Eltanýdyń qazyǵy – Elbasytaný

Tuńǵysh Prezıdenttiń ómirin jete zerttep, eńbek jolyna tereń úńilý eldik pen birlikti baıypty baǵalaýǵa, bolashaqty baı­sal­dy boljaýǵa, ótkenge ádil kózqa­ras qalyptastyrýǵa jeteleıdi. Elba­synyń eńbek joly – jastarǵa ómir mek­tebi. Ony jetkinshekterge tolyq jetki­zý bizge syn. Eltanýdyń qazy­ǵy – Elbasytaný. Elbasytaný – Qazaqstannyń jańa dáýiriniń jarshysy, eltanymdylyqtyń syńary, taǵdyr sheshetin jaýapty kezeńniń bas ǵylymy. Bul jaıt – táýel­siz­digimizdiń bólinbes bólshegi. Azat qazaqtyń basshysy týra­ly sóz – ózimiz, elimiz, eldigimiz, taǵdyrymyz, tarıhymyz týraly sóz. Basshysyna taq turatyn el – basyna baq turatyn el» ekenin áýel bastan túsingen yntymaqshyl halqymyz ymyrasynan aınyǵan emes. Sansyz saýal sarsańǵa salǵan alasapyran shaqta da sabyrsyzdyq tanytpady. «Sabyr etkenderge istegen isterinen de jaqsy syı beremiz», degen Quran aıatyna ılandy. Búginde sabyrlynyń synnan súrinbeıtinin, sabyr – aqyl serigi ekenin ýaqyt dáleldep, tarıh tarazylap otyr. Nursultan Ábishuly – álemge eli arqyly ózin, ózi arqyly elin tanytqan dúnıejúzilik saıası arenadaǵy syıly tulǵa. Taza ulttyq topyraqtan nár alyp, tereńnen tamyr tartqan alyp báıterek. Ulttyq boıaýy qanyq, bolmysy bólek bútin bitim. Aqyly­nyń tereńdigi men biliminiń kenen­digi, oqıǵalardyń aldyn oraıtyn kóregendigi men oılaý júıesiniń birizdiligi, peıiliniń keńdigi kemeńger atandyrdy. Kerek jerinde handaı bıiktigi ózge eldiń basshylarynyń sanasyp, pikirlesýine yqpal etse, qaradaı qarapaıymdylyǵy ony halyqpen etene jaqyn etti. Elbasynyń atalǵan-atalmaǵan kúlli adamdyq, azamattyq, qaırat­kerlik qasıetteriniń barlyǵy da sol ulttyq qundylyqtarǵa, tabıǵı jara­tylysyna negizdelgen. Kóregen kósemdigi men eki tilge birdeı sheshendigi talaı jandy tańdaı qaqtyryp, tań qal­dyrdy. Shet memleketter basshylarymen bolǵan kezdesýlerdegi onyń aıbyndy kózqarasy men óz-ózine degen senimdiligi memleket úshin oń sheshimder qabyldaýǵa tikeleı yqpal etti. Týǵan halqynyń salt-dástúrine sýsyndap ósken onyń baısaldy da kisi baýraǵysh mine­zi dıplo­matııalyq qarym-qatynasta oń nátıjege qol jetkizýde úlken ról atqaryp keledi. Iskerligimen jáne izde­nim­pazdyǵymen óziniń barlyq sanaly ómi­rin, kúsh-jigerin óz Otanynyń ósip-órken­deýine, kórkeıýine jumsady. Áli de jum­sap keledi. Jumsaı da bermek. Dana­lyǵyn batyldyqpen sheber úıles­tire biletin kemeńger basshy talaı tarı­hı bastamalardyń avtory. Biz­diń maqsa­tymyz atqarylǵan isti tizbeleý emes, «El­basy­taný­dyń» taǵylymdylyǵyn sarap­taý, qundylyǵyn dáripteý. Elbasynyń táýelsizdigimiz jarııa­lanǵan tarıhı kúni aıtqan «Ne istesek te aqylmen isteıik, arzan uranǵa ermeıik, jalǵan sezimge tizgin bermeıik degim kele­di. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyq­paıyq. Qazaqstannyń kópultty halqy­nyń juldyzy joǵary bolatyny­na, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senim­nen aırylmaıyq, baýyrlarym!» degen sózin boıtumardaı taǵynǵan jurty sodan bergi 24 jylda judyryqtaı jumy­lyp, jasampaz eldiń jeńisterin birge jasasýda. «Jaýqazyn gúliniń erte shyq­qanymen, qalybynan asa almaıtynyndaı», asyǵys sheshim órge bastyrmaıtynyn Elbasy áý bastan-aq bildi. Táýelsizdik tarıhyn qaıta paraq­taǵanda kóp syrǵa qanyqtyq. Elbasynyń Memleket basshysy qyzmetine kelgen Keńes Oda­­ǵy­­nyń sońǵy jyldarynda-aq el kele­she­­gi­niń kelisti de kelbetti bolaty­nyn batyl boljaı alǵandyǵy tań qal­dyr­dy. 1990 jyldyń shildesinde «Sosıa­lıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Sherhan Murtazaǵa bergen suhbatynda: «Qazaqstan – sheteldermen jemisti baılanys jasaı alatyn, sóıtip, halyqaralyq abyroı-bedelge ıe bola alatyn zor respýblıka. Tek sonyń kiltin tabý qajet», dedi. Jáne sol kiltti tapty da. Ol – senim bolatyn. Iá, Elbasy eline, eli Elbasyǵa sendi. Senip te keledi. Elbasy men halyq arasyndaǵy tereń túsinistik pen múddeli úndestik táýelsizdik tuǵyryn nyqtaı tústi. Totalıtarlyq júıe – qyzyl ımpe­rııa­nyń «halyqtar dostyǵynyń labo­ratorııasy» jasaǵan Qazaqstandy «óziń ólme, ózgeni de óltirme» degen ustanymmen qyrǵynǵa ushyratpaı, búgingideı shýaqty kúnge jetkizgen Elbasy eńbegi eren. Táýelsiz Memle­- ket­ter Dostastyǵyn qurýdy usynǵan sát­ten bastap, onyń egemendik pen eldik­ke kesiri tımeıtin keleli bastamalary men ozyq oıly ıdeıalary memleket ıgili­gine jemisti qyzmet etip keledi. Alǵashynda elimiz úshin naryq joly aýyr jol boldy. Rasynda da, naryq zań­dylyǵy – qatal zańdylyq. Ony bastan keshirdik te. Adamdarǵa aqyl, parasat óz ómirin jaqsartý úshin berilgenin dáleldeıtin syn saǵattary týǵan kez edi ol. Budan da qıyn zamandy bastan keshken qazaqqa esesine Allataǵala peıiline saı jer men ken bergen. Sol ulan-baıtaq jer men qazyna-baılyq kenge ıelik ete­tin el de bergen. Sol eldiń eńsesin túsir­meıtin er de bergen. Nursultan Ábishuly Abylaı han sekildi eldiń birligin oılaǵan babalar arman-qııalynyń shynaıy kórinisi, kútken úmiti, tabıǵı jalǵasy. Árıne, el basqarýǵa engizilgen jańa júıe, saıası ózgerister birden oń nátıje bere qoıǵan joq. Senim artqan úzeńgiles seriktester senim­di aqta­maǵan qıyn shaqtar da onyń saǵyn syndyrmady. Jekeshelendirýdi keıbi­reý­­ler jeke basynyń qamyna ǵana jum­­sa­ǵan jankeshti kezeńde de ol elin eseńgi­retken joq. Qıynnan jol taýyp, tyǵyryq­tan shyǵa bildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy bir jarym jylynda 120-dan astam memleketpen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyp úlgergen eldiń memlekettik jáne ulttyq ıdeologııasynyń basty muraty tynyshtyq edi. Ol tynyshtyqtyń saqta­lýyn sol kezeńniń ózinde Elbasy: «Birlik pen yntymaq, eń birinshi, ózimizge – qazaqtarǵa kerek. Bul – ult bolashaǵyn aıqyn­dar eń negizgi, ózekti, tamyrly máse­le. Eger de qazaq halqy óziniń aýyz­­birligi myqty bolyp, respýblıkada tura­tyn basqa ulttar men ulystarǵa qam­qor bola almasa, úlgi kórsete almasa, onda memleketti qıyn jaǵdaıǵa uryn­dyrýymyz haq. Qazaq halqynyń óz ynty­maq, birligi myqty bolmaıynsha, mem­leketimizdiń tutastyq kelbetin saq­taý múmkin emes. Bul – tek qazaqtar ǵana oryndaı alar ulttyń tarıhı zor mıs­sııasy», dep qadap aıtty. Bul sóz búgin de mańyzyn joıǵan joq. «Bólingendi bóri jeıdiniń» kezinde keńestik ıdeologııa tutastyqqa syna bolyp qaǵylar «bólip al da bıleı ber» saıa­satyn engizgen minezden urpaqty aryltý – basty nazarda boldy. «Jastarǵa aıtarym – aǵa syılaǵan, ata ardaqtaǵan jaqsy, ol dástúrlerdi damyta berý jón, biraq jasy úlkenderdiń is-áreketterine de parasat bıiginen, syn kózimen qarap úırengen jón» ekenin, janymyzdy jańǵyrtpaıynsha jumysymyz jandan­baıtynyn eskertti. Máskeýden arnaıy tap­syr­ma­men kelip, «shash al dese, bas ala­tyn» emıssarlarǵa birin-biri us­tap berip, birin-biri satyp ketken qandas­ta­rymyzdyń qaskóılik is-áreketteri tarıh qoınaýynda qalǵanymen, urpaqtarǵa ara­kidik «aýysyp» otyrǵany aqıqat. Osy bir dertten arylsaq, irgemizdiń shaı­qal­­maıtynyn meńzegen bolatyn Elbasy. «Daýy taýsylmaıtyn eldiń jaýy da taý­sylmaıdy. Al jaýdyń eń úlkeni yn­tymaq úshin ymyraǵa bara almaý» ekenin alǵashqy kúnderden sanamyzǵa sińirip keledi. Qabanbaı batyrdyń: «Basshy bireý bolý kerek, basqasy basshyǵa tireý bolý kerek», degen sózi búginde barshamyz úshin qaǵıdaǵa aınalǵandaı. Sondyqtan bolar, ultymyz ýaqyt emtıhandarynan súrinbeı ótip keledi. Jantalas pen jaǵalastyń zamanynda jarǵa jyqqysy keletindermen arpalysa júrip, úırenetin ulttan úıretetin ultqa aınaldyq. Bul degenimiz, sapalyq turǵydan qazaq jańa sıpatqa aýys­ty degen sóz. Iаǵnı, qazaqtyń syrtqy bol­mysy ǵana emes, ishki jan dúnıesi, kóz­qarasy men ómirlik ustanymy da zaman talabyna jaýap bere alatyndaı bıik dárejege jetti. Jıyrma tórt jylda jetken jetistik, shyqqan shyńdy sóz etkende: «Osyǵan biz qalaı jettik?» degen suraqtyń qoıylýy zańdy. Búgingini baǵalaý úshin ótkenge kóz jiberip, tarıh betterin qaıta paraq­taıtynymyz da sondyqtan. Is júrgen jerde ulttyq oı men kúmiljýdiń tar aıasyna tyǵylý qaýipti nárse ekenin esker­gen Elbasy demokratııany demagogııa­men shatastyrmaýdy talap etti. «Eger ártúrli saıası tolqyndar bola qalsa ne bolmaq? О́zimizdiń ishimizden dúnıege neme­se laýazymǵa satylyp, sol jaýlap alǵy­sy, qaıtadan ımperııa qurǵysy kele­tinder qataryna shyǵyp ketip júrse qaıt­pek?! Sondyqtan árkez oqıǵanyń al­dyn alyp, ne isteý kerek degen oıda júre­tin» Elbasy saıasaty osydan bas­taldy. Sol kezeńde bergen suhbattary men­ jarııa­­laǵan eńbekterinde Elbasy ha­lyq­­­pen únemi aǵynan jaryla, ashyq pikir­­lesip otyrdy. Budan shyǵatyn qo­ry­­tyn­dy – ol únemi halqymen birge. Tarıhta áli beımálim bolyp otyrǵan Temir­taýdaǵy 1959 jylǵy oqıǵadan soń bir jyl ótkende sol qalaǵa 3 myń qa­- zaq­tyń jigitimen birge kelgen Nursultan Ábishuly shyńdalýdan osylaı ótti. Toptasqan qazdy qarǵa almaıtynyn sol kezeńderde jaqsy túsindi. Sebe­bi, Temir­taý sol zamanda ózge ult ókilderiniń jer aýdarylǵandary men túrmeden bosatylǵandarynyń ordasy edi. Kún demeı, tún demeı, ýaqytpen sanaspaı, aqyldyń keni – kitap oqyp, jańa zamannyń ekonomıkasyn meńgerdi. О́rkendegen memleketterdiń tájirıbesin úırenip, olardyń qarjyger, ekonomıst ǵalymdary jazǵan dúnıelerin oqyp-toqý úshin de Elbasyna arnaıy keste qajet boldy. Ár mınýtyna deıin esepteýli Elbasynyń oń nátıjege jetýine sport kómektesti. Táni saýdyń – jany saý. Mıy sergek adamnyń qımyly da shıraq, oıy da júırik bolatyny belgili. 40 jasynda tennıs úırendi. Dúnıejúzi boıynsha birinshi orynda golf, ekinshi taý shańǵysy, úshinshi tennıs, tórtinshi atqa miný bolsa, Nursultan Ábishuly osy sport túrleriniń bárin sheber meńgergen. Sport adamdy sergektikke ǵana emes, júırik oılaýǵa jáne tez she­shim qabyldaýǵa daǵdylandyrady. Men muny joǵary sporttyń ortasynan shyqqan jan retinde aıtyp otyrmyn. «Kimmen dos bolý, kimmen jaqyndasý, kimnen ózińdi alysyraq ustaý – ultty saqtaýdyń kepili». Elbasynyń bul sózi­n­­- de táýelsizdiktiń eki múshel jasyna qadam basqaly turǵan Qazaq eli aspa­nynyń tynyshtyǵy jatyr. Daýryqpa sózge des berip, búgingini ǵana oılaıtyn keıbir «patrıottar» elimizdiń dıplo­matııalyq qarym-qatynasyn qatań sy­na­ǵan óliara shaqta da Elbasy alys ta jaqyn sheteldermen iskerlik baılanys ornatýdy qarqyndy jalǵastyra berdi. Búgingi tańda damyǵan eldermen derlik dostasqan Qazaq eli ózgeler qol sozyp, dıplomatııalyq birlikte bolýdy armandaıtyn asqaq memleketke aınaldy. Jer baılyǵyna emes, eń bastysy – el baılyǵyna sený qajettigin erte uǵyn­dyq. Memleket úshin basty kapıtal adam bolsa, el baılyǵy – bilim, jańa tehno­lo­gııa, zamanaýı ınfraqurylym, berik te turaqty otanshyldyq sezim eke­nin der kezinde túsindik. Sondyqtan El­basy eń qaıtarymdy, eń izgi kapıtal – jastardyń zaman talabyna saı bi­lim alýyna jumsalǵan qarajat dep ta­nyp, bilimdi jastardy «Bolashaq» baǵdar­lamasymen damyǵan shetelderdiń jetek­shi joǵary oqý oryndaryna oqýǵa jiberdi. Kezinde osy qadamdar aıaýsyz synaldy. Áli de synaýshylar jetkilikti. «Enesi tepken qulynnyń eti aýyrmaıtynyn» biletin Elbasy synaǵan eliniń alań kóńilin de durys túsinip, oń qabyldaı alatyn jan. Ýaqyt Elbasy bastaǵan reformany qoldady. Oǵan biz kýá. «Kıiz úıdiń kóseýinen bastap, bolat balqytýshynyń kúregine deıin talaı jumysty aýyrsynbaı atqarǵan» Prezıdent úshin aýyldyń amandyǵy – eldiń amandyǵy. Aýyl sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyna qatysty reformalardyń basy-qasynda júrip, tikeleı qamqor bolýynyń arqasynda aýyldar ósip-órkendep, damydy. Táýelsizdiktiń alǵashqy 5-6 jylynda el jaǵdaıy aýmaly-tókpeli, qıyn boldy. Basqa memleketterge 2 mıllıonnan asa adam kóship ketti. Onyń ishinde óz isiniń bilgir mamandary men kásibı sheberleri de boldy. 1997 jyly Qazaqstanda 3,2 mln. adam jumys isteıtin bolsa, 3 mln. adam zeınetker bolatyn. Zeınetaqyny ýaqytynda tóleý úshin bul qatynas 1:5 nemese 1:3 bolý kerek edi. Aılyq pen zeınetaqynyń der kezinde tólenbeı, qınalǵan kezeńder áli este... 1997 jyldy elimiz úshin qıyn jyldyń sońy degen edi Elbasy. Solaı boldy da. Táýelsizdigimizdiń jetinshi jylynan bastap elimizge baq daryp, qut qondy. О́tkenge kóz jiberip, ketken kemshi­likter men jetken jetistikterdi saralap otyrmaı, bolashaqqa batyl qadam jasaý qıyn. Kezinde Qazaqstan ekonomıkasyn tikeleı Máskeýdiń ózine baǵynatyn etip jasaǵandyqtan, táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldary elimizdiń ekonomıka­sy úshin óte qıyn kezeń boldy. Sol ýaqyt­tyń ózinde-aq ótken jyldyń sońyn­da halyqqa jarııalaǵan «Nurly Jol – bola­shaqqa bastar jol» atty Joldaý­ynyń irgetasy qalanǵandaı. Temirjoldar men avtomobıl, áýe joldary Keńes Odaǵynyń saıasatyna oraılastyra salynǵandyqtan, Qazaqstannyń syrtqa shyǵar óz joldaryn jasaýy erkin eldiń qolyn da, jolyn da táýelsiz etetinin 1993 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda aıtqan bolatyn. Úsh ǵasyr boıy tizesin batyryp, bıligin júrgizgen Reseıden shekaramyzdy túbegeıli bólip alyp, belgi ornatý ońaıǵa túsken joq. Sondaı jeńistiń biri Qytaımen shek­arany belgileý bolatyn. Ekijaqty kelissózder, zertteýler, salys­tyrýlar nátıjesinde talas týdyrǵan 944 sharshy shaqyrymnyń 537 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 56,9%-y­ Qazaqstan jaǵyna, al 407 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 43,1%-y Qytaı jaǵyna ótti. Elsınniń kezinde 1698 jyly 1 Petr belgilegen Qasıetti Apostol Andreı Pervozvannyı ordenimen shetel qaırat­kerleriniń ishinen bizdiń Elbasynyń marapattalýy Qazaqstandy moıyndaǵany emes pe?! Nege deseńiz, bul ordenmen orys tarıhynyń uly qaıratkerleri A.Sývorov, M.Kýtýzov, P.Bagratıon, I Petr, shetel­dik­terden Napoleon men Taleıran nagrad­tal­ǵa­nyn eskersek, bul marapatty batyrlyǵymen eldi qorǵaǵan babalarymyzdyń erligine jasalǵan qurmet dep tanyǵanymyz lazym. Ulttyq valıýtany da eseppen, baıyppen engizýdiń arqasynda qyrǵyzdar men ýkraındarda, Reseıde bolǵan alasapyran bizde bolǵan joq. Bul da bolsa Elbasynyń salmaqty saıasatynyń nátıjesi. «Zamannyń ózgergenin kórý az. Za­man­dy meńgerý kerek» ekenin áýel bas­tan jaqsy túsingen Elbasy kózdegenine jetýde talaı ret táýekelge barǵany tek keıingi kezde ashyq aıtylyp, jazylyp júr. Táýelsiz Memleketter Dostas­tyǵyn qurý, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jáne álemdegi eń negizgi ıadrolyq arsenaldardyń birinen óz erki­men bas tartý, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý jónindegi usynys, alǵash ret shaqyrylǵan Álemdik jáne dástúrli din­der lıderleriniń sezi, Qazaqstannyń jańa, osy zamanǵy astanasyn ornatý, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – búgingi tańda jahandyq mańyzǵa ıe ­ saıa­sı oqıǵalar. «Mádenı mura» baǵdarlamasy arqy­ly Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııa, Egı­pet elderi men Batys Eýropadaǵy Parıj, Madrıd, Berlınniń Ulttyq kitap­ha­na­larynan, Vatıkannyń qupııa mura­ǵatynan halqymyzdyń kóne tarıhyna qatysty 5 myńnan astam sırek qoljaz­balardyń kóshirmeleri ákelindi. Júz tomdyq «Babalar sózi» atty folk­lor­lyq jınaq jaryq kórdi. Qazirgi tańda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı tarıhı qujattardy, arhıvtik materıaldardy izdestirip, elge aldyrý jumystary júıelenýde. Odan basqa da ult mádenıeti men ádebıetine, ónerine jasalyp jatqan qamqorlyqtar qanshama?! Munyń barlyǵy qazaq rýhanııaty úshin baǵa jetpes qazyna, baılyq. Jekemenshik ıeliktegi barlyq mu­naı kompa­nııalarynyń basyn qosyp, munaı­dy memleket menshigine ótkizip, «Qazaqoıl» ulttyq munaı kompanııasyn qurýy el ekonomıkasyn órkendetip, ulttyq qordy molaıtýǵa úlken áserin tıgizdi. Bir kezde bireýlerdiń erkiniń qoljaý­lyǵy bolsaq, endi taǵy da bireý­lerdiń pikiriniń qoljaýlyǵyna aınalmaý qajettigin, ol úshin qalam ustaǵandar men baspagerlerdiń demokratııa dep el ishine iritki salatyn bos sóz, daqpyrt áńgimemen áýestenbeýlerin Elbasy áýel­bastan ashyq aıtty. Ulttyq ıdeıany ult­tyq astamshylyq ıdeıasyna aınaldyrý eshbir etnosqa da opa bermegenin jaqsy bilemiz. Kópulttylyǵymyzdy basty baılyǵymyz dep tanyǵan Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy. Bıyl kóktemde 20 jyldyǵyn atap ótken bul qoǵamdyq uıym memlekettiń damyǵan elder qataryna enýi jolynda óz úlesterin qosyp keledi. Iá, qazaq – jatty jaqynyndaı kó­rip, alys­ty bótensinbeıtin baýyrmal halyq. Túrli taǵdyrmen údere kóship, Qazaqstandy Otany sanaıtyn 140-tan astam ult ókilderiniń basyn qosar bul alqaly uıymdy qurý týraly usynys aıtyp, irgesin qalaǵan da Elbasynyń ózi bolatyn. Búgingi tańda bılik basynda, Parlamentte ókilderi otyrǵan bul Assambleıa táýelsizdigimizdiń kemeldi keleshegi úshin jer ıesi – qazaqtarmen qoıan-qoltyq aralasa jumys jasaýda. Ulttyq sana ulttyq tilmen qalyp­tasady. Qazaq tiliniń keleshegine alań­daýshylyq jergilikti ulttyń sanynan jáne sol ulttyń óz ana tilin bilmeýi­nen kelip shyǵady. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary qazaqtardyń úles salmaǵy bar-joǵy 40% qurasa, sonyń jartysy qazaqsha sóıleı almaıtyn. Al búgingi tańda qazaqtardyń ana tiline de­gen kózqarasy aıtarlyqtaı ózger­di. Árıne, bul qubylys bizdi erekshe qýantady. Túrli qoldan jasalǵan qıturqy is-áreketterdiń saldarynan qyryla-qyryla azaıǵan halyqtyń bastan keshken taǵdyry san qıly. Stalın turǵyzǵan abaqtylarda 1,5 mıllıon adam otyrǵan eken. Barlyǵyn Stalınnen kórýdiń durystyǵyn tarıh tarazysyna berdik. Lenın óz qararlarynda «kýlaktardyń bárin atyp, qyryńdar», degen. Eger qazaq qyrylmaǵanda bul kúnderi 40 mıllıonǵa jeter edi. Qazirgi tańda álemniń eń myqty memleketteriniń ózi Qazaqstanmen sanasady jáne strategııalyq áriptesi retinde qaraıdy. El ómirin demokratııalandyrýdy evolıýsııalyq jolmen júzege asyrǵan Elbasy Volterdiń: «Men sizdiń oıyńyzben tipti kelispeımin, biraq sol oıyńyzdy aıtýǵa múmkindigińiz bolýy úshin ómirimdi sarp etýge ázirmin», degen sózin ustanady. Memleket ekonomıkasynyń kóte­ri­l­ýine shaǵyn jáne orta bıznestiń áse­ri zor ekenin boljaǵan Elbasy táýel­- ­sizdik­tiń alǵashqy jyldarynda-aq jas­tardy bilimdi, bilikti, saýatty, shy­naıy bıznespen aınalysýǵa shaqyr­dy. «Kommersant» degen dıplomsyz maman ıeleriniń eldi qalaı aldap, arbaǵany halyq esinde. Tabysty óndiriske, sharýashylyqqa baǵyttaý qajettigin, bizge ulttyq býrjýazııa kerektigin aıt­qanda keıbireýler muny túsinbedi. Ulttyń qaltaly adamdary qalyp­tas­paıyn­sha kóp istiń qııýy kelmeıtinin, ulttyq býrjýazııa paıda bolsa, ulttyń múddesin oılaıtyn adamdar kóbeıetinin saıasat turǵysynan paıymdady. Jáne bul oryndaldy da. Astana qalasyn salý barysynda Astanany kórkeıtýde ulttyq býrjýazııa kómekke keldi. ­ Jarty mıllıard dollarǵa jýyq jumsal­ǵan qarjy otandyq jáne sheteldik kom­pa­nııalardyń esebinen alyndy. Astana – Qazaqstan ekonomıkasynyń lokomotıvine aınaldy. Elbasy astanany kóshirýde kóp oılandy. Tipti, baspasóz arqyly zııa­ly qaýymnyń atynan Alashqa oı tas­tatty. Sosyn elimizdiń astanasy atamyzdyń qanymen birge mura bolyp qalǵan keń-baıtaq dalanyń ortasy – Deshti Qypshaqtyń dalasynyń ortasy bolý kerek degen sheshimge keldi.Nátıjesinde arý Esildiń jaǵasynan ásem qala boı kóterdi. Burynǵy shaǵyn oblys ortalyǵy adam tanymastaı ózgerip, halyqaralyq forýmdar ótkizer ortalyqqa aınaldy. Qalaǵa qazaqy reńk bitti, onyń demografııalyq keskin-kelbeti tolyqtaı ózgerdi. Qazaǵy az soltústiktegi qandastarymyzdyń otan­shyldyq rýhy kúsheıdi, óz ultyna degen maqtanysh sezimi artty. Astana ar­qyly Arqaǵa ınvestısııa, ǵylym, bilim men mádenıettiń úlken kóshi kel­di. Soltústik aımaqtaǵy ózge ult ókil­deri turǵylyqty halyqpen, ıaǵnı jer ıesi – qazaqtarmen sanasatyn boldy. Mine, astanany aýystyrǵanda jetken jetis­tikterimizdiń birsypyrasy osylar edi. Evreıler ertedegi Egıpettiń qul­dyǵynan shyǵyp, Taıaý Shyǵysqa qonys tepkenshe sanadaǵy quldyq psıho­logııany óshirý úshin Moıseı olardy 40 jyl kóship-qondyrýmen bolypty. Elbasynyń bul máseleni de basty nazarda ustaǵany aqıqat. Margaret Tetcher Elbasynyń London­da shyqqan «Qazaqstan joly» kitabyna jazǵan alǵysózinde: «Kommýnızm buǵaý­laryn byt-shyt qylǵan el óziniń erekshe qazaqy qasıetterin saqtap qaldy», degen bolatyn. Astana qalasynyń ulttyq sıpatyn da qosa aıtyp otyrǵany anyq. Biz tań qalyp bolǵandaımyz. Biz úshin bári ádettegideı sııaqty. Elba­sy bizdi osyǵan úıretti. Biraq osy kún­delikti bolyp kórinetin is-qımylda qanshama qudirettilik jatyr. Osyny biz sezemiz be? Álde osylaı bolýy ke­­rek dep bas shulǵyp júre beremiz be? Oı­lanatyn jaǵdaı... Elbasynyń jankeshti eńbegi bizdiń kózqarasymyzdy túbegeıli ózgertýi, sanamyzdy silkintip, qajyrly eńbekke bastaýy kerek. Biz óz is-áreketimizge basty keıipker etip Otan múddesin qoıýymyz shart. Ol úshin janqııarlyq taza eńbek kerek. О́zińe adaldyq, Otanǵa beriktik, táýelsizdikke turaqtylyq. Mine, osy úsh tuǵyrdan taımasaq, eldigimiz baıandy bolmaq. Jaqynda Elbasy AQSh jaǵynyń bas­tamashyldyǵymen Barak Obamamen tele­fon arqyly tildesti. Eki el basshy­lary Qazaqstan-Amerıka qarym-qaty­nasynyń ahýaly, sondaı-aq, halyq­aralyq kún tártibindegi ózekti máse­le­ler men Ýkraınanyń ońtústik-shyǵy­syndaǵy jaǵdaıdy talqylady. Bizdiń Memleket basshymyz amerıkalyq árip­tesinen Ýkraına máselesi boıynsha ortaq mámile jolyn izdestirý isine meılinshe belsendi qatysýyn ótinýi onyń árkez beıbitshilikti jaqtaıtynyn jáne álemdik saıası ustanymy myqty mámileger ekenin aıqyn tanytty. B.Obamanyń Qazaqstannyń halyq­aralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isine jum­saǵan kúsh-jigerin joǵary baǵalaýy elge ǵana emes, Elbasyna kórsetken erek­she qurmeti. Bul bizdi marqaıtty. Kóńilimizge senim uıalatty. Júregimizdi shalqytty. Biz Elbasynyń kisilik kelbetin ashyp, saıası tulǵalyq qasıetterin kórse­ter irili-usaqty qyzmetterin, jasa­ǵan eńbekterin ǵana atap óttik. Sebe­bi, «álemniń ámirshisi – eńbek». Al «eńbek – bárin de jeńbek». Ońalbaı AIаShEV, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory. ShYMKENT.