Foto: ashyq derekkóz
Ǵalymdar jaqynda ǵana adamnyń mıynda glımfatıkalyq júıe dep atalatyn erekshe júıe bar ekenin anyqtady. Bul júıe mı ishindegi artyq, zııandy qaldyqtar men qoqystardy jýyp-shaıyp, ony kelesi kúnge qaıta daıyndaıdy. Iаǵnı, mı uıqy kezinde jalpy tazalyq júrgizip, kúni boıy jınalǵan qajetsiz qaldyqtardy ketiredi.
Bul qaldyqtar — kúndizgi kúızelisten, aqparattyq sharshaýdan, tipti oılanýdan paıda bolatyn zattar. Mı jumysy kezinde ártúrli aqýyzdar men molekýlalar bólinedi, al eger olar jınala berse, mıdyń jumysyna kedergi keltire bastaıdy. Keı zertteýler bul qaldyqtardyń uzaq ýaqyt boıy jınalýy Alsgeımer sekildi aýyr aýrýlarǵa aparatynyn kórsetip otyr.
Eń qyzyǵy — bul tazalaý prosesi tek uıqy kezinde ǵana belsendi júredi. Adam oıaý júrgende mı tazalaý júıesin iske qosa almaıdy, óıtkeni ol kórý, estý, sóıleý, oılaý sııaqty mańyzdy árekettermen aınalysyp jatady.
Túnde adam uıyqtaǵanda mı jasýshalary sál jıyrylyp, aralarynda keńistik paıda bolady. Sol arqyly arnaıy mı suıyqtyǵy erkin qozǵalyp, qaldyqtardy jınap alyp shyǵady. Bul tabıǵı jýý prosesi tań atqansha jalǵasady. Adam uıyqtap qalǵannan keıin júıke jasýshalarynyń belsendiligi báseńdeıdi.
Sondyqtan da uıqynyń sapasy men uzaqtyǵy óte mańyzdy. Eger adam jetkilikti uıyqtamasa, mı tolyq tazara almaıdy. Bul eń aldymen zeıinniń nasharlaýyna, umytshaqtyqqa, ashýlanshaqtyqqa sebep bolady. Al uıqynyń sozylmaly buzylýy túrli júıke-júıe aýrýlaryna alyp kelýi múmkin.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, siz uıyqtap jatqanda mı tańǵa deıin tazalyq jumystaryn júrgizip, óz-ózin jýyp, artyq zattardy shyǵaryp tastaıdy. Al tańerteń sergek oıaný úshin ol mindetti túrde tolyq jumys isteýi kerek. Sondyqtan uıqyny keıinge qaldyrmaı, mıyńyzdy ýaqytyly tazalaýǵa múmkindik bergenińiz jón.
Janel TО́LEÝBEKOVA, EUÝ 2 kýrs stýdenti
