Bul úsh tulǵa – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta «Qazaq ekıpajy» atanǵan ushqyshtar. Otan soǵysy tarıhynda úsh qazaq bir ushaqqa otyryp, qatardan qalyspaı erlik kórsetip, kúlli maıdanǵa úlgi bolǵan oqıǵa budan basqa joq. Onymen qoımaı osy úsh qazaqtyń ekeýi Baıtursyn Esirkepov pen Qades Imashev soǵystan aman oralypty. Radıst-atqysh serjant Tólebaı Tájibaev maıdan dalasynda qaza tapqan.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan qazaq ekıpajy 1942 jyly 17 tamyz kúni alǵash ret jaýyngerlik saparǵa attanypty. Bul oqıǵa týraly 2005 jyly О́skemen qalasynda jaryq kórgen Eltaı Elǵonnyń «Jeńis jolynda ot keshkender» atty kitabynda: «PE-2 shúıilgish bombalaýshy – óte aıbarly ushaq. Ishinde úsh qazaq rýhtanyp otyr. Kenet ushaqty áldebir joıqyn kúsh solq etkizip, kóterip tastady. Radıst ushaqqa oq tıdi dep oılady. Sóıtse, shtýrman barlyq bombany bir-aq tastap jibergen eken. Tómengi orman qara tútin men shańǵa orandy. Keı tusta órtegen ot jalyny kórinedi. Ushaq zenıt snarıadtarynyń qursaýynda kele jatyr. Bir ǵajaby ushaqqa birde-bir oq tıgen joq... Atqysh kóz salyp edi, nemistiń «messerleri» shabýyldap kele jatyr eken. Olardyń jolyn «IаK»-tar kesýge umtyldy. Sóıtip, aspanda aıqas bastaldy. Zeńbirek pen pýlemet oqtary aspandy tilgileýde. Tólebaı pýlemetin olaı-bulaı buryp, jaı otyr. Ataıyn dese, qaptaldasyp kelip qalǵan óz polkiniń ushaqtary bóget bolýda. Tólebaı jerden baqylap otyrǵan komandırdiń radıostansadaǵy sózinen jaýdyń 25 joıǵysh ushaǵy shabýylǵa shyqqanyn bildi.
– Atqyshtar tómende jaý joıǵyshtary, olardy atyp, shepke jaqyndatpańdar, – degen polk komandıriniń buıryǵy estildi. Ushaq tizgini ekıpaj komandıri Esirkepovtiń qolynda. Ol bar kúshin sarqyp ushyp keledi. Kenet qaptaldasyp kele jatqan polk ushaqtarynyń biri otqa orandy. – Tólebaı at, – degen Qadestiń yshqynǵan daýsy estildi. Pýlemet dúrildep qoıa berdi. Kenet jaýdyń ushaǵyn qýǵan IаK shyǵa keledi. Tólebaı oǵan oq darytyp alarmyn degen kúdikpen atýdy doǵardy. Tómengi jaqtan «abaılańdar, tómende jaý ushaqtary» degen daýys estildi. Zamatta eki «fokker» bularǵa shúıilip jetti. Tólebaı pýlemetke jabysyp jaý ushaǵyn atqylap jatyr. Jalpy, áýe shaıqasy kópke sozylmaıdy. Jaý ushaqtary jaıyna ketti. Úsh qazaq aman-esen jerge oraldy» dep jazady.
Qazaq ekıpajy soǵys naǵyz qyzyp turǵan 1943 jyldyń jazynda Stalıngrad maıdanyna qatysyp, saǵatyna 600 km ushatyn nemistiń «Fokke-výlf – 190A» joıyp, erlik kórsetip, odan keıin Prıbaltıkany jaýdan azat etedi.
Sóıtip, 1944 jyldyń tamyz aıynda «Qazaq ekıpajy» qurylǵanyna eki jyl tolady. Bul oqıǵany polk ushqyshtary atap ótedi. Polk komandıriniń saıası jumys jónindegi orynbasary K.P.Fınogenov osy otyrysta Jambyldyń: «Erler kókte shyrqaǵan, Bolat qusyń samǵaǵan, Serik bolyp bultpen, Jaý úreıin ushyrǵan, Kókten jasyn túsirip, Jaý tynysyn bitegen», degen jyr joldaryn oryssha jatqa oqyp, qazaq jigitterin quttyqtaıdy. Qazaq ekıpajy sol kúni polktiń jaýyngerlik týy aldyna fotoǵa túsedi. «Stalınskıı sokol» gazetine jarııalanǵan foto osy.
Sodan 1945 jyldyń sáýir aıynda qazaq ekıpajy eskadrılıamen birge jaýdyń shebin talqandaýǵa attanady. Ushqyshtar belgilengen araqashyqtyqty saqtap, ushyp kele jatady. Ekıpaj komandıri Esirkepov tejegish tordy bosatyp, ushaǵyn shanshylta tómen zymyratady. Komandırdiń qımylyn basqalar qaıtalaıdy. Jaýǵa shúıilgen ushqyshtar pýlemetten oq jaýdyrdy.
Kenet jarq etip shaǵylysqan jaryq Baıtursynnyń betine urdy. Shtýrval qolynan shyǵyp ketti. Bar kúshimen quldyrap bara jatqan mashınany eńserýge tyrysty. Ushaq eptep kóndikti. Bularǵa oq atqan «fokkerge» arttaǵy ushaqtar tap beredi.
– Komandır, men jaralandym, – dedi Tólebaı Tájibaev.
– Shyda, – dedi komandır Esirkepov.
Aýyr jaraqat alǵan Tólebaıdyń «meniń ólgenimdi anama estirtpeńdershi» degen sońǵy sózi yshqynyp shyǵypty. Qades jylap jiberedi. Ushaq jerge qonady. Tólebaıdyń máıitin arnaıy top jerleýge alyp ketedi.
Osylaı úsh jylǵa tarta bir ushaqta otyryp, jaýmen shaıqasqan «Qazaq ekıpajy» bir joldasynan aıyrylyp, aman qalǵan ekeýi soǵysty aıaqtaıdy.
Qadestiń esteliginde: «Soǵys bite salysymen polkte birinshi bolyp Baıtursyn Esirkepov orys qyzy Tatıana Demıdınaǵa úılendi. Ol úılegen soń uzaqmerzimdi issaparǵa ketti. Keterinde maǵan «Jeńgeńniń aıaǵy aýyr, kóz-qyryńdy sala júr» dep tapsyrdy. Tanıa ul týdy. Onyń atyn men Asqar dep qoıdym. Baıtursyn issapardan bir jyldan soń oraldy» dep jazypty (E.Elǵan. «Jeńis jolynda ot keshkender». О́skemen: 2005 j. 145-b.).
Soǵystan keıin Baıtursyn Esirkepov pen Qades Imashev Almaty qalasynda turypty. Qades maıdandas dosy Tólebaıdyń anasy men qaryndasyn uzaq jyl izdepti. Gazetke jazyp, suraý salypty. Biraq taba almapty.
Bir qyzyǵy, maıdanda asqan erlik kórsetip, Batyr ataǵyna usynylyp, biraq ol ataq buıyrmaǵan maıdangerler tiziminde «Baıtursyn Esirkepov» esimi júr. Osyndaǵy anyqtamalyqta: «Aty ańyzǵa aınalǵan ushqysh, gvardııa kapıtany Baıtursyn Esirkepov 1941 jyldyń shildesinen, 1945 jyldyń mamyryna deıin soǵysqa qatysa otyryp, 174 sátti jaýyngerlik ushý jasaǵan» dep jazylypty.
