Anany baladan, balany ákeden, ákeni jardan, al aǵaıyndy baýyrdan aıyrǵan sum soǵystyń salqyny sharpymaǵan shańyraq, sirá da, kemde-kem shyǵar?! Jyldar jyljyp, araǵa qansha ýaqyt salsa da, qara qotyrlanǵan eski jaranyń orny áli de tolyq jazylyp biter emes. О́ıtkeni, jalpy adamzat balasynyń basyna jaýar bulttaı úıirilgen bul soǵystyń ákelgen qaıǵy-qasireti men ólsheýsiz shyǵyny áli tolyq ótelgen joq. Shań basqan shyndyǵy da áli derlikteı ashylmaǵan kúıinde...
Osy bir qyrǵynnyń kesirinen qansha shańyraq qańyrap qaldy. Ortasyna túsken oshaq she? Aıqaspaǵan qushaq she?! Baýyr et balasyn qyrǵynǵa attandyrǵan qansha sheshe qara qaǵaz qushaqtap ańyrap qaldy? Eń bolmasa maýqyn basar qara qaǵazy da kelmedi ǵoı dep eńiregen keıýananyń saǵynyshty zary áli sómbedi... Týǵan jerden topyraq buıyrmaı jat elde jantásilim etken bozdaq qanshama? Aıta berse, áńgime kóp. Jeńis kúni jaqyndaǵan saıyn ótken-ketkenniń bári eske túsip, álsin-álsin jadyda jańǵyryp jatyr. Sondaı bir sátte aǵaıyndy Battalovtardyń maıdandaǵy erligin el-jurtqa pash etkisi kelgen Toıǵan Rahymbekqyzy apaıymyz da jetti redaksııamyzǵa. Kóterip kelgen dúnıesi de birshama qomaqty...
Entelegen jaýdan elin-jerin qorǵaý úshin Battal áýletinen eki birdeı bozdaǵy jerlesterimen birge Esil óńirinen sum soǵysqa attanǵan eken. Olar Rahymbek jáne Ýaıs Battalovtar bolatyn.
Aldymen Ýaıs ákelerinen habarsyz ketti degen habar jetedi. Bar sumdyqty ishine búkken «qara qaǵaz» qolǵa tıgende analary myna dúnıege laǵnet aıtyp, ańyrap qala berdi. «Basqa tússe, pende bitkenniń bári baspaqshyl emes pe?! Jalǵyz ol úı emes, el-jurt jylap-syqtap qara jamylyp jatqan shaq emes pe?! Olar bir-birin solaı jubatty. Qasiretterin solaı bólisti. Jeńis ornap, bastaryna beıbit kún týǵan soń sál es jıǵan jubaıy Kúlásh shesheı joq izdep Máskeý jaqty jaǵalap qaıtady. Sonsha dámelenip barsa da esh dereksiz, saly sýǵa ketip, qur qol oralady. Eń bolmasa zıraty da tabylmady aý dep zar jylaıdy. Artynda qalǵan jalǵyz qarasy Ánýarbekti oqytyp-toqytyp, odan úsh nemere súıip, jarynyń óli-tirisinen jarytymdy habar almaı qaıtpas saparǵa júrip ketedi...
Iá, taǵdyr degendi qoısańshy... Uly Otan soǵysynyń o jaq bu jaǵynda, ıaǵnı 1938 jyly, bir aı úıinde demalysta bolyp, áskerı mindetin atqaryp júrgen Ivanov oblysynyń Kovrov qalasyna úsh jastaǵy Ánýarbegi men Kúláshin kóshirip almaqqa nıettenedi. «Osynysyna qaraǵanda fın soǵysyna qatynasqan bolýy da ábden múmkin», deıdi Toıǵan apaı. Biraq ol kisiniń bul jospary múldem oryndalmaı qalady.
Sol ýaqyttarda (1930-1933 j.j.) Almaty qalasyndaǵy Kommýnıster ýnıversıtetinde birge oqyǵan jerlesi, ári joldasy Jaıyq Bekturovtyń jazýynsha, Ýaıs aǵamyz sol ýnıversıtette komsomol ujymyn basqarǵan. 1935 jyly, elimiz óziniń 15 jyldyǵyn ataǵan kezde, Ýaıs aǵamyz Batys Qazaqstan oblysynan Aqtóbege deıingi baǵyt boıynsha túıeli kerýenniń komıssary bolyp taǵaıyndalǵan. Bul baǵdardyń basty maqsaty – el arasyndaǵy mádenı-aǵartýshylyq jumys edi. Osy qyzmeti úshin Aqtóbe atqarý komıtetiniń atynan ol kisiniń esimi jazylǵan eskertkish saǵat syıǵa tartylady.
Qaraǵandyda alǵash komsomol jetekshisi bolyp saılanyp, keıin Ońtústik Qazaqstan oblysy Talas aýdanynyń komsomol jetekshisiniń qyzmetine taǵaıyndalǵan. Bul jóninde 1986 jylǵy tamyz aıynda Selınograd oblysyna qarasty Atbasar aýdandyq gazetinde KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi, oblysaralyq Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, partııa, eńbek ardageri qaraǵandylyq J.Bekturov aǵamyz izdeý salǵan edi. Sondaǵy maqalasy «Ishý drýzeı ıýnostı» degen atpen jarııalanypty.
Soǵystan soń 66 jyl ótkende, Torǵaı oblysy boıynsha shyqqan «Bozdaqtar esteligi» kitabynda Ýaıs ákemizdiń jerlengen jeri ádepkide Máskeýdiń Argmıan zıraty dep jazylypty. Habardyń ushy shyqqan soń sony izdep týystar jolǵa shyǵady. Aqyrynda ol kisiniń máńgilik damyldaǵan jeri Máskeýdiń Vagankov zıratynan tabyldy.
Uly atamyz Battal áýletiniń ekinshi soǵys ardageri – Rahymbek Battalov Esil aýdanyna qarasty Igilik aýylynyń 1909 jylǵy týmasy. Osy derekterdi usynyp otyrǵan qyzy Toıǵan 1941 jyly týǵan eken. Ol kisi bylaı dep áńgimeleıdi: «Men qyrqymnan shyqpaı jatyp, ákemdi soǵysqa alyp, atam Battal sheshem Altynshash ekeýmizdi Dalabaı jerinen ózi turatyn Igilik aýylyna at shanasymen kóshirip alǵan eken. Soǵystan soń oralǵan jaraly ákemdi ájem Zlıhanyń arqasynda qarsy alǵanym jaqsy esimde. Muntazdaı appaq kıimdi, qoltyǵynda qos baldaq. Men sol jyldarda shamamen tórt jastamyn. Ákemniń qujattary boıynsha alǵashqy alynǵanda serjanttar qatarynda, keıin aǵa serjant, veterınarlyq feldsher mamandyǵymen 69 kavalerııa polkinde kavalerıst vetfeldsher bolyp qyzmet etipti. 1943 jylǵy jeltoqsan men qazanyna deıin polk sanınstrýktory bolǵan. 1944 jyldyń qazanynan keıin sol aıaǵynan jaraqattanǵan. 1945 jyldyń naýryzynda sol jaraqaty boıynsha ásker qatarynan shyǵarylǵan. Artynan erligi baǵalanyp 1953 jylǵy 12 maýsymda KSRO Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń J-№216835 úkimimen №3516920 «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaldy.
Osy tusta aıtpaı ketpese bolmaıtyn bir jaıt, qan maıdannan qaıtpaǵan jerlesteriniń esimin el jadynda máńgige qaldyrý jáne erlik isterin keıingi urpaqqa ónege etý jolynda kóp eńbek sińirgen esildik erdiń biri – Tólesh Báıtenuly edi. Bul áýletten de qos birdeı aǵaıyndy ul soǵysqa attanypty. Úlkeni – Elemes bolatyn. Jastyq shaǵyn ot pen oqtyń ortasyna arnaǵan aıtýly azamat ta maıdan dalasynda oqqa ushyp, soǵys saparynan qaıta oralmaǵan.
1922 jyly týylǵan Tólesh esimdi inisi 1941 jyldan 1945 jylǵa deıin aǵa leıtenant vzvod, rota, barlaýshylar komandıri, 3-shi belarýs maıdanynda, Kalının baǵytynda urysqa qatysqan. 1945 jyly 7 shildede jaraqat alyp KSAVO jarlyǵymen kapıtan shen ataǵyn alǵan. 1978 jyly zapastaǵy I dárejeli ordendi soǵys ardageri, Joǵarǵy Keńestiń №2084259 jarlyǵymen 1985 jylǵy 11 naýryzda I dárejeli Otan soǵysy ordenimen (№900959) jáne kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Qaıtqanǵa deıin beıbit ómirde bilim berý salasyna, týǵan jerinde jergilikti ákimshilik bıliginde qyzmet etti. 1995 jyly beıbit ómirde dúnıeden ozǵan. Soǵys dalasynan qaıtpaǵan jerlesterine eskertkish ornatyp, ekinshi erligimen de esimi el esinde qaldy.
«Osy bir ákelerimizdiń, atalarymyzdyń ónegeli joly keıingi urpaqqa tárbıe berýde mańyzy zor. Men sol úshin de júgirip júrmin. Aǵa-ákelerimizdiń óshpes dańqy bizdiń esimizde máńgilik saqtalady!» deıdi kóńili bosaǵan keıýana. Al rasyna kelsek, bizdi jubatatyn da, kóz jasymyzdy keptiretin de Jeńis kúniniń jylýy bolatyn...
Amangeldi Qııas, «Egemen Qazaqstan».
Anany baladan, balany ákeden, ákeni jardan, al aǵaıyndy baýyrdan aıyrǵan sum soǵystyń salqyny sharpymaǵan shańyraq, sirá da, kemde-kem shyǵar?! Jyldar jyljyp, araǵa qansha ýaqyt salsa da, qara qotyrlanǵan eski jaranyń orny áli de tolyq jazylyp biter emes. О́ıtkeni, jalpy adamzat balasynyń basyna jaýar bulttaı úıirilgen bul soǵystyń ákelgen qaıǵy-qasireti men ólsheýsiz shyǵyny áli tolyq ótelgen joq. Shań basqan shyndyǵy da áli derlikteı ashylmaǵan kúıinde...
Osy bir qyrǵynnyń kesirinen qansha shańyraq qańyrap qaldy. Ortasyna túsken oshaq she? Aıqaspaǵan qushaq she?! Baýyr et balasyn qyrǵynǵa attandyrǵan qansha sheshe qara qaǵaz qushaqtap ańyrap qaldy? Eń bolmasa maýqyn basar qara qaǵazy da kelmedi ǵoı dep eńiregen keıýananyń saǵynyshty zary áli sómbedi... Týǵan jerden topyraq buıyrmaı jat elde jantásilim etken bozdaq qanshama? Aıta berse, áńgime kóp. Jeńis kúni jaqyndaǵan saıyn ótken-ketkenniń bári eske túsip, álsin-álsin jadyda jańǵyryp jatyr. Sondaı bir sátte aǵaıyndy Battalovtardyń maıdandaǵy erligin el-jurtqa pash etkisi kelgen Toıǵan Rahymbekqyzy apaıymyz da jetti redaksııamyzǵa. Kóterip kelgen dúnıesi de birshama qomaqty...
Entelegen jaýdan elin-jerin qorǵaý úshin Battal áýletinen eki birdeı bozdaǵy jerlesterimen birge Esil óńirinen sum soǵysqa attanǵan eken. Olar Rahymbek jáne Ýaıs Battalovtar bolatyn.
Aldymen Ýaıs ákelerinen habarsyz ketti degen habar jetedi. Bar sumdyqty ishine búkken «qara qaǵaz» qolǵa tıgende analary myna dúnıege laǵnet aıtyp, ańyrap qala berdi. «Basqa tússe, pende bitkenniń bári baspaqshyl emes pe?! Jalǵyz ol úı emes, el-jurt jylap-syqtap qara jamylyp jatqan shaq emes pe?! Olar bir-birin solaı jubatty. Qasiretterin solaı bólisti. Jeńis ornap, bastaryna beıbit kún týǵan soń sál es jıǵan jubaıy Kúlásh shesheı joq izdep Máskeý jaqty jaǵalap qaıtady. Sonsha dámelenip barsa da esh dereksiz, saly sýǵa ketip, qur qol oralady. Eń bolmasa zıraty da tabylmady aý dep zar jylaıdy. Artynda qalǵan jalǵyz qarasy Ánýarbekti oqytyp-toqytyp, odan úsh nemere súıip, jarynyń óli-tirisinen jarytymdy habar almaı qaıtpas saparǵa júrip ketedi...
Iá, taǵdyr degendi qoısańshy... Uly Otan soǵysynyń o jaq bu jaǵynda, ıaǵnı 1938 jyly, bir aı úıinde demalysta bolyp, áskerı mindetin atqaryp júrgen Ivanov oblysynyń Kovrov qalasyna úsh jastaǵy Ánýarbegi men Kúláshin kóshirip almaqqa nıettenedi. «Osynysyna qaraǵanda fın soǵysyna qatynasqan bolýy da ábden múmkin», deıdi Toıǵan apaı. Biraq ol kisiniń bul jospary múldem oryndalmaı qalady.
Sol ýaqyttarda (1930-1933 j.j.) Almaty qalasyndaǵy Kommýnıster ýnıversıtetinde birge oqyǵan jerlesi, ári joldasy Jaıyq Bekturovtyń jazýynsha, Ýaıs aǵamyz sol ýnıversıtette komsomol ujymyn basqarǵan. 1935 jyly, elimiz óziniń 15 jyldyǵyn ataǵan kezde, Ýaıs aǵamyz Batys Qazaqstan oblysynan Aqtóbege deıingi baǵyt boıynsha túıeli kerýenniń komıssary bolyp taǵaıyndalǵan. Bul baǵdardyń basty maqsaty – el arasyndaǵy mádenı-aǵartýshylyq jumys edi. Osy qyzmeti úshin Aqtóbe atqarý komıtetiniń atynan ol kisiniń esimi jazylǵan eskertkish saǵat syıǵa tartylady.
Qaraǵandyda alǵash komsomol jetekshisi bolyp saılanyp, keıin Ońtústik Qazaqstan oblysy Talas aýdanynyń komsomol jetekshisiniń qyzmetine taǵaıyndalǵan. Bul jóninde 1986 jylǵy tamyz aıynda Selınograd oblysyna qarasty Atbasar aýdandyq gazetinde KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi, oblysaralyq Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, partııa, eńbek ardageri qaraǵandylyq J.Bekturov aǵamyz izdeý salǵan edi. Sondaǵy maqalasy «Ishý drýzeı ıýnostı» degen atpen jarııalanypty.
Soǵystan soń 66 jyl ótkende, Torǵaı oblysy boıynsha shyqqan «Bozdaqtar esteligi» kitabynda Ýaıs ákemizdiń jerlengen jeri ádepkide Máskeýdiń Argmıan zıraty dep jazylypty. Habardyń ushy shyqqan soń sony izdep týystar jolǵa shyǵady. Aqyrynda ol kisiniń máńgilik damyldaǵan jeri Máskeýdiń Vagankov zıratynan tabyldy.
Uly atamyz Battal áýletiniń ekinshi soǵys ardageri – Rahymbek Battalov Esil aýdanyna qarasty Igilik aýylynyń 1909 jylǵy týmasy. Osy derekterdi usynyp otyrǵan qyzy Toıǵan 1941 jyly týǵan eken. Ol kisi bylaı dep áńgimeleıdi: «Men qyrqymnan shyqpaı jatyp, ákemdi soǵysqa alyp, atam Battal sheshem Altynshash ekeýmizdi Dalabaı jerinen ózi turatyn Igilik aýylyna at shanasymen kóshirip alǵan eken. Soǵystan soń oralǵan jaraly ákemdi ájem Zlıhanyń arqasynda qarsy alǵanym jaqsy esimde. Muntazdaı appaq kıimdi, qoltyǵynda qos baldaq. Men sol jyldarda shamamen tórt jastamyn. Ákemniń qujattary boıynsha alǵashqy alynǵanda serjanttar qatarynda, keıin aǵa serjant, veterınarlyq feldsher mamandyǵymen 69 kavalerııa polkinde kavalerıst vetfeldsher bolyp qyzmet etipti. 1943 jylǵy jeltoqsan men qazanyna deıin polk sanınstrýktory bolǵan. 1944 jyldyń qazanynan keıin sol aıaǵynan jaraqattanǵan. 1945 jyldyń naýryzynda sol jaraqaty boıynsha ásker qatarynan shyǵarylǵan. Artynan erligi baǵalanyp 1953 jylǵy 12 maýsymda KSRO Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń J-№216835 úkimimen №3516920 «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaldy.
Osy tusta aıtpaı ketpese bolmaıtyn bir jaıt, qan maıdannan qaıtpaǵan jerlesteriniń esimin el jadynda máńgige qaldyrý jáne erlik isterin keıingi urpaqqa ónege etý jolynda kóp eńbek sińirgen esildik erdiń biri – Tólesh Báıtenuly edi. Bul áýletten de qos birdeı aǵaıyndy ul soǵysqa attanypty. Úlkeni – Elemes bolatyn. Jastyq shaǵyn ot pen oqtyń ortasyna arnaǵan aıtýly azamat ta maıdan dalasynda oqqa ushyp, soǵys saparynan qaıta oralmaǵan.
1922 jyly týylǵan Tólesh esimdi inisi 1941 jyldan 1945 jylǵa deıin aǵa leıtenant vzvod, rota, barlaýshylar komandıri, 3-shi belarýs maıdanynda, Kalının baǵytynda urysqa qatysqan. 1945 jyly 7 shildede jaraqat alyp KSAVO jarlyǵymen kapıtan shen ataǵyn alǵan. 1978 jyly zapastaǵy I dárejeli ordendi soǵys ardageri, Joǵarǵy Keńestiń №2084259 jarlyǵymen 1985 jylǵy 11 naýryzda I dárejeli Otan soǵysy ordenimen (№900959) jáne kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Qaıtqanǵa deıin beıbit ómirde bilim berý salasyna, týǵan jerinde jergilikti ákimshilik bıliginde qyzmet etti. 1995 jyly beıbit ómirde dúnıeden ozǵan. Soǵys dalasynan qaıtpaǵan jerlesterine eskertkish ornatyp, ekinshi erligimen de esimi el esinde qaldy.
«Osy bir ákelerimizdiń, atalarymyzdyń ónegeli joly keıingi urpaqqa tárbıe berýde mańyzy zor. Men sol úshin de júgirip júrmin. Aǵa-ákelerimizdiń óshpes dańqy bizdiń esimizde máńgilik saqtalady!» deıdi kóńili bosaǵan keıýana. Al rasyna kelsek, bizdi jubatatyn da, kóz jasymyzdy keptiretin de Jeńis kúniniń jylýy bolatyn...
Amangeldi Qııas, «Egemen Qazaqstan».
