Shaıdyń otany – Qytaı. Bul elde shaı ishý dástúri birneshe myńjyldyq tarıhqa ıe. Qytaısha shaı «茶» ıeroglıfimen jazylady. Alaıda Qytaıdyń ártúrli aımaǵynda bul sóz ártúrli aıtylady. Mysaly, soltústiginde de, batysynda da, kanton nemese mandarın dıalektisinde ol «cha» nemese «chaı» tárizdi dybystalady. Al Qytaıdyń ońtústik-shyǵysyndaǵy Fýszıan provınsııasynda, mın dıalektisinde bul ıeroglıf «te» (te) bolyp aıtylady.
Shaı Eýropa men Azııa elderine eki túrli jolmen jetken: birinshisi – qurlyq arqyly, ekinshisi – teńiz arqyly. Qurlyq joly degenimiz – Uly Jibek jolynyń baǵyty. Bul jolmen shaı Tıbet, Úndistan, Ortalyq Azııa, Reseı, Túrkııa, Iran sııaqty elderge kerýenmen jetkizildi. Saýdagerler Qytaıdyń ishki aımaqtaryndaǵy dıalektini estip, ony «sha», «shaı» dep úırendi. Sol sebepti bizde – «shaı», orystarda – «chaı», parsylarda – «chay», túrikterde – «çay» dep qalyptasty.
Endi teńiz jolyna keleıik. XVII ǵasyrda gollandııalyq saýdagerler Qytaıdyń teńiz jaǵalaýyndaǵy Fýszıan provınsııasyna jıi baryp júrdi. Onda shaı «te» dep atalady. Bul nusqany estigen eýropalyqtar shaıdy óz tilderine dál solaı engizip jiberdi. Sodan bastap aǵylshyndar – tea, fransýzdar – thé, nemister – Tee dep ataı bastady.
Portýgaldar da shaıdy teńiz arqyly tasymaldady. Biraq olar Qytaıdyń basqa óńirinen – Gonkong pen Makao aımaqtarynan alyp keldi. Bul jerlerde kanton dıalekti keń taralǵan, al ol jerde «chaı» dep aıtylady. Sol sebepti portýgal tilinde shaı – «chá» bolyp qalyptasty.
Osylaısha, álemde shaıdyń ataýy eki negizgi baǵytta taralǵan. Eger shaı Qytaıdan qurlyqpen jetkizilse – ol cha/chaı tárizdi aıtylǵan. Eger teńizben, Fýszıan aımaǵy arqyly tasymaldansa – onda tea/te/thé dep ózgergen.
