Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ol eń áýeli Qaıratty (kúsh-qýat, talap, eńbek) kómekshi, járdemshi etýmen Aqyl (oqý, bilim-ǵylym, oı-sana) arqyly Júrek jolymen (ádilet, ar-uıat, meıirim, raqym, súıý) jetile berýdi tanytady. Fılosofııalyq tanymdaǵy ataqty kategorııalardyń biregeı juby – qubylys pen mán. Qubylys – nárseniń, máseleniń jalpy bolmysy men kóringen nobaıy bolsa, mán – sol bar bolmystyń ózin, túpki máni men ózegin tanytar parqy men qasıeti. Osy turǵydan kelgende, Tolyq adam ilimi – aqynnyń adamgershilik jaıly ózekti oılarynyń jalpy jıyntyǵy, gýmanıstik oılardyń bárin qamtyǵan qubylysy deýge keledi. Adamgershilik jaıy áýeli Tolyq adam ilimi túrindegi qubylys qalpymen kórinip, aradaǵy jáýanmártlik ilimin ótkel etip, eń túpki máni – mahabbat pen ádilet, izgilik pen súıýge, ıaǵnı júrektiń basty qasıeti úsh súıý, ımanıgúlge deıin damyp ushtala beredi. Abaıda jetilgen, kemel, tolyq adamnyń máni men negizine, túpki ózegine bet alyp, tereńdeı túsken osyndaı bir júıe (sıstema) bar. Sol júıeniń jetile kelip jetken jeri ári bıik belesi – súıý, ımanıgúl – úsh súıý. Adam-pendeniń ómirde qyzyǵatyn, sońyna shyraq ala túsip umtylatyn, esti-essiz súıetin qyzyq, qýanyshtary sansyz kóp bolsa da, Abaı ózi tujyrymdap, ózi túıindep jyrlaǵan jáne ózindik ilimi men qalybyna aınaldyryp jasaǵan ımanıgúl-úsh súıý tanymy arqyly oqyrmandary men tyńdaýshylaryn Alla men adamzatty jáne ádiletti súıýge shaqyrǵan. Bul – ózindik adamgershilik ilimi – Tolyq adam tanymynyń eń bıik shyńy. Tolyq adam – tánimen de, janymen de jetilýdiń múmkin bolǵan shyńyna jetip, kemeline kelgen adam. Aqyn jyrlaǵan aqyl men júrek (jan) jáne qaırat (tán) adamnyń rýhanı jáne tánı bólikten turatyn qospa jaratylysy men bekzat bolmysyn tolyq ári túgel etýmen birge, onyń ózine ǵana tán, ózine ǵana tıesili asyl adamgershiligin de tolyq, jetilgen, kemel etedi.
Abaıdaǵy adamgershilik týraly oılardyń bári de osy Tolyq adam tanymynyń qoınaýy men aıasynan bastaý alyp, órisin keńeıte damı beredi. Tándegi bulshyq etten bastaý alatyn qaırattyń (kúsh-qýat) da adam bolý men adamgershilikke qatysy bar, muny «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek», «Ásempaz bolma árnege», «Senbe jurtqa tursa da qansha maqtap» óleńderi men 17-qarasózindegi aqyn oılarynan aıqyn baıqaýǵa bolady. «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek» óleńi týraly M.Myrzahmetuly bylaı dep jazǵan: «Abaıdyń 1889 jyly óleńdi barynsha óndire jazǵan jyldary dúnıege kelgen «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek» degen óleńinde-aq adam boıyndaǵy aqyl, qaırat, júrek jónindegi kúrdeli uǵymǵa alǵash ret erekshe nazar aýdaryp, oı tolǵaı bastaıdy».
...Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek.
...Bireýiniń kúni joq bireýinsiz,
Ǵylym sol úsheýiniń jónin bilmek.
Abaı adamnyń janýarmen ortaq jalpy jaratylysyn da, onyń ózine ǵana tán adamshylyq, adamgershilik bolmysyn da osylaısha túgeldep tolyq etip alǵannan keıin, ári qaraı basty armany men maqsaty – adam jaratylysyndaǵy asyl adamgershiliktiń naqty ózine, onyń máni men ózegine qaraı dendep ene bastaıdy. M.Myrzahmetuly izerleı zerttep tanytqanyndaı, osy joldaǵy aqynnyń alǵashqy «aıaldamasy» – ózi taýyp, ózi túıindep jańǵyrtqan jáýanmártlik ilimi. Bul ilimde tolyq adamdaǵy úsh qasıettiń ekeýi ǵana qamtylǵan, ıaǵnı jáýanmártlik sıpattaryna – aqyl men júrekten shyǵatyn: aqyl jáne ádilet pen raqym qasıetteri jatady. Osylaısha, aqynnyń Tolyq adam atty adamgershilik tanymnyń ózegi men mánine qaraı bet alǵan qalpyn kóremiz. Iаǵnı «malda da bar jan men tán» túrindegi qaıratpen, ıaǵnı jany bar dene, jandy tánmen salystyrǵanda, jáýanmártlikti quraıtyn aqyl, ádilet, raqym – tek adamda ǵana bola alatyn ózindik adamgershilik qasıetter. Abaı adam bolýda qaırattyń – «malda da bar» bolatyn tómendik, shekteýli sıpatyn aıtyp, tipti aqyldyń da «áýelde bir sýyq muz», «bile almaı bir táńirini boldyratyn», «jaqsynyń da, jamannyń da izdegenin taýyp berip júretin» kemshiligin «termelep» ketkendegi maqsaty – olardy (qaırat, aqyl) kereksiz, qajetsiz kórý, tómen sanaý ǵana emes, qaıta adam bolý men adamgershilikti jetildirýde ataqty úsh qasıettiń (aqyl, júrek, qaırattyń) qaısysy aıryqsha artyq, qaısysy erekshe asyl, sonyń jaıyn anyqtaý, ıaǵnı adamgershilik qalyp pen kóp qasıettiń ózegi men mánine úńile túsý bolǵan. Jáýanmártlik iliminde tolyq adamdaǵy úsh qasıettiń ekeýi ǵana qamtylsa, ımanıgúl-úsh súıýde jalǵyz ǵana júrek qalady. Budan baıqaıtynymyz, adam bolý men adamgershilikti jetildirýde ári aqıqatty bilip, haqty tanýda eń bıik, mártebeli orynda júrek turady eken. Adamdyqtyń basty belgisi – Aqyldyń ózin Júrektegi ynta men yqylas, súıý oıatady: «Talap, uǵym mahabbattan shyǵady», «Mahabbat – áýel adamnyń adamdyǵy», «Júrekte qaırat (ynta, yqylas, súıý) bolmasa, uıyqtaǵan oıdy kim túrtpek», «Aqylmen haýas (Jaratýshy) barlyǵyn bilmeıdúr, júrek sezedúr». Júrek pen odan shyǵar súıýdi bárinen joǵary sanaý eń berisi Sokrattan beri jalǵasyp keledi. Ál-Farabıdiń de uly mahabbatty, alǵashqy súıýdi Birinshi Tulǵa, Allamen sabaqtastyryp, súıýdiń ózi tirshilik pen Barlyqtaǵynyń bárinen de bıik turatynyn ábden shegeleı tujyrymdaıtyny bar. M.Myrzahmetuly aıqyndap bekite túskenindeı, Abaı tanymynda da júrek kýlti basym bolyp keledi. Din, sopylyq, ǵylym (Ál-Farabı) úsheýinde de júrek – Alla, Birinshi Tulǵa, aqıqat pen asyl adamgershilikke bastaýshy ári rýhanı jetilýdi adam úshin múmkin bolar shyńyna jetkizip túıindeýshi rýhanı qubylys. Abaıdyń ózindik adamgershilik iliminde Tolyq adamnyń máni men ózegine, túp negizine tarta beretin jelili júıe bar.
Aqyl, Júrek (jan), Qaırat (tán) úsheýiniń «bir keýdeden tabylyp», odan Tolyq adam ilimi týatyn tanymy – uly aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyndaǵy ózi izdenip jetken tól tabysy. Eń berisi ál-Farabı jáne J.Balasaǵun men A.Iаsaýı armandaǵan qaıyrymdy qala men izgilikti qoǵam Abaı jyrlap, Abaı tujyrymdap tapqan «Tolyq adam ilimi» arqyly ǵana ómirli bolyp ornamaq.
Maqsat ÁLIPHAN,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ dosenti
