Jasampazdyqtyń jarqyn jetistigi
Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jónindegi kelissózderdi aıaqtady
Elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) kirý jónindegi kelissózderdiń aıaqtalýyna baılanysty Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaqstandyqtarǵa Úndeý arnady. Onda elimizdiń asa mańyzdy taǵy bir tarıhı oqıǵa qarsańynda turǵany atap kórsetile kele, bul jaıt DSU-ǵa kirý boıynsha júrgizilgen kelissózderdiń tabysty aıaqtalǵanymen baılanystyrylady. Árıne, DSU-ǵa ótý qazaqstandyq taýar óndirýshiler tarapynan sapaly da arzan taýarlar shyǵarýdy talap etetini, munyń básekege qabilettiligimizdi arttyratyny belgili. Bul ońaı sharýa emes ekeni de barshaǵa málim. Degenmen, atam qazaqta «kóppen kórgen uly toı» degen jaqsylyqqa meńzeıtin sóz bar. Shynynda da, kóppen birge bolýdyń máni zor. Eń bastysy, álemdegi ozyq elderdiń barshasyna jýyǵy múshesi bolyp tabylatyn alyp uıymnyń Otanymyzdy órge súıreıtini esh kúmán týǵyzbaıdy. Tek soǵan árqaısymyzdyń shyndap umtylýymyz kerek.
Uıym 1995 jyldyń 1 qańtarynda, osyǵan deıin bolǵan jáne 50 jyl áreket etken Tarıfter jáne saýda jónindegi bas kelisimniń (TSBK) jalǵasy retinde ómirge keldi. Biraq burynǵyǵa qaraǵanda bir úlken ereksheligi, ol endi halyqaralyq uıym retinde zańdy mártebege ıe boldy. Sonymen qatar, burynǵyǵa qaraǵanda úlkeıip, keńeıe tústi. Adamzat qaýymyna tıgizetin áseri de ulǵaıdy. 2015 jyldyń 26 sáýirindegi jaǵdaı boıynsha, bul uıym quramyna álemniń 161 eli kiredi. Endi oǵan, mine, Qazaqstanymyz da qosyldy. Osy máselege kóptegen daıyndyqtar jasalǵan soń, keıbireýlerdiń sary ýaıymǵa salynyp aıtqanyndaı, Dúnıejúzilik saýda uıymynan qorqyp qajeti joq. DSU erejeleri damýshy elder úshin birqatar jeńildikter qarastyrady. Qazirgi kúni oǵan múshe damýshy elder damyǵan eldermen salystyrǵanda óz naryqtaryn qorǵaýdyń neǵurlym joǵary kedendik-tarıftik qorǵaý quraldaryna ıe bolyp tabylady.
DSU-nyń shtab-páteri Shveısarııadaǵy Jeneva qalasynda ornalasqan. Uıymnyń bas hatshysy – Robertý Karvalıý dı Azevedý. Uıym shtatynda 640 adam jumys isteıdi.
DSU erejeleri tek qana saýda-ekonomıkalyq máselelerdi retteıdi. Onyń basty maqsaty qandaı da bir bolsyn nátıjelerge qol jetkizý emes, tek qana halyqaralyq saýdanyń jalpyǵa ortaq qaǵıdattaryn belgileý bolyp tabylady. Jarııalanǵan deklarasııaǵa sáıkes DSU jumysy negizinen mynandaı qaǵıdattarǵa arqa súıeıdi.
Jalpyǵa ortaq teń quqylyq. Osy boıynsha DSU-nyń barlyq músheleri bir-birine saýdada neǵurlym qolaıly jaǵdaıdy usynýy tıis. Munyń ózi DSU-nyń bir múshesine berilgen preferensııalar qalǵan barlyq múshelerine de ortaq ekendigin bildiredi.
О́zara árekettestik. Ekijaqty saýdadaǵy shekteýdi azaıtý jónindegi barlyq áreket ekinshi taraptan da qoldaý taýyp, ózara árekettestikke aınalýy tıis.
Ashyqtyq nemese móldirlik. DSU músheleri óziniń saýda erejelerin tolyqtaı jarııalaýy jáne onyń DSU-nyń basqa múshelerine berilgen aqparattar úshin jaýap beretin organdary bolýy tıis.
Qoldanystaǵy mindettemelerdi qurý. Múshe elderdiń saýda tarıfteri jónindegi mindettemelerin elderdiń bir-birimen ózara qarym-qatynasy emes, negizinen alǵanda, DSU-nyń negizgi organdary retteıdi. Al qandaı da bir eldiń naqty sektorynda saýda jaǵdaıy nasharlatylatyn bolsa, osydan zardap shekken jaq basqa sektorlarda ótemaqy talap ete alady.
Qorǵaý qaqpaqshalary. Keıbir jaǵdaılarda úkimet saýda shekteýlerin engize alady. DSU kelisimi onyń múshelerine tek qorshaǵan ortany qorǵaýda ǵana emes, sonymen qatar, adamdar densaýlyǵyn saqtaýda, maldar men ósimdikterdi qorǵaýda shara qoldanýǵa múmkindikter beredi.
Dúnıejúzilik saýda uıymynyń joǵary organy bolyp DSU Mınıstrlik konferensııasy tabylady. Ol eki jylda bir ret shaqyrylady. Bul uıym ómirge kelgennen beri osyndaı segiz konferensııa bolyp ótken.
Árıne, uıym músheleriniń arasynda ózara kelispeýshilikter, osyǵan sáıkes daý-janjaldar bolyp turady. Mundaı daýlar, ásirese, uıymdaǵy neǵurlym iri sýbektilerdiń halyqaralyq saýda múddesine sáıkes oryn alyp jatady. Osyndaı iri daýdyń biri 2002 jyly AQSh pen Eýropalyq odaq arasynda óris alǵan bolatyn. Osy jyldyń naýryz aıynda AQSh eýropalyq bolat ımportyna joǵary baj salyǵyn belgiledi. Bul salyq amerıkalyq bolat balqytýshylardy qorǵaý maqsatynda belgilendi. Eýropalyq odaq ony DSU talaptaryna sáıkes kelmeıtin zańsyz sheshim dep baǵalap, DSU komıssııasyna júgindi. Daýdy qaraǵan komıssııa AQSh-tyń óz naryǵyn qorǵaý baǵytynda jasaǵan áreketin DSU erejelerin buzýshylyq dep baǵalady. Sóıtip, AQSh qoldanǵan baj salyǵyn alyp tastaýǵa májbúr boldy.
Joǵaryda DSU-nyń 161 múshesi bar dedik. Onyń 157-si BUU-da moıyndalǵan múshe memleketter bolyp tabylady. Sondaı-aq, jartylaı moıyndalǵan Taıvan, eki táýeldi aýmaq (Gonkong pen Makao) jáne Eýropalyq odaq kiredi. DSU-ǵa múshe bolyp kirý úshin memleket memorandým tapsyrady. Osyǵan baılanysty DSU atalǵan eldiń saýda jáne ekonomıkalyq saıasatyn qarastyra kele, onyń múshe bolýǵa laıyqty nemese laıyqsyz ekendigin anyqtaıdy. Uıymǵa múshe bolyp kirýge laıyqty delingen el onyń ár múshesimen kelissózder júrgizýi qajet. Mine, osy sharýany Qazaqstan uzaq jyldar boıy júrgizip keldi. Bul kelissózderde óz múddesin barynsha qorǵaý úshin iske muqııattylyqpen qarady.
Burynǵy Keńes Odaǵy quramyndaǵy birqatar elder 1998 jyldan bastap, uıymǵa múshelikke óte bastady. Eń aldymen, Qyrǵyzstan kirdi. Munan keıin, 1999 jyldyń 10 aqpanynda Latvııa, 1999 jyldyń 13 qarashasynda Estonııa, 2000 jyldyń 14 shildesinde Grýzııa, 2001 jyldyń 31 mamyrynda Lıtva, 2001 jyldyń 26 shildesinde Moldavııa, 2003 jyldyń 5 aqpanynda Armenııa, 2008 jyldyń 16 mamyrynda Ýkraına, 2012 jyldyń 22 tamyzynda Reseı, 2013 jyldyń 2 naýryzynda Tájikstan ótti. Biz ózimizdi 2015 jyldyń 22 maýsymynda kirdik dep esepteımiz. Biz – DSU-nyń 162-shi múshesimiz.
Qazaqstannyń DSU-ǵa birqatar elderge qaraǵanda keıindep kirýiniń ózi munyń ábden oılastyrylǵan saıasat ekendigin bildiretin bolsa kerek. Onyń ústine, bizdiń Qazaqstanymyzdyń halyqaralyq qoǵamdastyqqa usynatyn ónimderi de, odan alatyn taýarlary da az emes.
Árıne, álemniń alyp saýda uıymyna múshe bolyp kirý bizdiń aldymyzǵa birqatar mindetter júkteıdi. Ol mindetterdiń barlyǵy DSU erejelerinde qarastyrylǵan ortaq qaǵıdattardan týyndaıdy. Mine, osy qaǵıdattarǵa saı kelip qana qoımaı, onyń beretin paıdasy men tıimdilikterin paıdalana bilýimiz qajet.
Bul ne degen sóz? Bul degenimiz – taýarlardy kásipkerlerimiz neǵurlym sapaly jáne neǵurlym arzan baǵaǵa óndire bilýi kerek degen sóz. Kim óz taýaryn arzan da sapaly etip óndire alsa, halyqaralyq saýdada sonyń baǵy janady. О́ıtkeni, mundaı sýbektilerdi, bizdiń Qazaqstan jaǵdaıynda aıtatyn bolsaq, eń aldymen DSU qaǵıdattary men sol qaǵıdattardyń múltiksiz oryndalýyn qadaǵalaıtyn DSU-nyń negizgi organdary qorǵaıtyn bolady.
DSU búkil adamzat úshin eń paıdaly halyqaralyq uıymdardyń birine aınalyp otyr. Onyń adamzatqa bergen tıimdiligi jóninde jeke kitap ta jazýǵa bolar edi. Árıne, oǵan múmkindik joq. Degenmen, DSU adamzatqa qandaı paıdasyn tıgizdi degen suraqqa qysqasha jaýap bere ketetin bolsaq, bul júıe eń aldymen búkil álemde beıbitshilikti nyǵaıtýǵa yqpal etip keledi. Ol elder men elder arasynda saýdaǵa qatysty túrli daýlar paıda bolǵan jaǵdaıda eń kelisimdi sheshimdi tabýǵa múmkindik beredi. Uıymnyń usynatyn sharttary adamzat turmysynyń jaqsarýyna járdemdesedi. Ol búkil álemde tek sapaly ónimderdiń taralýyna jáne olardyń baǵasy qoljetimdi bolýyna yqpal etedi. Sonymen qatar, uıymnyń negizgi qaǵıdattary oǵan múshe kez kelgen eldegi ekonomıkalyq júıeniń tıimdiliginiń artýyna, negizsiz shyǵyndardyń tómendeýine kóp áser etedi.
Qoryta aıtqanda, erte me, kesh pe, Qazaqstannyń bul uıymǵa múshe bolyp kirmegi ábden aıqyn edi. О́ıtkeni, biz adamzat qaýymynan tysqary ómir súre almaımyz. Jerasty baılyǵy kóp Qazaqstan úshin qaryshty damýdyń eń úlken joly sol baılyqty iske jaratyp, halyqaralyq qoǵamdastyqqa usyný bolyp tabylady. Biz, mine, osy arqyly táýelsizdiktiń 23 jylynda úlken tabystarǵa qol jetkizdik. Demek, DSU-nyń saýda zańdylyqtaryna beıimdelýimiz – ómir sharty. Bul bizdiń elimizdiń shyńdalýyna, kásipkerligimizdiń básekege qabilettiliginiń arta túsýine, tutynýshylardyń arzan da sapaly taýarlarmen qamtamasyz etilýine múmkindik beredi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
