Mektep janyndaǵy jazǵy lagerde dem alyp, qur atqa mingendeı tynyqqan mektep oqýshylary bos ýaqytyn bosqa ótkizbeı, ár belesi, ár tóbesi ekshelgen el tarıhyna tunyp turǵan ólkeni aralaıdy. Ilki zamanda oryn alǵan oqıǵalar, osy eldiń aıtýly perzentteriniń ǵıbratty ǵumyry jas urpaqty týǵan jerdiń topyraǵyn súıe bilýge, qadirleı bilýge tárbıeleıdi. Al ondaı jerler Jarqaıyńnyń jalpaq dalasynda az emes. Ilkimdi sharýa «Máńgilik eldiń máńgi estelikteri» taqyrybynda uıymdastyrylǵan aýqymdy sharadan bastaý aldy.
Bul ólkede el nazaryn aýdaratyn kóne tarıhtyń kýási – «Qyzyl tam». Samal jel aımalap, saǵym kómkergen «Qyzyl tamnyń» bıigine oqýshylar jaıaý shyqty. Jýsandy dala sybdyrlap, este joq eski kúnderdiń syryn shertetin tárizdi. «Qyzyl tam» týraly biraýyz sóz aıta ketelik. Aǵash ataýlydan ada, kóseniń ıegindeı janar toqtatatyn qarasyn kórine qoımaıtyn jalpaq dalanyń jonyndaǵy kesene qozykósh jerden menmundalap kórinedi. Esil ózeniniń oń jaǵalaýynda, Derjavınsk qalasynan shamamen 25 shaqyrym jerde.
Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Ahmet kópes osy daladaǵy aqshamen saýda jasaǵan az ǵana adamnyń biri bolsa kerek. Myńdy aıdaǵan baı, onyń ústine at tuıaǵy jetetin jermen alys-beris jasap, peshenesine jazylǵan baılyqty jınaǵan eken. Kúnderdiń bir kúninde Ahmet baı uıqysynan turmaı qalady. Halin bile kelgen etjaqyn aǵaıyn-týys tamyry soqpaı jatqan soń dám-tuzy taýsyldy dep sheshedi. Endigisi ne turys, qara jerdiń qoınaýyna, jer besikke tapsyrý kerek.
Sharapatyn kórgen talaı jaqsy men jaısań «oı baýyrymdap», at qoıyp kelip, janazasyn shyǵaryp, jerlegen. Arada bir-eki kún ótken soń qabir basynan estigen jannyń jon arqasyn shymyrlatatyn azaly ún shyǵady. Júrek jutqan jigitter qabirdi ashyp qarasa, baı tiri eken. Biraq keıingi jurt shaıtan tiriltip tur dep sheshedi. Qalaı bolǵanda da aq ajaldyń kelgeni anyq.
Sóıtip, Torǵaı dalasyndaǵy eń yqpaldy, bedeldi adamnyń eki tirilip, bir ólgeni anyq. Baıdyń básine saı mazar salynady. Mazardyń qabyrǵalary ılengen balshyq kirpishtermen kóterilip, kúmbezdeledi. Kólemi ájeptáýir, uzyndyǵy jeti metrge jýyq, al bıiktigi de sol shamada. Uzaq ýaqyt ótkendikten be, qabiriniń ústi men edenniń astyndaǵy kirpishteri tozǵan. Mazardyń aldyńǵy betinde arabsha jazylǵan jazý bertinge deıin saqtalǵan.
Ahmet baıdyń urpaqtary Jarqaıyń aýdanynda tirshilik etip jatyr. 2003 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń arheologııalyq ekspedısııasy arnaıy zerttep, «Qyzyl tam» kesenesi XVIII ǵasyrda salynǵandyǵyn anyqtaǵan bolatyn. Ári olar bul keseneni atalǵan óńirdegi eń kóne qurylystyń biri dep paıymdap otyr. Jalpaq daladaǵy kóz janary jeter jerden kóńil arbaıtyn kóne beıit bul jerde kimderdiń ómir súrgenin, meken etkenin meńzeıtindeı.
Shómeı baba jerlengen jer de kıeli topyraq sanatynda. Qabyl batyr men Baýbek batyr mazary da keıingi urpaqtyń jas júregine áser eteri sózsiz. Jasanǵan jaýdan qaıtpaǵan, el qorǵaýda eren erliktiń úlgisin kórsetken Baýbek batyr Bekmyrzauly 1824 jyly qasıetti Kókshe topyraǵynda dúnıege kelgen. At tuıaǵy jetetin jerge jaqsy aty málim bolǵan aýqatty ákesi erterek qaıtys bolypty. Tul jetim ósken Baýbek 10 jasynda Kenesary hannyń janynan tabylady. Kene han kózindegi otyna qarap, qolyna asyqty jilik ustatyp, baýyryna basqan eken. Keıin áskerı oqýǵa beredi.
At jalyn tartyp mingen kezde Baýbek batyr Kenesarynyń sońyna erip, san shaıqasqa qatysqan. Iri qantógistiń birinde qarsy jaqtyń batyryn jer jastandyrǵan. Sol sátten bastap Baýbek batyr atanady. Kenesary kóterilisine jan-tánimen berilgen, eliniń bostandyǵyn oılaǵan batyr kóterilis kúshpen basylǵan soń Terisaqqan ózeniniń qabaǵyna qonystanady.
Patsha ókimeti kóteriliske shyǵyp qol bastaǵan batyrdy keıin Túmen oblysyna jer aýdarady. Taǵdyr tálkegimen topyraq sol jaqtan buıyrǵan. Jazalaýshy otrıad ustaýǵa kelgende tulparynyń ústinde otyrǵan batyr óziniń bir saýsaǵyn kesip alyp, antalaı qaýmalap turǵan etjaqyn týystaryna laqtyrdy deıdi. «Maǵan topyraq jat jerden buıyrýy múmkin, osy saýsaǵymdy arýlap kómińder» dep amanat etse kerek. Aıtqany aıdaı kelgen. Jalǵyz batyr ǵana emes, bolashaqty boljaǵan kóripkeldik qasıetten de quralaqan bolmaǵan ǵoı.
Baýbek batyr qaıtys bolǵandyǵy týraly jamanat habar jetkennen keıin týystary jınalyp Besoba degen jerge saýsaǵyn kómedi. Sol tustaǵy Qyzyltý aýylynyń mańynda tastan salynǵan úlken mazar bar. Urpaqtary batyr babalarynyń erligin umytpaı, 1993 jylǵy 16 qazanda keseneniń ashylý saltanatyn ótkizdi. Qazir bul eldi meken Baýbek batyr aýyly dep atalady.
Sapar barysynda oqýshylar kólikpen de, jaıaý da júrdi. Bul bir esten ketpes is-shara boldy. Kóne tarıh kómbesi kóńilge talaı syrdy syzdyqtaı quısa, Jarqaıyń shatqaldary týǵan jerdiń ǵajaıyp kórinisimen erekshelendi. Oqýshylar ádemi kórinisterdi sýretke túsirip, ózderiniń jadynda qalǵan tarıhı ańyzdardy bir-birimen bólisip, baıyta tústi.
Aqmola oblysy,
Jarqaıyń aýdany
