyq. Oljas tájiktiń aqsaqalyna basyn ızep amandasty da:
– Mýalım, júrińiz, bizdiń ornymyzǵa otyryńyz, – dedi.
– Beker áýre boldyńdar ǵoı, – dedi.
Qashanda qaljyń aıtatyn Rasýl Ǵamzatov:
– Oljas, ishetin dúnıeni atap pa edińder?.. – dedi oryndyqqa otyryp jatyp.
– Eki bótelke konıak aıtqanbyz.
– Kórgendi jastardy daıyndaǵan ekenbiz, – dedi Rasýl Mırza Týrsyn-zadeǵa qarap: – Senderge úsheýin qaldyramyz, Oljas.
Bizdiń aqsaqaldarǵa oryn bergenimizdi kórgen orystyń ataqty aqyny Evgenıı Evtýshenko qatty daýystady:
– Azııa, aqsaqaldaryna oryn berip jatyr. Orys shaldary shirette tur. Al kósemsigen biz otyrmyz. Shyǵys – kóne halyq. Kóne mádenıet, ilgeri salt-dástúr... Qur araq ishkenshe, mynalardan úırený kerek qoı, – dedi de stakanyna toltyra araq quıyp, aýzyna tóńkere saldy.
Biz restorannan shyǵa bergende, sońymyzǵa Grýzııa Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Nodar Dýmbadze ilesken.
Evgenıı Evtýshenko bizge qolyn kóterip:
– Proshaı Azııa! dep daýystady.
Sonda Nodar Dýmbadze oılanbastan, artyna da burylmastan:
– Proshaı ne mytaıa Rossııa! dep restorannan shyǵa berdi.
Restorandaǵy halyq dý kúldi.
* * *
HH ǵasyrdaǵy qazaq jyrynyń arǵymaǵy – Oljas Súleımenov.
«Qysh kitap» álemniń eń úzdik dastandarynyń qataryna jatady.
«Az ı Iа», «Jazbalar tili» ǵasyrlar aqıqatyn arqalaǵan alyp kitaptar.
Oljas Súleımenov – adamzat balasynyń oı-tolǵamyndaǵy teńdesi joq qubylys.
Oljas Súleımenov – meniń ómirdegi de, ónerdegi de ustazym!
Oljas Súleımenov – ómirin de, ónerin de, ózgeni de satpaǵan qazaq.
Oljas Súleımenov – jan balasynyń aldynda bas ımegen qazaq. Jalynbady. Jalbarynbady. Týra sóıledi. Týra tirshilik jasady. Sabyrly, salmaqty, ot júrekti tulǵa bop ómir súrdi.
Onyń adamı, ádebı mektebi Deshti-qypshaq dalasynda joǵalmasyn!
Túrki álemi úshin, úzilýge esh haqysy joq, túrki rýhanııatyna jol salǵan asqaq aqynnyń ómiri uzaq bolýyn tileımin.
Qazaqtyń óz-ózin izdegen rýhanı sapary da taýsylmasyn!
Deshti-qypshaqtyń janartaýlary qazaqtyń qanyn oınatsyn, janyn órkendetsin, namysyn kótersin, rýhyn aspandatsyn.
Janartaýlarymyz janyp tursyn!
Janyp turǵan janartaýlarymyzdy Qazaq eli kórýge, tanýǵa, uǵýǵa, baǵalaýǵa jandaryn salsyn!
Dara bolsań, Oljastaı bol!
Dana bolsań, Oljastaı bol!
Rollan SEISENBAEV
