Mysaly, marqumnyń atyna tirkelgen páter, jer, kólik, depozıt nemese zeınetaqy jınaǵy bar bolsa, murager sonyń bárine ıelik ete alady. Sonymen qatar eger onyń tólenbegen nesıesi, kommýnaldyq qaryzy nemese aıyppuly bolsa, sol da muraǵa kiredi. Bul murager baılyqqa da, qaryzǵa da ıe bolady degendi bildiredi. Kóp adam osyny eskermeıdi. Keıin notarıýsta rásimdeý kezinde nemese bankpen esep aıyrysqanda másele týyndaıdy.
Zań boıynsha, murager ózine tıgen múliktiń qunyna teń mólsherde jaýap beredi. Eger adamnan 20 mln teńgege baǵalanǵan páter qalsa, al onyń bereshegi 15 mln bolsa, murager bul qaryzdy tolyq óteıdi. Eger qaryz 25 mln bolsa, ol tek páterdiń quny, ıaǵnı 20 mln teńgege deıin ǵana jaýap beredi. Qalǵan bóligi esepten shyǵarylady. Bul – ádildik qaǵıdatyna saı jasalǵan norma.
Keıde adamdar «maǵan tek aqshasy kerek, al kepildegi páteri men kóligi qajet emes» dep oılaıdy. Biraq zań boıynsha mura bólshektenbeıdi. Eger murany qabyldasańyz, bárin birge qabyldaısyz. Aktıv te, qaryz da sizdiń ıeligińizge ótedi. Sondyqtan sheshim qabyldar aldynda marqumnyń barlyq múlkin jáne mindettemesin naqty bilý mańyzdy.
Taǵy bir jıi kezdesetin jaǵdaı – muragerdiń asyǵystyqpen sheshim qabyldaýy. Adam qaıtys bolǵan sátten bastap 6 aı ishinde sheshim qabyldaý kerek. Osy ýaqyt aralyǵynda muradan bas tartýǵa nemese ony qabyldaýǵa bolady. Eger bul merzim ótip ketse, murager óz quqyǵyn tek sot arqyly qalpyna keltire alady. Biraq ol úshin dálel qajet. Mysaly, shetelde bolǵany, aýyryp qalǵany nemese qaıtys bolǵan týysy týraly kesh habardar bolǵany sebep bola alady.
«Muranyń quramyna ne kiredi?» degen suraq ta jıi qoıylady. Muraǵa úı, páter, kólik, jer, turmystyq tehnıka, baǵaly zattar, bıznes úlesi, tipti bank shotyndaǵy aqsha men zeınetaqy jınaqtary da kiredi. Áıtkenmen, kóp adam bilmeıtin bir nárse bar: marqumnyń bank aldyndaǵy qaryzy da muramen birge ótedi. Iаǵnı adam nesıesin ótemeı ómirden ótse, ony murager óteýge tıis.
Taǵy bir mańyzdy jaıt – nesıege esepteletin ósimpul men paıyz da muragerge júkteledi. Sebebi adam qaıtys bolǵan soń 6 aı ishinde muragerlik rásimdelmegenshe, bank nesıege paıyz esepteýdi jalǵastyra beredi. Sol sebepti, murager muraǵa kiriskenshe, qaryz da ósip ketýi múmkin. Mundaıda bankpen kelissóz júrgizip, esepti naqtylap alý qajet.
Muragerdiń moınyna ótpeıtin mindetter de bar. Mysaly, alıment tóleý nemese moraldyq shyǵyndy óteý mindeti muragerge ótpeıdi. О́ıtkeni bul – adamnyń jeke jaýapkershiligi. Adam qaıtys bolǵan sátten bastap mundaı mindetter birden toqtatylady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, mura tek baılyq emes, ol úlken jaýapkershilik. Murager bolý degenimiz – basqa adamnyń múlkimen birge onyń ómir boıy jınaǵan qarjylyq tarıhyn da qabyldaý. Sondyqtan sheshim qabyldamas buryn emosııaǵa emes, esepke súıený kerek.
Jeke keńesim – eń aldymen marqumnyń barlyq aktıvi men qaryzyn tekserip alý qajet. Eger onyń nesıesi bolsa, bankpen baılanysyp, naqty qaryz somasyn anyqtaý kerek. Sonda ǵana siz nege ıe bolyp jatqanyńyzdy, qandaı jaýapkershilikti moınyńyzǵa alǵanyńyzdy tolyq túsinesiz. Muragerlik týraly zań qarapaıym bolyp kóringenimen, ishinde óte mańyzdy qarjylyq jáne quqyqtyq erekshelikter bar.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
