Sýretti túsirgen – Oljas ÚMBETBAEV
Kongress birneshe jylda bir ret Halyqaralyq taldaý, onyń qoldanbalary men esepteý qoǵamynyń (ISAAC) bastamasymen ótkizilip, álemniń jetekshi ǵalymdaryn bir alańǵa jınaıdy. Buǵan deıingi kongrester AQSh, Japonııa, Germanııa, Kanada, Ulybrıtanııa syndy elderde ótken.
О́tken jyly Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym jáne tehnologııa keńesiniń otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jasampazdyq, jańashyldyq, bilimpazdyq jáne ǵylymǵa qushtarlyq — naǵyz ozyq elge kerek basty qasıetter. Biz tutas qoǵam bolyp ǵylymdy jan-jaqty nasıhattaýǵa kúsh salýymyz kerek. Ǵylymǵa qyzyǵýshylyqty mektepten bastap oıatqan jón. Tutas qoǵam bolyp ǵylym-bilimdi dáripteýimiz kerek», degen edi. Qazaqstanda ISAAC sııaqty aýqymdy is-sharalardyń ótkizilýi — elimizdegi ǵylymnyń ilgerilep kele jatqanyn ǵana emes, onyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalyp jatqanyn bildiredi.
Nazarbayev University prezıdenti, professor Vakar Ahmad ISAAC-tyń elimizdiń ǵylymı áleýetin damytýdaǵy mańyzyn atap ótti.
«ISAAC kongresiniń Nazarbayev University-de ótýi — tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil Ortalyq Azııadaǵy ǵylymı qaýymdastyq úshin mańyzdy oqıǵa. Bul kongress — matematıkalyq taldaý salasyndaǵy bedeldi halyqaralyq alańdardyń biri, búgin ol álemniń 70 elinen kelgen tańdaýly ǵalymdar men zertteýshilerdi biriktirip otyr. Onyń Astanada ótýi — Qazaqstannyń akademııalyq jáne ǵylymı áriptestik ortalyǵy retinde bedeliniń artyp kele jatqanynyń dáleli. Kongrestiń Ortalyq Azııada alǵash ret bizdiń alańda ótip jatqanyna qýanyshtymyz. Bul — ýnıversıtetimizdiń jahandyq ǵylymı dıalogtiń bir bólshegine aınalyp, halyqaralyq deńgeıde ǵylymnyń, bilim men ınnovasııanyń damýyna úles qosyp jatqanynyń aıǵaǵy», dedi Vakar Ahmad.
Bul aıtýly is-sharanyń alǵash ret Ortalyq Azııada, sonyń ishinde Qazaqstanda ótýi – elimizdiń matematıka mektebiniń joǵary deńgeıde jáne halyqaralyq ortada moıyndalatynynyń birden-bir dáleli.
15-Kongrestiń tóraǵasy bolyp tanymal qazaqstandyq ǵalym, NU professory Suraǵan Dórbethan saılandy.
«Mundaı aýqymdy is-sharanyń Qazaqstanda, naqtyraq aıtsaq, Ortalyq Azııadaǵy jetekshi zertteý ýnıversıteti — Nazarbayev University-de ótýi otandyq ǵylymnyń bedelin arttyrýǵa tikeleı yqpal etedi. Iá, kongrestiń ózegi — matematıka, alaıda qazirgi ǵylym mejeli túrde pánaralyq sıpatqa ıe. Sondyqtan talqylanatyn taqyryptar tek teorııalyq emes, qarjy matematıkasy, jasandy ıntellekt, bıologııa sııaqty 20-dan astam túrli ǵylymı baǵytty qamtıdy. Bul — qazaqstandyq zertteýshiler úshin álemniń úzdik ǵalymdarymen kásibı baılanys ornatýǵa berilgen biregeı múmkindik», dedi tanymal matematık Suraǵan Dórbethan.
Kongreske álemniń túkpir-túkpirinen 700-den astam ǵalym keldi. Olardyń qatarynda matematıkalyq Nobelge balanatyn marapat — Fılds medaliniń ıegeri shveısarııalyq Martın Haırer (Martin Hairer, Shveısarııa), jasandy ıntellekt salasyndaǵy bedeldi sarapshy Karola-Bıbıan Shenlıb (Carola Bibiane Schönlieb, University of Cambridge, Ulybrıtanııa), álemge tanymal matematıkter Nader Masmýdı (Nader Masmoudi, Courant Institute of Mathematical Sciences, New York University, BAÁ), Alekseı Maılybaev (IMPA), Brazılııa) jáne t.b. bar.
Martın Haırer kongress taldaý salasyna arnalǵan eń aýqymdy jıyndardyń biri ekenin atap ótti. Bul — aınalamyzdaǵy álemdi sıpattaıtyn teńdeýlerdi zertteıtin matematıka bólimi. ChatGPT sekildi jasandy ıntellekt quraldarynyń burynnan sheshilmeı kele jatqan esepterdi sheshýge kómektese ala ma degen suraqqa ol mynadaı pikir bildirdi: «Jasandy ıntellekt bul kúrdeli máselelerdi sheshe ala ma — ázirge belgisiz. Men osyndaı quraldardy qoldanyp kórdim, biraq olar meni tańǵaldyrmady. Shynynda, bul júıeler jańa ıdeıalar usyna almaıdy. Al uzaq ýaqyt sheshilmeı kele jatqan kúrdeli esepterdi sheshý úshin bizge múlde tyń kózqaras qajet. Qazirgi modelder bar aqparatty óńdeı alady, biraq jańasyn jasamaıdy. Bizge dál osy jańa ıdeıalar kerek», deıdi ol.
Kongress aıasynda álemniń túkpir-túkpirinen 100 jas ǵalym shaqyryldy, olardyń úshten biri — qazaqstandyqtar. Kóptegen jas zertteýshige jańa qurylǵan Q.Sátbaev atyndaǵy granttyń arqasynda qoldaý kórsetildi. Bul bastama jas ǵalymdardy qoldaýǵa jáne halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan.
«Bul jerde osynshama jas ári jańa tulǵalardy kórgenime qýanyshtymyn. Árkim osy múmkindikti jańa dostar men ǵylymı seriktester tabýǵa paıdalanady dep úmittenemin. Aıta keteıin, ISAAC konferensııalary aıasynda eki dástúrli syılyq tabystalady. Birinshisi — úzdik jas matematıkterge beriletin bedeldi ISAAC Award. Bıylǵy laýreat — Italııadan kelgen Elia Bruè. Ekinshi marapat — President’s Award for Young ISAACs, ol qoǵamdastyqtyń belsendi múshelerine beriledi. Bul syılyqqa Belgııa ókili Duvan Cardona ıe boldy», dedi ISAAC prezıdenti Ýve Keler (Uwe Kähler).
Apta boıy álemniń jetekshi matematıkteri NU alańynda matematıka jáne oǵan irgeles salalardaǵy sońǵy jańalyqtardy, jańa ádis-tásilderdi talqylaıdy. Is-sharaǵa Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy men «NU Impact Foundation» áleýmettik damý qory qoldaý kórsetip otyr.
Mıra Ablaeva
