1937 jyldyń qandy saıasaty Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirindegi san myńdaǵan otbasynyń tútinin tútetpeı, shańyraǵyn ortasyna túsirdi. Sol jyly qabyldanǵan qupııa qaýly negizinde, «Otanyn satqandardyń» áıelderi men týystary jappaı tutqyndaldy. Qaraǵandy mańyndaǵy Karlagqa baǵynyshty lagerler jelisi qurylyp, sonyń ishinde áıelderge arnalǵan arnaıy jazalaý mekemesi Aqmolada – qazirgi Selınograd aýdanynyń ortalyǵy Malınovka eldi mekeninde ashyldy.
Lager qalaı ashyldy?
Tarıhta «ALJIR» ataýymen qalǵan bul mekeme resmı túrde «Otanyn satqandardyń áıelderine arnalǵan Aqmola lageri» dep ataldy. Bastapqyda Karlagtyń 17-bólimshesi retinde tirkelgen bul orynǵa 1938 jyldan bastap, Máskeý, Lenıngrad, Harkov, Rostov, Mınsk, Qazan sııaqty iri qalalardan áıelder ákele bastady. Olar – KSRO-nyń memleket jáne partııa qaıratkerleriniń, ǵalymdar men áskerı basshylardyń jubaılary, qyzdary men analary edi.
Kóp jaǵdaıda olardyń «kinási» – kúıeýiniń taǵdyryna ortaqtas bolý, «jaý» sanalǵan azamatpen týystyq baılanysta bolý ǵana edi. Bir tańǵalarlyǵy – ajyrasqan áıelder de jazaǵa tartyldy. Eger burynǵy kúıeýiniń «satqyn» bolǵanyn jasyrdy nemese odan bas tartpady dep tanylsa, olar da lagerge jiberildi.
Tutqyndaýǵa buıryq bergen kim?
Jaza merzimi 5 jyldan 8 jylǵa deıin belgilenip, olardyń múlki tárkilendi, balalary balalar úıine jóneltildi. Kóp áıel ALJIR-ge aıaǵy aýyr kúıde nemese kishkentaı sábıimen jetkizildi. Qatal tártip, ashtyq, aıaz, aýyr eńbek – bul lagerdiń kúndelikti kórinisine aınaldy.
Jazalaýdyń júıeli sıpat alǵanyn sol ýaqyttaǵy resmı buıryqtardan-aq ańǵarýǵa bolady. 1937 jyldyń qazanynda NKVD basshysy Nıkolaı Ejovtyń jeke qolymen bekitilgen buıryqta áıelderdiń lagerge jiberilý tártibi, aıyptaýǵa negiz bolatyn sebepter naqty kórsetilgen. Tipti olardy lagerge jóneltýmen aınalysatyn arnaýly bólimsheler quryldy.
Rýhy synbaǵan qaısar analar
ALJIR-de 15 jyl ishinde shamamen 20 myńnan astam áıel tutqynda boldy. Olardyń basym bóligi – joǵary bilimdi, ıntellıgensııa ókilderi. Arasynda belgili memleket qaıratkerleriniń jubaılary da bar. Máselen, jazýshy Sáken Seıfýllınniń zaıyby – Gúlbahram, aqyn Beıimbet Maılınniń jary – Gúljamal, memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń áıeli – Ázıza, dramatýrg Jumat Shanınniń jubaıy – Janbala osy lagerde aýyr jyldardy ótkerdi.
Harkov opera teatrynyń tutas ujymy da osy lagerge qamaldy. Arnaıy mádenıet úıinde olar konsertter qoıyp, sahna óneri arqyly tutqyndardyń rýhyn kóterýge tyrysty. Munda belgili aktrısa Tatıana Okýnevskaıa, ánshi Lıdııa Rýslanova, balerına Raısa Plıseskaıa bolǵan.
Sondaı-aq, ǵalym Álimhan Ermekovtiń qaryndasy Dámesh pen Temirbek Júrgenovtiń jubaıy da osy lagerde jazasyn ótedi. Ol keıinirek esteliginde:
«Úsikke tońyp, ashtyqtan ábden tıtyqtasaq ta, bir-birimizge demeý bolýǵa tyrystyq. Eshkim taǵdyrynan qutyla almady, biraq rýhymyzdy eshkim syndyra almady», dep jazǵan.
Qazirgi ALJIR
Búginde ALJIR orny – tarıhı keshenge aınalǵan. Munda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý maqsatynda mýzeı ashylyp, arnaıy memorıal ornatyldy. Qasiretti jyldardyń shyndyǵyn bolashaq urpaqqa jetkizý – búgingi býynnyń basty paryzy.
Tarıh betinde qanmen jazylǵan ALJIR lageri – tek bir mekeme ǵana emes, ol – totalıtarlyq júıeniń adamzatqa qarsy jasaǵan qylmysynyń dáleli. Taǵdyrdyń temir toryna qamalyp, qaıǵy men úmittiń arasynda kún keshken analarymyzdyń erligi – umytylmaýǵa tıis ulttyq taǵylym.
