Móńke bı jáne qyrǵyz aqyndary

Móńke bı Tileýuly – qazaq halqynyń ataqty tulǵasy. Áıgili Ábilqaıyr hannyń keńesshileriniń biri Móńke bı óz zamanynyń dana hákimi, sondyqtan bolashaqty boljaı biletin kóregendigimen   tanylǵan. Poetıkalyq qalyptaǵy asyl sózderimen ult, halyq, el, álem taǵdyryn saralap jetkizetin deńgeıge kóterilgen. Artyna myqty fılosofııalyq oılar qaldyrǵan sheshendik ónerdiń de has sheberi boldy. Onyń keleshek oqıǵalarǵa toly ósıeti, tipti úsh ǵasyr ótse de, ózektiligin joǵaltpaǵanyna búginde qyrǵyz, qazaq halqy kýá. Bolashaqty kóre bilgen dananyń bir shýmaǵyn ǵana alyp qarasaq, máselen, «Adam aqysyz jumys istemeıdi» deýi – búgingi naryq zamanynyń kórinisi. Nemese, «Ishkeniń sary sý bolady, berseń ıtiń ishpeıdi, It pen mysyqtaı yryldasqan erkek pen qatyn bolady». Ne degen kóregendik!

Móńke bıdiń oryndy sózi qalyń buqaraǵa tez taralyp, halyq sózine aınaldy. Qara qyldy qaq jaryp, shyn­dyqty aı­tatyn onyń batyl da ótkir sózi halyqqa unady. Taǵy bir mysal keltireıik:

Aqyr zaman kelgende:

Jer taqyr bolar,

Halyq paqyr bolar,

Bala jetim qalar,

Áıel jesir qalar.

Qyrǵyzdyń zamanyn jyr­laǵan ataqty aqyny Arys­tan­bektiń shyǵar­mashylyǵy Móń­ke bıdiń dana sózderine óte jaqyn jáne uqsas ekenin kóremiz. Tipti eki tulǵa týyndylarynda jolma-jol uqsas­tyqtar da kez­desedi:

Móńke bı:

Eki basyn qasqaıtyp

Qaıyq shyǵar dep edi, –

dese

Arystanbekte:

Eki basyn qaıqaıtyp,

Qaıyq shyǵar deýshi edi, –

dep aıtylady.

Qyrǵyz eline ataǵy jaıyl­ǵan qazaq aqynynyń shyǵarma­shylyǵyn qyrǵyz aqyndarynyń jyrlarymen salystyrý óte qyzyqty ári qajet.

Qyrǵyz halqynyń turmys-tirshiligi, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, ómirge degen fılosofııa­lyq kózqarasy, psıhologııasy baýyrlas qazaq halqynan esh aıyr­mashylyǵy joq. Demek halyqtyń basynan ótkergen zaman­nyń aýyrlyǵy men qıyn­dyǵy, halqyna, jerine degen súıis­penshiligi, tabıǵattyń kel­beti, bolashaqqa umtylysy, tilegi, maqsat-múddeleri – osy­nyń barlyǵy eki halyq aqyn­darynyń jaqyndyǵyn kór­setedi. Aqyndar dana, oıly bolǵan. Olar ótkendi nemese óz ýaqytyn jyrlap qana qoıǵan joq, sonymen birge bolashaqty kóre, sezine jáne keleshek týraly oı túıe bilgen.

Zamanyn jyrlaǵan qyrǵyz aqyn­dary Qalyǵul, Arystanbek, Molda Qylyshtardyń shyǵar­malaryna úńilsek, uqsastyq­tardyń kóp ekenin ańǵaramyz. Bul uqsastyq, birinshiden, sol kezdegi oqıǵalarǵa qatysty bolsa, ekinshiden, shyǵarmalary ur­paqtan-urpaqqa aýyzsha berilip, aralasyp ketkennen bolsa kerek. Rasynda, mundaı jaǵdaıda olardyń shyǵarmashylyǵyna mátindik taldaý jasap, qaı jol­dyń kimdiki, kimniń áýeli jyr­laǵanyn naqty aıtý qıyn.

Mysaly, qyrǵyz aqyny Qalyǵul Baıuly halyqqa mynadaı joldar qal­dyryp ketken:

О́ńi sary, kózi kók orys keler,

Uzyn shóptiń barlyǵyn oryp keler,

Qysqa shóptiń barlyǵyn qoryp keler.

Bul – patshalyq ımperııanyń jaqyn­dap kele jatqan bas­qynshylyq isterin aıshyqty sýretteıtin joldar. Qalyǵul Baı­­uly orystardyń qyrǵyz jerine kelýin jaı ǵana bol­jamaı­dy, ol ózi estigen, jaqsy biletin máli­metterge súıene otyryp qory­tyndy jasaıdy:

Ombyǵa orys toldy deıd,

Bizdi jylatar kezi boldy deıd,

Almatyǵa orystan

Ásker kelip qondy deıd.

Qazaqty bútin qaratyp,

Bizdi qaqsatar kezi boldy deıd.

Belgili ǵalym Baýyrjan Omar­uly doktorlyq dıssertasııasynda jáne odan keıingi «Zar zaman poezııasy» atty eń­beginde eki halyqtyń zamana dúldúlderi – Móńke bı, Buqar jyraý, Dýlat Ba­bataıuly, Shortanbaı Qanaı­uly, Murat Móńkeuly, Ábýbákir Sho­qanuly (Kerderi), Qalyǵul Baıuly, Arystanbek Buılashuly, Molda Qylysh shy­ǵarmalaryn salystyra otyryp, kóptegen ortaq dú­nıelerdi tapqan, má­tindik taldaý júrgizgen. Ol bylaı deıdi: «Qyrǵyz zar zaman ádebıetiniń kóshbastaýshysy Qalyǵul Baı­ulynyń «Aqyr­zaman» tolǵaýy – Móńke bıdiń murasymen óte mazmundas shyǵarma. Jerdiń taqyr bolýy, aǵaıynnyń tas­baýyrlyǵy, áıeldiń erge teńelýi haqyndaǵy tujy­rym­dar ekeýine de ortaq. Móńke bıdiń aıtqandary ár jerde, ár nusqada jarııalanyp júrse, Qalyǵuldyń «Aqyrzamany» – el aqyndarynyń antologııalyq jınaǵyna engen tutas dúnıe» (Omaruly B. Zar zaman poezııasy. –Almaty: «Atamura», 2024. 73-74 bb.).

Qalyǵul aqyn halyq kúshi men bıliginen aıyrylyp, jer-sý, mal-múlik túgili, aqyl-sanasy tutqynǵa túsip, ádet-ǵuryp, salt-dástúri ózgerse aqyr­­zaman dáýiriniń belgisi retinde kórsetedi. Aqynnyń dana­lyǵy bylaı deıdi:

Týǵanyń qas bolar,

Qorań bos bolar.

Mingeniń aǵash at bolar,

Yǵy joqqa jan berip,

Imanyna jat bolar.

Taý toǵaı bolar,

Toqal báıbishe bolar.

Sıyr pul bolar,

Qul bı bolar.

Osyndaı joldar Móńke bı jyrynda da kezdesedi. Mezgil ózgermepti, qyrǵyz ben qazaq halqynyń ómiri taǵdyrlas bolypty. Patshalyq Reseı júr­gizgen saıasat eki halyqqa birdeı áser etken eken.

Móńke bı bylaı deıdi:

Erkegiń qazanshy bolady,

Áıeliń bazarshy bolady...

Áıel erge teńeledi,

Kól teńizge teńeledi,

Sıyr ógizge teńeledi.

Emshekteri salpyldap,

Uıat jaǵy kem bolar...

Mine osy oı Qalyǵuldyń shy­ǵar­ma­shy­lyǵynda tómen­degishe berilgen:

Taqııasyn qolǵa alyp,

Qyz jigitti qýalar...

Eri menen aıtyssa

Elde erkek kóp degen

Qatyn shyǵar.

Qyrǵyzdyń el aqyny Arys­tan­bektiń shyǵar­mashylyǵy Qaly­ǵul men Móńke bı­diń murasyna jaqyn. Onyń «Tar zamanynda» da Reseı ımpe­rııasynyń qyrǵyz je­rine kelýi týraly aıtylady.

Búgingi kúni Qalyǵuldy da, Móńkeni de sáýegeıligin baǵalap, «qyr­ǵyz­dyń Nos­tra­­damýsy», «qazaqtyń Nostradamýsy» dep ataıdy.

Qalyǵuldyń aıtqandary:

Tegis jerden dıirmen shyǵar,

Teksiz jerden bı shyǵar.

Qyzyl shaqa tıyn shyǵar,

Sholaq etek shapan shyǵar.

Atasynan balasy qıyn shyǵar.

Ot arbamen, tyńdaýshym,

Jol qysqarar.

Etek-jeńi sholtıyp,

Toń qysqarar.

Qylsa jumys bitpegen

Kún qysqarǵan zamana

Móńke bıdiń aıtqandary:

Dúnıeniń júzine

О́re men temirden jol tartylady...

Halyqqa bir tıyn paıdasy joq,

Aı saıyn bas qosqan jıyn bolady...

Betińnen alyp túser iniń bolady,

Erteńine senbeıtin kúniń bolady.

Qalyǵul: «Kúnde keńes-jıyn shyǵar» dese, Móńke bı: «Aı saıyn jıyn bolar» deıdi. Qalyǵul «Teksiz jerden bı shy­­ǵar» dese, Móńke bı: «Jas baladan bıiń bo­lar» deıdi.

Qoryta aıtqanda, Móń­ke bıdiń mura­sy Arys­tanbek, Aldash Molda, Sol­tobaı, Molda Qylysh shy­ǵar­ma­la­ry­men ún­des. Bul ún­destik eki eldiń rýhtas­ty­ǵy­nan týyn­­daıdy.

Abdyldajan AKMATALIEV,

Qyrǵyz ǵylym akademııasynyń akademıgi, ádebıettanýshy

Bishkek