«Zań jáne tártip» – halyqtyń quqyqtyq sana-sezimin arttyratyn mańyzdy faktor

Quzyrly organdardyń negizgi maqsaty – naqty nátıjege qol jetkizý

Prezıdent sóziniń basynda polısııa qyzmetkerleri men memlekettik qyzmetshilerdi kásibı meıramdarymen quttyqtap, olardyń zań men tártipti saqtaýǵa jáne azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa zor úles qosyp júrgenin, qubylmaly ýaqytta qoǵamdyq qaýip­sizdikti saqtaý, zańnyń múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etý aıryqsha mańyzdy mindet ekenin atap ótti.

– Búgin biz alǵash ret osyndaı qurammen jınalyp otyrmyz. Quqyq qorǵaý júıesindegi barlyq jaýapty qurylymdar jumyla jumys isteýi qajet. Elimizde «Zań men tártiptiń» qatań saqtalýyna qoǵam ókilderiniń qosar úlesi de orasan zor. Qazir osy jıynǵa ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organ basshylary, depýtattar, sarapshylar jáne belsendi azamattar qatysyp otyr. Kúshtik qurylymdardy jańǵyrtý isinde jańa býynnyń atqaratyn róli erekshe. Sol sebepti, búgingi basqosýǵa akademııalardyń kýrsanttary da arnaıy shaqyryldy. Transulttyq qylmystyq toptarmen kúresý úshin halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý óte mańyzdy. Osy jerde búgin sheteldik polısııa attasheleri otyr. Quqyq qorǵaý organdarymen júrgizip jatqan halyqaralyq yntymaqtastyq jumysy úshin Sizderge erekshe rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, keıingi jyldary elimizde barlyq salada aýqymdy reformalar jasalyp jatyr. Memlekettiń saıası júıesi men eko­­nomıkalyq qurylymy túbe­geıli jań­ǵyrýda. El ishinde joǵary quqyq­tyq mádenıet qalyptasyp keledi. Aza­ma­t­tyq jaýapkershilik ıdeologııasy berik ornyǵa bastady. Bul – bizdiń strategııalyq baǵdarymyzǵa tán asa mańyz­dy basymdyq. Memleket quqyq qorǵaý jú­ıesin jetildirýge jáne barlyq sala­da zań men tártip ornatýǵa basa mán beredi. Osy baǵytta naqty nátıjege qol jetkiz­dik. 2019 jyldan beri qylmystyq quqyq­buzý­­shylyq sany shamamen eki ese azaı­dy. So­nyń ishinde qaraqshylyq, tonaý, ur­lyq pen buzaqylyq deńgeıi 4 ese tómen­dedi, al kisi óltirýge qatysty qylmys­tar 30 pa­ıyz­ǵa kemidi. Qoǵamdyq oryndar­daǵy qy­lmys sany 80 paıyzǵa azaıdy. Bul – azamattarymyz kóshede eshteńeden qaýiptenbeı, alańsyz júre alady degen sóz.

Prezıdent atap kórsetken mańyzdy mindettiń biri – otbasylyq zorlyq-zombylyq­pen kúres jáne áıelder men bala­lar­dy qorǵaý. Osy baǵytta zańnamalyq, ıns­tıtýsıonaldyq turǵy­dan batyl qadamdar jasalyp jatyr. Otbasylyq zorlyq-zombylyq jasaǵany úshin beriletin jaza edáýir kúsheıtildi. Bir jyl buryn tıisti zań qabyldandy. Zańǵa engizilgen túzetýler men basqa da sharalar naqty nátıje bere bastady. Ortasha jáne aýyr deńgeıdegi otbasylyq-turmystyq qylmys sany jyl basynan beri 30 paıyzǵa tómendedi. Jalpy, keıingi 5 jylda áıelderge qatysty quqyq buzýshylyqtar eki ese azaıdy. Eń bastysy, qazir qoǵamdyq sana túbegeıli ózgerip jatyr. Azamattarymyzdyń boıynda otbasyndaǵy qatygezdik pen ozbyrlyqqa múldem tózbeýshilik qasıeti qalyptasýda.

– Zardap shekkenderge qolushyn beretin, al quqyq buzýshylardy jazǵy­ratyn qaıyrymdy qoǵam ornyǵyp keledi. Elimizde «Qazaqstan balalary» atty arnaıy baǵdarlama ázirlenip jatyr. Qujatta óskeleń urpaqtyń múddesin qorǵaýǵa arnalǵan mańyzdy tetikter usynylmaq. Nashaqorlyq pen esirtki bıznesine qarsy keshendi jumys atqarylyp jatyr. Bıyldyń ózinde 83 esirtki zerthanasy joıylyp, aınalymnan alynǵan esirtki zattarynyń kólemi 84 paıyzǵa ulǵaıdy. Esirtki óndirgeni úshin beriletin jaza qatańdatyldy. Tipti ómir boıy bas bostandyǵynan aıy­­­ry­­lýy múmkin. Biraq bul saladaǵy jumys áli de tolyǵymen bitken joq, túıtkilder jet­kilikti, sheshilmegen máseleler elimiz­diń qaýipsizdigine, turaqtylyǵyna syn-qater tóndirýde. Búkil qoǵamdy alań­datyp otyrǵan eń qaýipti úrdis: jastar nashaqorlyqqa úıir bola bastady. Bul – úlken qater, ony jasyrmaýymyz kerek, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent elimizde kiristi jylystatýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy kúrestiń halyq­aralyq ozyq standarttarǵa saı tıimdi júıesi qalyptasqanyn málimdedi.

2019 jyldan beri IJО́-degi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi 23 paıyzdan 16 paıyzǵa deıin tómendedi. Biraq áli jo­ǵary deńgeı saqtalyp otyr. Mem­leket jaýapkershiligi mol ári adal kásipker­lerdi qorǵap, qoldaý bildiredi. Bul rette Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Bas prokýratýra jalpy somasy 34 trln teńge bolatyn shetel­dikterdiń qatysy bar júzdegen ınfra­qurylym­dyq jobaǵa quqyqtyq turǵydan kómek kór­setip keledi. Alaıda otandyq bıznesti negizsiz qylmystyq qýdalaý máse­lesi tolyq sheshimin tapqan joq. Pre­zı­dent osy baǵyttaǵy jumysty jal­ǵas­tyrýdy Bas prokýratýra qaperine saldy.

Buǵan qosa jemqorlyqqa qarsy kúresý úshin naqty, júıeli sharalar qabyldanyp jatyr. Prezıdent tapsyrmasymen sot arqyly jemqorlardan alyn­ǵan qarajat mektepter salýǵa jum­salyp keledi. Úsh jyldyń ishinde 89 mek­teptiń qurylysyna 150 mlrd teńgeden asa qarajat berildi (sonyń ishinde 61 mektep paıdalanýǵa berildi). Degenmen qazirgi saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıda jemqorlyqqa qarsy kúresti tıimdi júrgizý úshin jańa tásilder qajet.

– Biz qonaqjaılyq ındýstrııasynyń áleýetin maqsatty túrde nyǵaıtyp, týrızm­di damytamyz jáne sheteldik qonaq­tary­myzdyń qaýipsizdigin qamta­masyz etýge basa mán beremiz. Búginde Qazaqstanǵa kelgen árbir týrıske áýejaıdan qaýipsizdik jadynamasymen birge mobıldi baılanys pen bazalyq ınternet paketi bar jańa sım-karta beriledi. Qazaqstandy jaıly ári qaýipsiz memleket etý – bárimizge ortaq mindet. Biz azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaı bilýimiz kerek. El ishindegi tynyshtyq pen tártiptiń saqtalýyn qamtamasyz etý asa mańyzdy. Bul – halyqtyń ál-aýqaty men elimizdiń tabysty damýyna tikeleı yqpal etetin faktor. Sondyqtan biz búkil quqyq qorǵaý júıesiniń áleýetin arttyrýymyz qajet. Osylaısha, Qazaqstan aımaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge zor úles qosatyn el retindegi mártebesin nyǵaıta bermek. Quqyq qorǵaý organdary túbegeıli ózgeristerge daıyn bolýǵa tıis. Túıtkildiń bárin jan-jaqty oılastyryp, josparly túrde sheshý qajet. Quzyrly organdardyń negizgi maqsaty – naqty nátıjege qol jetkizý».

«Zań jáne tártip» aptalyǵy jarııalandy

Memleket basshysy aıtqandaı, ádiletti ári qaýipsiz Qazaqstandy qurý úshin zań men tártip ústemdigin túbegeıli ornyqtyrý kerek. Bul – barsha azamattyń múddesin, quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýdyń myzǵymas tiregi. Qoǵamnyń quqyqtyq mádenıetin arttyryp, quqyq qorǵaý júıesin jetildirý qajet. Bul – aýqymy keń mańyzdy mindet. Osy oraıda Prezıdent atalǵan baǵyttaǵy jumystyń negizgi basymdyqtaryna toqtalyp ótti.

– Birinshiden, biz «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn jappaı dáripteýimiz kerek. Qazaq halqy qaı zamanda da zańǵa bas ıgen, dala zańyn saqtaǵan halyq. Bul – bizdiń qanymyzǵa sińgen qasıet. Túrik qaǵanaty, Altyn Orda men Qazaq handyǵy myqty memlekettik qurylymy, biregeı quqyqtyq júıesi bar qýatty el bolǵany bárimizge aıan. «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», Áz Táýkeniń «Jeti jarǵysyn» Uly dalanyń konstıtýsııasy deýge bolady. Atadan balaǵa jalǵasqan bul zańdar memlekettilik dástúrin nyǵaıta otyryp, qoǵamdyq damýǵa erekshe yqpal etken. Uly dalada erkindik pen ádildik, ar-namys pen adamgershilik, tileýlestik pen jaýapkershilik bárinen bıik turǵan. Sondyqtan «Zań jáne tártip» qaǵıdaty ultymyzdyń rýhy men dúnıetanymyna tolyq saı keledi. Biz ata-babamyzdyń biregeı quqyqtyq muralaryn muqııat zerdelep, jan-jaqty nasıhattaýymyz kerek. Bul – halqymyzdyń qu­qyq­tyq sana-sezimin arttyratyn ma­ńyz­dy faktordyń biri. Zań – qysym kór­setýge nemese qýdalaýǵa arnalǵan qural emes. Zań – ár adamnyń quqyǵy men bos­tandyǵynyń qorǵany. Biz osy aqı­qatty tereń túsinetin azamattyq jáne mádenı orta qalyptastyrýymyz qajet. Tártip – jalpyǵa ortaq qundylyqqa, al zańǵa baǵyný – árkimniń ómir saltyna aınalýǵa tıis. Memlekettik apparat pen búkil qoǵam jumylyp jumys istese, elimiz kózdegen maqsatyna jetedi. Ozyq oıly ult bolý úshin ádeptilik, ózara qurmet, ustamdylyq, sypaıylyq sııaqty qasıetterdi barynsha dáriptegen jón. Azamattarymyz ádep pen zańdy májbúrlikpen emes, sanaly túrde saq­taýy kerek. Zań men tártip basty qun­dylyqqa aınalsa, turmystyq zorlyq-zombylyq, vandalızm, esirtki saýdasy, lýdomanııa sııaqty qaterlerdiń tamyryna balta shabylady. Biz byltyr Ult­tyq quryltaıda osy áleýmettik kesel­d­ermen ymyrasyz kúres máselesin tal­qy­ladyq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, óskeleń urpaqtyń boıyna jasampazdyq qasıetterdi sińirip, olardy tártipke baýlý qajet. Bul – ata-analar men bilim berý júıesiniń ortaq mindeti. Bala­lar qoǵamdyq qundylyqtardyń mán-maǵy­nasyn ustazynan úırenedi. Olar­dyń minez-qulqy negizinen mektep qabyr­ǵasynda qalyptasady. Sondyqtan Úkimet bilim mekemelerindegi tárbıe jumy­syn qaıta zerdelep qaraýy kerek. Jas ur­paqty zańdy syılaýǵa úıretý máselesine basa mán bergen jón. Balalar mektepten «Adal azamat» bolyp shyǵýy qajet.

– «Zań jáne tártip» qaǵıdaty jaýap­kershilikti seziný mádenıetimen tyǵyz baılanysty. Elimizde «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq naýqany júrip jatqanyn bilesizder. Bul mańyzdy bastama halyqtyń keń qoldaýyna ıe boldy. «Taza Qazaqstan» – ozyq oıly qoǵam qurýǵa arnalǵan ıdeologııalyq tuǵyrnamanyń ajyramas bóligi. Bul – tek qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn emes, oı men sana tazalyǵyn saqtaý degen sóz. Sebebi qoǵamdyq ádep pen zańǵa degen qurmet aınaladaǵy tazalyqtan bastalady. Jalpy, halyqtyń quqyqtyq mádenıetin kóterýge jan-jaqty qaraǵan jón. Búgin men «Zań jáne tártip» aptalyǵyn jarııalaýdy uıǵardym. Osy apta qoǵamda zań men tártipti nasıhattaý aptasy bolmaq. Aldaǵy jeti kún quqyqtyq mádenıetti nyǵaıtýǵa, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdarynyń abyroı-bedelin arttyrýǵa arnalýy kerek. Alaıda bul bir rettik aksııa emes. «Zań jáne tártip» aptalyǵyna azamattardyń quqyqtyq sana-sezimin kóteretin mańyzdy, júıeli shara retinde qaraǵan jón, – dedi Memleket basshysy.

Sıfrlyq tehnologııa múmkindigin tıimdi paıdalaný qajet

Prezıdent, ekinshiden, Quqyq buzýshy­lyqtyń aldyn alý jumystaryn kúsheıtý qajet ekenin basa aıtty. Onyń aıtýynsha, qylmys oǵan qolaıly jaǵdaı jasaǵan jerde órshıdi. Qylmystyń jáne zańǵa qaıshy áreketterdiń saldarymen ǵana kúresýge bolmaıdy. Qylmysqa túrtki bolatyn sebepterdi aldyn ala anyqtap, joıyp otyrý qajet.

– Meniń tapsyrmammen «Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý týraly» zań jobasy ázirlenip, Májilistiń qaraýyna berildi. Jańa zań atalǵan saladaǵy mem­lekettik saıasatty birizdendirip, profı­laktıkalyq sharalarmen qamty­latyn tulǵalardyń sanatyn keńeıtedi. Mundaı zań sózsiz kerek. Sondyqtan meılinshe tez qabyldaý qajet. Parlament depýtattarynan zań jobasyn jyldyń sońyna deıin qarap, qabyldaýdy suraımyn. Zańnamalyq ózgeristermen qatar, uıymdyq qurylymdy da jańǵyrtý qajet. Ishki ister mınıstrligi júıesinde profılaktıkalyq jumystardy úılestiretin derbes bólimshe quratyn ýaqyt keldi. Quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdiligin baǵalaý júıesine de ózgeris qajet. Onda quqyq buzýshylyqty eskertý baǵytyndaǵy jumys nátıjesi esepke alynýǵa tıis. Qylmysqa kóbinese tur­mysy nashar otbasydan shyqqan adam­dar barady. Aldyn alý sharalaryn júzege asyrǵanda dál osy sanatqa aıryq­sha nazar aýdarǵan jón. Bul rette áleý­mettik qorǵaý organdary men jergilikti bılik mańyzdy ról atqarady. Kóptegen quqyq buzýshylyq uqsas jaǵdaıda, birdeı faktorlardyń áserinen oryn alady. Tıisti deńgeıde taldaý jasalsa, ony der kezinde aýyzdyqtaýǵa bolady. Basqasha aıtqanda, qylmys qaýpin boljaý jáne oǵan qarsy is-qımyl júıesin qaıta qaraý kerek. Ol úshin Qu­qyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esep­ke alý komı­tetiniń áleýetin tolyq paı­dalan­ǵan jón. Atalǵan vedomstvo jaı ǵana esep saq­taıtyn oryn emes, qoǵamdyq qaýipsizdik salasyndaǵy qaýip-qaterdi anyqtaıtyn jáne eskertýmen aınalysatyn ortalyq bolýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy jasandy ıntellekt pen «úlken derekqor» múmkindikterin jumyldyrý qajet ekenin alǵa tartty. Bul rette kóp uzamaı iske qosylatyn sýperkompıýterimizdi osy maqsatta paı­dalanýǵa bolady. Jalpy, qoǵamdyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý salasyna sıfr­lyq tehnologııalar men basqa da ozyq she­shimderdi engizýdi jalǵastyrý kerek. Mun­da salalyq mınıstrlik negizgi ról at­qarady. Sondyqtan Prezıdent ju­mys úde­risin barynsha sıfrlandyrýdy tap­­syrdy. О́ıtkeni bul tıimdilikti artty­ryp, jemqorlyq táýekelderin azaıtady.

– Jasandy ıntellekt tehnologııalary quqyq qoldaný tájirıbesin stan­dart­taýǵa kómektesedi. Bul, óz kezegin­de, birdeı qylmystyq áreket múlde ártúrli baǵalanatyn jáne azamattardy qylmystyq proseske negizsiz tartatyn jaǵdaıdy boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Jyl basynan beri Prezıdent Ákimshiligine dál osyndaı, ıaǵnı sotqa deıingi is júrgizý máselesi boıynsha 3 myń shaǵym kelip tústi. Sondyqtan sıfrlyq tehnologııanyń múmkindigin tıimdi paıdalaný qajet. Mysaly, qazir elimizde iske qosylǵan «Zań men tártip» platformasyn Elektrondy úkimet pen tanymal bank qosymshalary arqyly qol­danýǵa bolady. Osy sıfrlyq plat­for­manyń arqasynda azamattarymyz polısııaǵa tikeleı jáne jedel túrde habarlama joldaı alady. Osylaısha, kez kelgen quqyq buzýshylyqqa «múldem tózbeýshilik» qaǵıdatyn is júzinde júzege asyrýǵa yqpal etedi. Men Aqtóbe oblysyna saparym kezinde Jedel basqarý ortalyǵynda boldym. Orta­lyqta jasandy ıntellektiniń kómegi­men qaladaǵy ahýalǵa táýlik boıy beıne­baqylaý júrgiziledi. Polısııa qyzmeti­niń tıimdiligin arttyratyn osyndaı ortalyqtardy elimizdiń barlyq qalasy men aýdanynda ashý qajet. Ákimder bul jumysqa belsendi túrde kirisýge tıis. Budan bólek, «Qaýipsiz qala» ulttyq plat­formasyn iske qosý kerek. Bul – qaladaǵy beınebaqylaý quraldary endi adamnyń bet-júzin anyqtap, onyń júris-turysyna taldaý jasap, kóshedegi kólikti de esepke alady degen sóz. Mundaı ozyq tehnologııalar túrli zańsyzdyqtyń aldyn alýǵa múmkindik beredi, sol arqyly qoǵamdyq tártipti nyǵaıta túsedi, – dedi Memleket basshysy.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev ınternet jáne telefon alaıaqtyǵynyń aldyn alý máselesine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qylmystyń bul túri búkil álemde beleń aldy. Kóbine mundaı iske tyńǵylyqty uıymdasqan qyl­mys­tyq toptar barady. Olar shetelden áreket etetindikten, tergeý amaldaryn qıyndatady. Sondyqtan bul rette aldyn alý sharalarynyń máni zor. О́tken jyly Ulttyq bank janynan zamanaýı antıfrod-ortalyq ashyldy. Olar kúmán týdyrǵan operasııalardy anyqtap, buǵattap otyrady. Sonymen qatar óz­deri­ne tıesili ınfraqurylymdy paı­dala­na otyryp jasalǵan alaıaqtyq úshin bankter men uıaly baılanys operatorlaryna da jaýapkershilik belgilenip jatyr.

– Azamattarymyzdyń jeke málimet­teriniń senimdi jerde saqtalýyn qamta­masyz etý óte mańyzdy. Halyqtyń qarjy­lyq saýatyn arttyryp, qoǵamda alaıaq­tar­dyń áreketterine ımmýnıtet qalyp­tas­tyrý úshin barlyq deńgeıdegi depýtattarmen birlesken jumysty kúsheıtken jón. Alaıaqtar aqshany jylystatatyn nemese syrtqa shyǵaratyn qıturqy aıla­laryna adamdardy aldap túsiredi. Bul da úlken problemaǵa aınaldy. Azamattarymyz paıdaǵa kenelemiz dep olarǵa bank esepshottaryn berip qoıady. Biraq bul áreketteriniń saldary qandaı aýyr bolatynyn oılaı bermeıdi. Keıingi bir jarym jylda 50 myńnan asa adam osyndaı jaǵdaıǵa dýshar boldy. О́kinishke qaraı, olardyń basym bóligi – jastar. Bul máselege qatysty shuǵyl shara qabyldaý kerek. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi banktermen birge osyndaı shottardy aldyn ala anyqtap, buǵattaıtyn tıimdi júıeni jolǵa qoıǵany jón. Atalǵan máseleniń bir ushy baqylaýsyz sım-karta aınalymyna kelip tireledi. Tek bıyldyń ózinde sım-kartalardy basqa bireýdiń atyna rásimdegen 100 myńǵa jýyq fakti anyqtaldy. Nómirlerdi túrli qylmystyq maqsatqa paıdalanady. Úkimetke ýákiletti organdarmen birlese sım-kartalardy satý tártibin retteýdi jáne olardy taratqany úshin mobıldi operatorlardyń jaýapkershiligin kúsheıtýdi tapsyramyn, – dedi Prezıdent.

Jaza basqan jandarǵa jasalǵan naqty kómek

Memleket basshysy mán bergen úshin­shi basymdyq – qylmystyq-atqarý júıe­sin izgilendirý, jetildirý úshin naqty sharalar qabyldaý. Osydan úsh jyl buryn elimizde jalpyulttyq referendým ótti. Azamattarymyzdyń kópshiligi Ata zańǵa túzetý engizýdi qoldap daýys berdi. Reformanyń nátıjesinde elimizdiń saıası qurylymy túbegeıli jańǵyrdy. Adam quqyqtaryn qorǵaý júıesinde aýqymdy ózgerister jasaldy. Konstıtýsııalyq Sot quryldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berildi. Onyń quzyreti keńeıdi. О́lim jazasy birjola alynyp tastaldy. Munyń bári – Konstıtýsııamyzǵa tán izgilik rýhynyń kórinisi. Sebebi Ata zańymyzǵa sáıkes adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary, bul – eń qymbat qazyna.

– Bıyl Konstıtýsııanyń qabyldanǵa­nyna 30 jyl tolady. Osyǵan oraı, quqyq qorǵaý qurylymdary, depýtattar men quqyq qorǵaýshylar sottalǵan azamattarǵa raqymshylyq jasaý týraly bastama kóterdi. Parlament tıisti zańdy qarady, men bul zańǵa qol qoıdym. Osy izgi sharanyń arqasynda jazasyn ótep jatqan 15 myńnan asa adamǵa amnıstııa jarııalandy. Sonyń 2 myńnan astamy bostandyqqa shyǵady. Qalǵandarynyń jaza merzimi qysqarady. Onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵandar ǵana raqymshylyqqa ilinedi. Eń aldymen, áleýmettik jaǵynan osal topqa jatatyn adamdarǵa, ıaǵnı balasy bar áıelderge, egde adamdarǵa, káme­let jasyna tolmaǵandarǵa jáne osy sanat­taǵy basqa da azamattarǵa keshirim beri­ledi. Muny jaza basqan jandarǵa jasal­ǵan naqty kómek, olardyń qoǵamǵa qaıta oralýyna jaǵdaı jasaý dep túsiný qajet. Ál-Farabıdiń sózimen aıtsaq, bul – shyn máninde qaıyrymdy elge tán sıpat. Memleket shalys qadam basqan azamattan teris aınalmaıdy, tek onyń týra, durys jolǵa túsýine járdem beredi. О́ıtkeni ádiletti eldiń soty ádil, nıeti túzý bolýǵa tıis. Biraq raqymshylyq jasaý degenimiz bul – barlyq máseleniń sheshimi emes, bir rettik qana shara ekenin túsingen jón. Sondyqtan osy baǵytta naqty nátıje bolý úshin qylmystyq atqarý júıesin barynsha jetildirý qajet. Negizgi maqsat – sottalǵan adamdy qoǵamnan alshaqtatý emes. Tıisti tárbıe jumysyn júrgizý óte mańyzdy. Olardyń boıyna zań men tártip qundylyǵyn sińiretin jáne qalypty ómirge oralýyna yqpal etetin ozyq tásilderdi engizý kerek. Máselen, keıbir elde jazasyn óteýshiler «qamaý merzimin qysqartýǵa» múmkindik beretin sharalardy qoldana alady. Abaqtyda eskertý almaǵan, jańa bilim ıgergen, sporttyq-mádenı is-sharalarǵa qatysqan adamdarǵa osyndaı jeńildik beriledi. Úkimet Bas prokýratýramen birle­sip, osy máseleni muqııat pysyqtaýy qajet. Sheteldiń ozyq tájirıbesin zerttegen jón. Bul jumysqa otandyq sarapshylardy da tartý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent atap ótkendeı, jazasyn ótep júrgenderdi qalypty ómirge daıyndaý­d­yń taǵy bir tıimdi joly – eńbekpen, ıaǵnı jumyspen qamtý. Bul baǵytta biraz túıtkilder bar, naqty sharalar qoldaný kerek. Osy oraıda bizdiń kásipkerlerimiz jazasyn óteý mekemeleriniń janynan túrli kásiporyn ashý múmkindigin qarastyrsa, quba-qup. Mundaı seriktestik shetelde keń taraǵan. Bul sharanyń eki jaqqa da tıgizer paıdasy mol. Jazasyn ótep júr­genderdiń tapqan tabysy bostandyqqa shyqqan soń, olardyń qalypty ómirge oralýyna kómektesedi. Al óndiriste meńgergen daǵdysy jaqsy jumys tabýyna jol ashady. Jalpy, bıznes ókilderi qylmystyq-atqarý júıesimen jan-jaqty yqpal­dastyq ornatý joldaryn muqııat sarala­ǵany jón. Mysaly, elimizdegi kompa­nııa­nyń biri óz qarjysyn jumsap, Almatyda kámelet jasyna tolmaǵan quqyq buzýshylarǵa arnalǵan zamanaýı tárbıeleý mekemesin salyp jatyr. Úkimet mundaı tásildi belsendi túrde qoldanýy kerek, basqa kompanııalardy osyndaı seriktestikke tartý qajet.

– Biz qazir qylmystyq jaza saıasatyn meılinshe izgilendirýge, jetildirýge basa mán beremiz, ıaǵnı bas bostandyǵynan aıy­rýdan bólek jaza túrlerine basymdyq beriledi. Bul probasııa qyzmetine ana­ǵurlym kóp salmaq túsedi degen sóz. Sondyqtan aımaq ákimderi osy salada jumys isteıtin adamdardyń áleýmettik jaǵdaıyn birtindep jaqsartý joldaryn qarastyrýy kerek. Sondaı-aq probasııa­lyq qyzmettiń materıaldyq-tehnıka­lyq bazasyn nyǵaıtýdy qolǵa alý qajet. Proba­sııalyq baqylaýdy tıimdi júrgizýge septigin tıgizetin sıfrlyq sheshimderdi belsendi túrde engizgen jón. Jalpy, biz kez kelgen máseleniń saldarymen emes, sebebimen kúresýimiz kerek. Qylmystyq-atqarý júıesiniń basty maqsaty tek jazalaý degen túsinikten arylý qajet. Qatelik jasap, qamaýǵa túsken adamdy janshyp, basyp tastaýǵa tyrysý – durys emes, biz ondaı adamnyń týra jolǵa túsip, túzelip ketýine qolushyn berýimiz kerek. Bárimiz bir el bolyp órkenıetti, ozyq jáne ádiletti qoǵam quryp jatyrmyz. Zań da, sot ta ádil bolýǵa mindetti. Bul – myzǵymas qaǵıda, – dedi Memleket basshysy.

Basty maqsat – quqyq qorǵaý júıesine qoǵam senimin arttyrý

Qasym-Jomart Toqaev, tórtinshiden, quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna servıstik model qaǵıdattaryn keńinen engizip, kadrlyq áleýetin kúsheıtý qajet ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, polısııa men basqa da qurylymdar bılik jáne qoǵam arasyn baılanystyratyn altyn kópir bolýǵa tıis. Ol úshin «Memleket pen azamat – birtutas» degen irgeli qaǵıdatymyzǵa tolyq saı keletin halyqpen qarym-qatynastyń jańa mádenıetin qalyptastyrý kerek. Bul baǵytta ilgerileý bar. Biraq qabyldanǵan sharalar áli tıimdiligin kórsetpedi, óıtkeni birizdilik joq. Halyqpen tikeleı jumys isteýge kedergi keltiretin basy artyq bıýrokratııadan arylý kerek.

– Reformalardyń shynaıylyǵyna, ádildikke jáne memlekettik basqarý júıesiniń tıimdiligine azamattardyń senimi kóbine quqyq qorǵaý organdarynyń kásibı deńgeıine baılanysty. Ýchaske­lik ınspektorlardyń áleýetin odan ári ny­ǵaıtý qajet. Sebebi olar is júzinde memleket pen qoǵam arasyndaǵy basty dáneker sanalady. Ásirese bul aýyldyq jerde anyq baıqalady. О́ıtkeni jergilikti turǵyndar úshin ýchaskelik ınspektor – qorǵaýshy, quqyqtyq keńesshi, tipti ádildik surap júginetin sońǵy ınstansııa. Meniń oıymsha, aýyldaǵy ýchaskelik ınspektorlarǵa shen bergen kezde jeńildik jasap, ıaǵnı bir jyldyq eńbek ótilin 1,5 jyl dep esepteý qajet. Aýyldaǵy ýchaskelik ınspektorlardy baspanamen qamtyp, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý kerek. О́ńir ákimderi osy máselege muqııat nazar aýdarǵany durys. Ýchaskelik polısııany jańǵyrtýmen qatar patrýldik beketter qyzmetiniń jumysyn qaıta qaraý qajet. Patrýl qyzmetkerleri azamattarmen jumys barysynda ádep saqtap, kásibılik tanytqany jón. О́z kezeginde azamattar da polısııanyń zańdy talabyna baǵynýǵa mindetti. Áıtpese kóshede tártip bolmaıdy. Jalpy, azamattardyń qaýipsizdigi men zań talaptaryn múltiksiz saqtaý úshin quqyq qorǵaý júıesin odan ári reformalaý kerek. Biraq reformalar reforma úshin ǵana jasalmaıdy. Basty maqsat – qoǵamnyń quqyq qorǵaý júıesine senimin arttyrý. Keıbir qyzmetkerlerdiń ádiletsiz nemese nemquraıdy áreketi kúshtik qurylym ókilderiniń atyna kir keltiredi. Azamattar men bıznesten zańdy talap etkende, ózderińiz laıyqty úlgi kórsetýlerińiz qajet. Sonda ǵana polısııa qyzmetkerleri men azamattar arasynda senimdi áriptestik ornaıdy. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin jetildirý qanshalyqty tabys­ty bolatyny sizderge baılanysty, – dedi Memleket basshysy.

Bul rette memleket qoǵam qaýipsizdigi men eldegi zań ústemdigin qamtamasyz etetin jandardy jan-jaqty qoldaýǵa árqa­shan aıryqsha mán beredi. Prezıdent tapsyr­masymen bıyldan bastap kúshtik qu­ry­lymdar eńbekaqy tóleýdiń jańa júıe­s­i­ne kóshti. Bul tásil, eń aldymen, aýdan deńgeıindegi qyzmetkerlerdiń jala­qysyn kóterýge múmkindik berdi. Máse­len, úsh jyldyq tájirıbesi bar polı­sııa jedel ýákiliniń eńbekaqysy 60 pa­ıyzǵa ósti. Tártip saqshylaryn quqyq­tyq jáne áleýmettik turǵydan qorǵaý úshin keshendi sharalar qabyldana beredi.

Vedomstvolyq joǵary oqý oryndary kýrsanttaryna jaǵdaı jasap, yntalandyrý mańyzdy. Olar – bizdiń kúshtik qurylymdardyń bolashaǵy. Sondyqtan Memleket basshysy oqýda úzdik nátıje kórsetken jáne úlgili tártibimen erekshelengen akademııa túlekterine birden «aǵa leıtenant» shenin berý qajet dep sanaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq olarǵa bos jumys oryndarynan ózi qalaǵan qyzmet túrin tańdaýyna múmkindik berilýi kerek. Bul rette Úkimetke zańǵa engiziletin ózgeristerdi ázirleý júkteldi.

Quqyq qorǵaý organdarynda úzdiksiz ári minsiz qyzmet atqarǵandarǵa «qurmetti qyz­metker» ataǵy beriledi. Alaıda keıbir qurylymdarda bul joǵary ataq basshy­larǵa ǵana buıyrady. Qatardaǵy qara­paıym qyzmetkerler arasynda uzaq jyl­ boıy kásibı boryshyn adal atqa­ryp júrgen laıyqty kandıdattar jetkilikti. Qyzmetkerlerdiń kásibı deńgeıin arttyryp, moraldyq rýhyn kúsheıtý mańyzdy. Byltyr Prezı­dent Ákimshiliginiń bastamasy­men quqyq qorǵaý organ­dary­nyń kadr­lyq quramyn sıfrlyq baǵa­laý júıe­si engizildi. Bul obektıvti derbes reı­tıng qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Osy oraıda Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary­na qyzmetkerdiń laýazymyn joǵary­lat­qanda jáne kótermelegende negizinen sıfrlyq baǵalaýǵa súıenýdi tapsyrdy.

Saqshylar erligi halyq jadynda saqtalýǵa tıis

– Taǵaıyndaýlar bireýge búıregi buratyn sýbektıvti sheshimge emes, laıyqty eńbekke, naqty kórsetkishter men kásibı jetistikterge negizdelýge tıis. Áıtse de, Lı Kýan Iý aıtqandaı ishki túısikke de ıek artqan jón. Árbir ofıser adal qyzmetiniń laıyqty baǵalanatynyna senimdi bolýy kerek. Jalpy, búgingi aıqyndalǵan baǵyttar quqyqtyq tártip pen zańdylyq­ty saqtaýdyń jańa modelin qalyptastyrý­dy kózdeıdi. Instıtýttyq reformalar men tehnologııalyq jańashyldyqtardy ushtastyra otyryp, quqyq qorǵaý organdaryn odan ári jańǵyrta berýimiz kerek. Men bir apta ishinde quqyq qorǵaý organdaryndaǵy olqylyqtardyń barlyǵy kórsetiletin materıal daıyndaý jóninde tapsyrma berdim. Munda qyzmetke de baılanysty kemshilikter bar. Sondyqtan biz búgin ol týraly egjeı-tegjeı aıtpaımyz. Degenmen máseleniń shet jaǵasy qozǵal­dy. Bir apta ishinde qujat barlyq quqyq qorǵaý organyna jiberiledi. Odan keıin biz jabyq formatta jıyn ótkizip, jumys barysyn talqylaımyz. Sizder qylmysqa qarsy kúres pen qoǵamdyq tártipti saqtaý isin ómirlik mıssııa retinde tańdap, adal qyzmet etip kelesizder. Bul – qıyndyǵy kóp bolǵanymen, elge qajetti ári abyroıly jumys. Osy kúrdeli joldy naǵyz otanshyl adamdar tańdaıdy. Sizder ár azamattyń jaıly ómir súrýine, bıznestiń turaqty damýyna, balalardyń baqytty ári alańsyz ósýine orasan zor úles qosyp júrsizder, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Onyń aıtýynsha, elimizdegi iri qalalar­men qatar, shalǵaı eldi mekender­degi qoǵamdyq qaýipsizdik – quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń tynymsyz eńbeginiń arqasy. Osyndaı turaqtylyq pen tynyshtyqtyń artynda Zań men tártip úshin jasalǵan eren erlik bar. Halqymyz quqyq qorǵaý organdary qyzmetker­leri­niń erligin baǵalaıdy, maqtan tutady, árqashanda qoldaıdy. Jaqyn­da kúshtik qurylymdarymyz Almaty oblysynda iri esirtki zerthanasyn joıdy. Mańǵystaý ob­lysynda transult­tyq deńgeıdegi uıym­dasqan qylmys­tyq top quryqtaldy. Sonyń nátıje­sinde esirtki bıznesine myqty tos­qaýyl qoıyldy. Arnaıy operasııalarǵa qatysqan mamandar joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaldy.

– Sizderdiń kúndelikti jumystaryńyz qaýip-qaterge toly. О́kinishke qaraı, Táýel­sizdik jyldarynda 842 azamat qyzmet­tik mindetin oryndaý kezinde qazaǵa ushyrady, 4,5 myń adam jaraqat aldy. Qazir biz qaza bolǵan erlerimizdiń jaqyndaryna marapat tapsyramyz. Erjúrek saqshylardyń erligi halyqqa janqııarlyqpen qyzmet etýdiń úlgisi retinde jurtymyzdyń jadynda saqtalýǵa tıis. Osy oraıda, men mekemelik nagradalarǵa qyzmet babynda qaza bolǵan qaharmandardyń esimin berý máselesin qarastyrýdy usynamyn. Sondaı-aq kósheler men quqyq qorǵaý mekemelerin batyrlardyń atymen ataýǵa bolady. Mundaı tájirıbe elimizde burynnan bar. Lańkesti ustaý kezinde erlikpen qaza tapqan Halyq qaharmany Ǵazız Baıtasovtyń esimi Tarazdaǵy ortalyq kóshelerdiń birine berildi. Sondaı-aq qaladaǵy oqý-jattyǵý polıgony da batyrdyń atymen atalǵan. Taıaýda onyń ómiri men erligi týraly «Kapıtan Baıtasov» atty kórkem fılm kórermen nazaryna usynylmaq. О́rt sóndirý kezinde opat bolǵan Asqar Zabıkýlın de eldiń esinde. Astanadaǵy О́rt sóndirý bólimine jáne sol bólim ornalasqan kóshege onyń esimi berildi. Bul azamattardy naǵyz beıbit kúnniń batyrlary deýge bolady. Olar aqtyq demi qalǵansha antqa adal boldy, qyzmettik paryzyn óteý jolynda óz ómirlerin qurban etti. Elge jáne zańǵa qyzmet etýge bel býǵan árbir azamat adamgershilik pen ádildik qundylyqtaryn basshylyqqa alady. Qylmysqa qarsy kúresti qasterli paryz dep sanaıdy. Mundaı qasıetter adamǵa, eń aldymen, otbasyndaǵy tárbıe arqyly beriledi. Quqyq qorǵaý salasynda ata-anasynyń jolyn qýyp, otbasy dástúrin jalǵastyryp júrgen qyzmetkerler az emes. Qazir biz úsh atadan beri tártip saqshysy bolǵan Zaınýlınder áýletiniń ókilderin marapattaımyz. Men búgin barsha quqyq qorǵaý júıesiniń ardagerlerine zor alǵys aıtamyn. Sizderdiń minsiz qyzmetterińiz – óskeleń urpaqqa úlgi-ónege, – dedi Prezıdent.

Jalpy, zań men tártip uǵymy kóshedegi tazalyq pen qaýipsizdik sııaqty qara­paıym nárseden bastalady. Jergi­likti bılik, bıznes jáne qoǵam belsen­dileri ortaq múdde jolynda kúsh birikti­rip jumys istese, qoǵamdaǵy zań men tártip te nyǵaıa túsedi. Osy oraıda Memle­ket basshysy Aqmola oblysynda júzege asyrylyp jatqan «Zııaly qaýym» jobasyn erekshe atap ótti. Aýyl ákim­deri, aqsaqaldar jáne sharýa qojalyq­tarynyń basshylary birlesip, ýchaskelik ınspektorlarǵa qolǵabys etýde. Jer­gilikti azamattardyń osyndaı úlgili isine qoldaý kórsetý kerek. Bul – aza­mat­tyq jaýapkershiliktiń aıqyn kórinisi.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev bes jylda birde-bir qylmys tirkelmegen birqatar aýyldyń aqsaqaldaryn maqtap, marqaıtyp qoıdy.

– Quqyq qorǵaý organdarynyń kóp jumysy syrt kózge kórine bermeıdi. Jedel qyzmetkerler, tergeýshiler, prokýrorlar, krımınalıster, patrýl qyzmetkerleri, ýchaskelik ınspektorlar men basqa da qurylym qyzmetkerleri kún saıyn el tynyshtyǵyn qas qaqpaı kúzetýde. Eshqandaı qaýip-qaterge qaramastan, Otan úshin jasap jatqan adal qyzmetterińizge zor rızashy­lyǵym­dy bildiremin. Men Sizderge senemin! Árqaısysyńyz myqty maman, otanshyl ári adal azamat degen atqa laıyqsyzdar. Árıne, quqyq qorǵaý mekemeleriniń jumysynda eshqandaı qatelik nemese jetispeýshilik joq dep aıtýǵa bolmaıdy. Biraq qara bultty tóndirýdiń de qajeti joq. Bárimiz bir el, bir halyq bolyp Qazaqstanymyz úshin qyzmet etip, tabandy jumys isteýimiz kerek. Bul – barshamyzǵa ortaq ulttyq paryz, azamattyq borysh. Qazaqstan qaýipsiz, zań men tártipke baǵynatyn el bolýy kerek. Sondyqtan meniń tapsyrmam boıynsha Prezıdent Ákimshiligi men Qaýipsizdik Keńesi bir aptanyń ishinde Quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy týraly arnaıy taldaý daıyndaýy kerek. Barlyq túıtkilderdi ashyq túrde kór­setedi, máselelerdi sheshý joldaryn usy­nady. Bul – óte mańyzdy jumys, ony jal­ǵastyrý qajet. Túptep kelgende, bizdiń basty baǵdarymyz – aıqyn. Bul – zań men tártip qaǵıdaty. Qyzmetterińizge tabys tileımin! – dedi Memleket basshysy.

Batyrlardyń jaqyndary alǵysqa bólendi

Keńeıtilgen alqa májilisinde Bas prokýror Berik Asylov, Premer-mınıstr­diń birinshi orynbasary Roman Sklıar, Ishki ister mınıstri Erjan Sádenov, Cybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­­myl agenttiginiń tóraǵasy Ashat Juma­ǵ­a­lı, Qarjylyq monıtorıng agent­ti­giniń tóraǵasy Janat Elımanov sóz sóıledi.

Sonymen qatar osy is-shara barysynda janqııarlyq erligimen erekshelengen erlerdiń jaqyndaryna qurmet kórsetilip, alǵysqa bólendi. Atap aıtsaq, sýǵa batyp bara jatqan adam­dy qutqaramyn dep qyz­met barysyn­da erlikpen qaza tapqan Atyraý qalasy­nyń jol-patrýl polı­sııa­sy batalony­nyń qyzmetkeri Shalqar Aqymǵalıev III dárejeli «Aıbyn» ordeni­men nagradtalǵan. Erjúrek uldy dúnıege ákelip, tárbıelegen Shalqardyń anasy Lázzat Muqanovaǵa Alǵys jarııalandy.

Qyzmettik boryshyn atqarý kezinde erlikpen qaza tapqan Astana qalasy Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń О́rt sóndirý jáne apattyq qutqarý jumystary qyzmetiniń jedel kezekshisiniń kómekshisi Asqar Zabıkýlınniń jubaıy Anel Zabıkýlınaǵa Alǵys jarııalandy.

Jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtama­syz etý kezinde erlik jasap, sonyń saldarynan óz betimen qozǵalý múmkindiginen aıyrylǵan Almaty qalasy Polısııa departamentiniń Jol polısııasy batalony komandıriniń orynbasary Ánýar Baıtursynovqa demeý bolyp, adaldyq, tabandylyq tanytqan jary Gúljan Baıtursynovaǵa Alǵys jarııalandy.

Qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge belsendi atsalysyp, kópke úlgi kórset­keni úshin Aqmola oblysy Atbasar aýdany Shýıskoe aýylynyń aqsaqaly Erke­baı Baıjigitovke Alǵys jarııalandy.

2022 jyldan beri birde-bir qylmys tirkelmegen Jambyl oblysy Shý aýdany Balýan Sholaq aýylynyń Aqsaqaldar keńe­siniń tóraǵasy Esengeldi Tekebaevqa qoǵam­­dyq tártipti qamtamasyz etýge belsen­di qatysqany úshin Alǵys jarııalandy.

Jambyl oblysyndaǵy quqyqtyq tártipti qamtamasyz etip kele jatqan polı­sııadaǵy qurmetti áýletterdiń biri – Zaınýlınder otbasyna abyroıly qyzmet atqaryp, qoǵamdyq tártipti nyǵaı­týǵa eleýli úles qosqany úshin Alǵys jarııalandy. Áýlettiń jalpy eńbek ótili – 63 jyl.

2013 jyldan beri 500-den asa kúrdeli isti ashqan Almaty qalasy Polısııa depar­tamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa tergeýshisi, polısııa maıory Janna Sheshmýhanovaǵa kásibıligi men adaldyǵy úshin Alǵys jarııalandy.

Merekelik konsertti tamashalady

Osy kúni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Polısııa kúnine arnalǵan konsertti tamashalady.

«Zań jáne tártip» aptalyǵy aıasynda ótken merekelik is-sharaǵa quqyq qorǵaý qury­lymdarynyń basshylary, Ishki ister mı­nıstrliginiń jeke quramy, ardagerler, sondaı-aq azamattardy qutqarý úshin ómirin qurban etken polısııa qyzmet­kerleriniń jaqyndary qatysty.

Konsertte otandyq óner sheber­leriniń shyǵarmalary usynyldy. Kásibı mindetin oryndaý kezinde qaza bolǵan quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmet­kerlerin eske alǵan rekvıem kópshiliktiń kóńilin qozǵady. «Jas saqshy» polısııa synyby oqýshylarynyń oryndaýyndaǵy án de erekshe jyly áser qaldyrdy.