Sherhan Murtazanyń «Egemende» saqtalǵan murasy

Hattaǵy hamsa

Sóz arqaýy – joraly jurtynyń jotaly tulǵasy, ult baspasóziniń báıteregi Sherhan Murtaza. О́zi redaktorlyq etken «Egemen Qazaqstan» gazetiniń muraǵatynda qalamgerdiń shyǵarmashylyq zerthanasynan habar beretin qundy qoljazbalar men qujattar, fotosýretter qattalǵan. Ishinde jaryq kórmegen jazbalar da bar. Bul mura 2016 jyldyń kúzinde Jýalydaǵy mýzeı-úıinen jetken. Bári de izgi nıet úshin! Tarıhty, dástúrdi, tulǵaǵa qurmetti jalǵaý aıasynda. Arhıv túbinen arshyp alynǵan derekterdi oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.

Avtorlyq eńbek – qyzyqty da azapty úderis. Qyzyǵy sol, qalamger kúndelikti tirshilik­ten bir sátke ajyrap, ózi jasaǵan kórkem keńis­tikte erkin samǵaı alady. Al azaby – sol keńis­tikti jaratý, joqtan bar etý. Onyń aldyn­da júıesiz, maǵynasyz, óńdeýge qyrsyǵa kónetin tabandy hám qatty materıal jatady. Qalamgerdiń maqsaty – sodan kóz súıinip, kóńil qýanatyn óner týdyrý. Oılap qarańyzshy, áıtpese jabaıy mármár tasynan músinshi qalaı Iýpıterdiń beınesin kóredi? Biz de Sherhan Murtazanyń arhıvinen «Qyzyl jebege» aınala qoımaǵan, eskertkish bolyp úlgermegen «mármár» nobaıyn kóptep kezdestirdik.

Bes kitaptan turatyn «Qyzyl jebe» hamsasy – qazaq proza­syn­da­ǵy tarıhı roman dástúriniń shoqtyǵy bıik jalǵasy. «Rysqul», «Turar», «Juldyz kópir», «Qyl kópir», «Tamuq» pentalogııasy bolyp shyqqany málim. Aıta ke­teıik, kitaptardyń bulaı atalýy­na Sherhannyń Máskeýdegi qa­lam­das aǵa-dostary sebep bol­ǵan sııaqty.

1978 jyldyń 23 qa­ra­­sha­syn­da ádebıet synshysy Leonıd Hanbekov Qazaqstandaǵy do­syna hat joldaıdy. «Romanyńa taǵy da qutty bolsyn aıtamyn! Ja­raı­syń! Naǵyz jigitsiń! Ekinshi bólim­di aıaq­taǵan kezińde, «Qyzyl jebe» Qa­zaq­stan kógin­de ǵana emes, búkil el as­panyn­da ysqyra aty­latynyna senim­­dimin. Batyl, tyń, qýatty shy­ǵar­ma. Birinshi kitap­ty­ «Rysqul» dep ata­dym. Buǵan kelisersiń dep oı­­laımyn. Ekinshisi «Turar» bolady».

Biz qalamger murasyn zerdeleı otyryp, atalǵan shyǵarmalardyń qoljaz­basy óte jınaqy, taza ja­zyl­ǵanyn ańǵar­dyq. Paraq saıyn­ kezdesetin birdi-eki túzetýler maz­munyna emes, sóılem júıesine, emlesine engizilgen. Aragidik sıntaksıstik qurylymyn ózgertip otyr­­ǵanyn kózimiz shaldy. Budan qoly­myzdaǵy jazbanyń bastapqy «shımaı» emesin uqtyq. Birneshe ret óńdelgen, shırap-shynyqqan shyǵarma jatty aldymyzda. О́ıt­ke­ni qoljazbamen qosa terý ma­shın­­kasynan shyqqan «Qyzyl jebe» de jat­ty. Asylynda, Sher-aǵań­nyń biz oqyp otyrǵan qol­jaz­basy baspaǵa jóneltýge daıyn­da­ǵan sońǵy nusqasy dep shamaladyq.

Odan keıin erekshe nazar aýdar­ǵan materıalymyz – Turar­ǵa qatysty qujattar. Onyń ǵumyr­baıany men fotosýretteri, qaırat­ker týraly jazylǵan gazet qıyn­dylary. Ishinde Turardyń tarala qoımaǵan beıneleri bar. Alaıda olar eshqashan jaryq kórmegen dep tap basyp aıta almaımyz. Biraz sýretterdiń astynda tóte jazý­men túsinikteme berilgen («Horezm, Bohara ýa Rosıe ýrtalarıda» degen sııaqty), ol jáne retýsh ádisimen óńdelgen, ıaǵnı bir kezdegi gazetten qıylǵan derek ekenin ańǵaramyz. Derekter óte tııanaqty toptastyrylǵan. Bul qalamgerdiń kórkem shyǵarmaǵa qan­daı daıyndyqpen kelgenin kórsetedi. Álbette, qolymyzǵa túsken Turar týraly málimetter Sherhan ustahanasynyń kishkentaı bóligi ǵana. Kirpishteı kitap jazýǵa Heops pıramıdasyndaı derek qajet. Bul týraly qalamgerdiń ózi de esteliginde jazady: «Otyz jyl oılandym, jıyrma jyl jazdym. Qalamǵa túsir­gennen buryn da derek jınadym. Bir sózben aıtqanda, bas pen kókirektiń bos bolǵan kezi joq».

Rasynda, Sherhan Murtaza muhıttaı izdenistiń nátıjesinde mar­jandaı «Qyzyl jebeni» jazyp shyqty. Akademık Serik Qıra­baev kitapqa «ulttyń rýhyn tú­letken, rýhanı ustazyna, kósh bas­tar kósemine aınalǵan shyǵarma boldy» dep joǵary baǵa ber­gen. О́ıtkeni roman Turar beı­nesi arqyly tutas halyq ahýa­lyn kórsetip, dáýir daýysyn es­tirtip tur. Muny ádebıet teo­re­tıgi Zeınolla Qabdolovtyń sózi­men de tııanaqtaýǵa bolady. «О́nerdiń káýsar týyndysy ha­lyq ómiriniń tereń jáne móldir qaınarynan shymyrlap shyǵady da, sol halyqtyń óziniń rýhanı sý­synyna aınalady». Dál sóz. «Zevsti halyq jasaǵan, Fıdıı tas­qa qashaǵan» degen sekildi, Turar­dy qazaq týdyryp, oǵan eskert­kishti Sherhan Murtaza ornatty. Shy­ǵarmashylyq zerthanany aıt­qan kezde, avtor qııalynyń úlken múmkindigin aıtpasa bolmaıdy. «Qyzyl jebeni» oqyp oty­ryp, qalamgerdiń tarıhı derekterge asa jaýapkershilikpen qaraǵany anyq baıqalady. Ony jeke muraǵatyndaǵy yjdaǵatpen jınalǵan qujattar da dáleldep otyr. Tipti jazýshynyń kórkemdik qııalynan týǵan Rysquldyń hattary dáýir shyndyǵynan alys ketpegen. Bul týraly ádebıet synshysy Saılaýbek Jumabekuly tarqatyp jazǵan edi. Kezinde sovet jazýshysy Sergeı Borodın «Drýjba narodov» jýrnalyna bergen suhbatynda fransýz koroli VI Karldyń Ámir Temirge jazǵan hatynyń tarıhı negizi baryn, sony qolyna esh túsire almaǵan soń, aqyry ózi korol bolyp hat jazǵanyn aı­tady. Qalamger qujattyń túpnus­qasymen biraz ýaqyttan soń tanysady. Sonda tarıhı derek pen oıdan shyǵarylǵan óz hatyn salystyrǵanda, hat rasynda da sol túp­nusqanyń kóshirmesindeı bolyp shyq­qanyn aıtady. Sherhan Mur­tazanyń kórkemdik órisinen shyqqan Rysquldyń hattary da ómir shyn­dyǵynan alys ketpegenin topshylaımyz.

«Naǵyz jazýshy óziniń bas kitabyn ǵumyr boıy jazady. Ol fánı jalǵanǵa tek sol úshin keledi. Tek sol úshin ǵana ómir súredi. Eger ol kózi tirisinde, ıakı fánıde bas kitabyn jazyp úlgere alsa, baqıǵa kóshý degen sol. Ondaı talant ólse de ólmeıdi. Bir kezde ózi bala bolyp kelgen ómirde dana bolyp máńgilik qalyp qoıady, ketpeıdi». Zeınolla Qabdolov­tyń bul sózimen kelispeske bolmaıdy. Sherhan Murtaza Turar Rysqulovty halqy­men qaýyshtyrý maqsatynda otyz jyl izdendi, jıyr­ma jyl jaz­dy. Ulttyń bıik tulǵasyna kóziniń nuryn, boıynyń qýatyn sarp etti. Eńbegi esh ketken joq. Birneshe jyldan keıin qaıta aqtarylyp, jańa ómiri bastalyp jatqan qoljazbalar osyny aıǵaqtaıdy.

Máńgilik mezet

Japyraq sarǵaıady, adam qar­taıady. Tamyr sýalady, saqal-murt qýarady. Júzińe ájim túsedi. Biraq... Júrekke emes. Lúpili baıaý tartqanmen, úmiti baıaǵy. Jú­rek qaz-qalpynda qalady. Sher-aǵań aıtqan sheber sózge shek kel­tir­meımiz. Biraq onyń muraǵatynan jigit kezindegi sýretin taýyp alyp, júrekpen birge janardaǵy jaryq ta esh ózgermeıtinin ańǵardyq. Jas kezinde kóziniń qarasy, qabaǵynyń susy qandaı bolsa, barshyn tart­qan baısaldy shaǵynda da dál sondaı.

Asylynda, portret – kisi beıne­si ǵana emes, semıotıkalyq qabaty tereń mádenı mátin. О́nertanýshy Iýrıı Lotman portrettiń «meni» ýaqytqa baǵyn­baıtynyn jazady. Ol ómir shyn­dyǵy men kórkemdik óris arasynda terbelip turady. Sondyqtan portret tabıǵatynan mıfogendik qubylys, onyń kózge kórinbeıtin ishki dınamıkasy osyny aıǵaqtaıdy. Qozǵalmaı tur­ǵan nárseniń óz ishinen qozǵalatyndaı sezilýi, ıaǵnı jandanýy portrettiń maǵy­nalyq kerneýin arttyrady. Osylaısha, portret zattyq beıneden shyǵyp, maǵy­na­lar keńistigine – adam bolmysy men shyndyqtyń tereń qabattaryn beıneleıtin rýhanı keńistikke aınalady. Bul sátte portret óziniń avtorynan, tipti beınelenip otyrǵan keıip­kerden bir jolǵa ajyrap, jańa ýaqyt pen keńistik ólshemine ótedi. En­deshe, jańa keńistikte jan bit­ken Sherhannyń sýretine qaıta na­zar salaıyqshy. Jana­ryn­daǵy jazýdy oqı alsaq, nendeı ta­rıh aqtarylyp túser edi? Bul kóz­qarasta ne joq deısiń? Maıdan­nan qaıtpaı qalǵan soldat ba­lasynyń sartap saǵynyshy bar mun­da. Qulazyp qajyǵan aýyly­nyń jadaý ıin, jadaǵaı kóńili kórinedi. Jesir sheshesi men jetim baýyrlaryn ómir ókpegine tońdyrmaı, janynyń jaryǵymen jylytqysy kelgen qushtarlyq ta menmun­­­da­laıdy. Áke kótergen shańy­­raqty qańyratpaımyn, halyqqa alǵaýsyz qyzmet qylamyn degen jiger de baıqalady jas sheriniń kózinen. Bul Sherhan Murtazanyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde oqyp júrgende taspalanǵan máńgilik mezeti bolsa kerek.

Qoıyndápterdegi qupııalar

Jazýshynyń shyǵarmashylyq ustaha­nasyn zerttep-zerdeleýde epıstolıar­lyq muranyń qyz­meti erekshe. Ásirese qalamger dú­nıetanymyn, kózqarasyn, qol­tań­basyn aıqyndaý maqsatyn­da kúndelik janrynyń ózindik orny bar. О́mirde kórgeni men túı­­genin qalamynan tys qaldyr­maı­­tyn Sherhan Murtaza kúnde­lik júrgizýge yqtııatty qara­­­ǵanyn bilemiz. Olardyń biraz bó­ligi BAQ júıesine jarııa­landy, afo­rızmderi jeke kitap bolyp shyq­ty. Biraq olar qalamger­diń ke­me­line kelip, halqyna tanyl­ǵan sátte jazylǵan oılar edi. Ba­ǵy­myz­ǵa oraı, Sherhan Murtazanyń Máskeý ýnıversıtetin endi aıaqtaǵan kezin­degi qoıyndápteri qolymyzǵa tústi.

Eń keremeti mynada. Bul jaı qoıyn­­dápter emes. Munda Sherhan Murtaza­nyń ózi jaz­ǵan óleńderi hatqa túsken. Iá, qate­le­sip turǵan joqpyz. Qalamger shy­ǵarmashylyq jolyn aqyndyqtan bastaǵan. Qoıyndápterge 24-25 jasynda jazylǵan jyrlar top­tastyrylǵan. Ony biz óleńniń sońynda jazylǵan dataǵa qarap anyqtadyq. Sonymen qatar «Sh.M» ınısıalynan qalamgerdiń dara qoltańbasyn kórdik. Buǵan qosa qoıyndápterge pálsapalyq oılar da toptastyrylǵan. Keı tusyna turmystyq, qyzmettik qajet­tilikten týǵan derekter túr­tilgen. Biraq olar aragidik kez­desedi, paraqtyń deni óleńge toly. Endeshe, belgili adamnyń belgisiz qyryna úńilip kóreıik.

Dápterdiń alǵashqy betterinde qazaq­tyń máıekti mátelderi, utym­dy sózderi jazylǵan. Artynsha myna bir óleń joldaryna nazarymyz tústi.

«Kún jylyp, qar erip,

Búrshiktendi qara órik.

Sheshek atar, gúl atar,

Jemisin máýe mol berip.

Shirkin-aı, men de gúl ashsam,

Jemisimdi el kórip».

Asylynda, bul – ult úshin týǵan perzenttiń júrek jardy sózi. Halyqtyń ıgiligine jaraý úshin ǵana óssem eken degen nıet batyrlyq jyrlardaǵy qahar­mandardyń bolmysyn eske salady. Keýde jerde jol qylyp, shóleń jerdi kól qylyp, bytyraǵan halyqty óz aldyna el qylsam deıtin Aqtamberdiniń armany kórinedi. «Men bitken oıpań jerge alasa aǵash, ... Paıdalan sharýańa jarasa, alash» degen Mirjaqyptyń jyrymen ózektes óleń. Kelesi jyr shýmaqtarynda jas Sherhan arman aspanyna qanat qaǵýǵa talpynady:

«Qyrandy kórip qosqanat,

Sharyqtap ushqan tóbede.

Meniń de kóńilim tasqyndap,

Meniń de ushqym keledi...»

Rýhty, patrıottyq saryndaǵy jyrlarmen qatar lırıkalyq, ǵashyqtyq jyrlar da hatqa túsken.

«Men – men emes, osy kezde,

Men ózimdi tanyman.

Lyqsyp kelip jas kózge,

Jaýar kúndeı jabyǵam.

Sen bet bursań, sáýleshim,

Kóńilim shat-shadyman».

Osy óleńniń tusynda adresaty bolsa kerek, bir qazaq qyzynyń esimi men mekenjaıy jazylypty. Qalamgerdiń shyǵarmashylyq ále­min zertteýde bul da qundy derek. О́ıtkeni Sherhan – birinshi kezekte shyǵarmashylyq adamy, sezimtal jan. Alaıda qoıyndápterde ha­lyq aldyndaǵy boryshtar rýhta ja­zylǵan mátinder kóbirek. Qalamger osy kezden-aq adaldyq pen ádiletti tý etkeni kórinedi. Ony úlken áriptermen Qurannyń myna bir aıatyn jazǵanynan ańǵardyq. Dálme-dál bersek: «Govorıte ıstıný, hotıa ona býdet gorka ı neprııatna dlıa lıýdeı», «Samaıa svıataıa voına – ta, v kotoryı chelovek pobejdaet samogo sebıa». Rasynda, Sherhan Murtaza tátti ótirikten ashy shyndyqty qup kórdi. Halqyn da sol shyndyqqa ómir baqı shaqyryp ótti.

Qundy derekter «emdelip» jatyr

Qalamgerdiń búkil qoljaz­ba­la­ryn jarııalaýǵa gazet kólemi kótermeıtini anyq. О́ıtkeni qundy jádigerler jınaq­talǵanda úsh jáshikti erkin toltyrdy. Olar osy ýaqytqa deıin Sherhan Mur­tazanyń muragerlerinde, keıin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń muraǵatynda saqtalyp keldi. Endi qoljazbalardy aldaǵy zamanǵa aman jetkerý úshin Sher-aǵanyń jádigerleri ulttyq arhıvke tabystaldy. Bul – amanat júgin ar­qalaǵan tarıhı sheshim jáne mańyzdy qadam.

Kúni keshe derekterdi qabyl­daý úderisindegi Ulttyq arhıvke bardyq. Bizdi jeke tektik qujattarmen jumys júrgizý bóliminiń basshysy Ásııa Zamanbekqyzy qarsy alyp, Sherhan Murtazanyń murasyn zerttep-zerdeleý isi bastalyp ketkenin jetkizdi. «Aǵamyzdyń arhıvinen 6000 paraqty qurady. Qujattar ortasha jaǵ­daıda kelip tústi. Keıbir paraq­tar dym­qyl­danyp, jazý bulyń­ǵyr­la­na bastaǵan. Onysy zańdy da. Alpys jylǵa jýyq ýaqyt sórede turǵan kez kelgen qaǵaz osyndaı kúıge ushyraıdy», dedi.

Qoıma meńgerýshisi Ońǵarbaı Kúnesbekuly qujattardy qalaı qalypqa keltirip jatqanyn aıtyp berdi. «Áýeli olardy destelep, zerthananyń aýa temperatýrasyna úıretemiz. Artynsha azot toltyrylǵan arnaýly vakýýmde saqtaımyz. Onyń ishinde qaǵazdaǵy kózge kórinbeıtin zııankester óledi. Odan alyp shyǵyp qujatty qalypqa kel­tirýmen aınalysamyz. Bir paraqty óńdeýge bir kún ketedi. Osylaısha, «syrqattanyp» kelgen qoljazbalardy «emdep» shyǵamyz. Tup-týra adam emi sııaqty», deıdi maman. Ar­tynsha arhıv qyzmetkerleri qujattardy oqýǵa jaramdy etken soń, túgeldeı sıfrlandyrady. Ony ǵylymı jáne ádisteme­lik keńeske jiberip, ár qujatty nómirlep, izdeýge qolaıly etedi. Ulttyq arhıv dırektory Saǵıla Nurlanova Sherhan Murtazanyń murasyn senim artyp tapsyrǵan «Egemen Qazaqstan» ujy­myna alǵysyn aıtty. Al onyń orynba­sary Tursyngúl Qusaıynova qa­zirgi ulttyq arhıvtiń Muqaǵa­­lı jyrlaǵandaı «shań ba­­­syp» jat­paıtynyn jymııa esker­tip, onyń jańa tehnologııalarmen jabdyqtalǵanyn aıtty. Endi Sherhan Murtazanyń muralaryn oqyrman Ult­tyq arhıvten oqıtyn bolady. Bul da bir jazýshyny jaqynnan bilsem deýshilerge jol ashý syndy eldik qyzmet.

P.S. Búgin elordadaǵy bas muraǵatymyzda Respýblıka kúnine oraı  «Sherhan Murtaza murasy: «Egemen Qazaqstan»-nan – Ulttyq arhıvke» atty mádenı shara ótedi.