Aqan seriniń beımálim sýreti tabyldy

Á.Marǵulannan buryn Aqannyń sýreti bolǵanyn Hamıt Tileýbaevtan alǵash ret oqyp edim: «1906 jyly Jámshıt jezdemniń úıine bardym. Peterbýrgten Abylaıhanov Sultan Ǵazy áıelimen Mámbetálinikine kelip demalyp, úı tiktirip jatyr eken. Sultan Ǵazy Aqandy shaqyrtyp aldyrdy. Aqan qazaqtyń eki zııalysyna kósilip birqatar óleńin aıtyp berdi. Sonda kıiz úıde Aqandy ortaǵa alyp, Mámbetáli men Sultan Ǵazy sýretke tústi. Keıin, bertin jıyrmasynshy jylǵa deıin sol sýretti kórip júrdik. Aqyrynda qaıda quryp ketkenin bilmeımin. Sońǵy eki jyl boıynda elge baryp izdep edim, taba almadym», deıdi. Iаǵnı Mámbetáli Serdalın, Sultanǵazy Abylaıhanov, Aqan seri úsheýiniń birge túsken sýreti bolǵan. Ekinshi jáne tolyq zerttep beınesin taýyp alyp, ǵylymı aınalymǵa qosqan – Álkeı Marǵulan. Ǵalym usynǵan Aqan seriniń belgili eki sýreti tómende.

Mundaǵy 2-sýret týraly pikir bildire almaımyz. Ǵalymnyń qaıdan alǵany týraly qolymyzda maǵlumat joq. Biraq bolashaqta bul sýreti jaıynda da zertteý júrgizý kerek. Ázirge Álkeı Marǵulannyń jáne el ishinen tapqan derekter negizinde keń taraǵan 1-sýret týraly sóz etsek. Baıqaýymyzsha, bul sýret 1993 jyly Aqan seriniń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aınalymǵa qosylǵan sııaqty. Barlyǵy hat markisine shyqqan beıneden bastaý alyp, damyp, búgingi kúni tarap júrgen sýretke negiz bolǵandaı. Oǵan qosa Soltústik Qazaqstan, Aqmola oblystarynda kóptegen músin de osy beıne negizinde jasalǵanyn ańǵaramyz. 

Osy jerde «Bul sýret qaıdan shyqty? Álkeı Marǵulan Aqan seri ekenin qaıdan bildi?» degen suraq týady. Árıne, jaýapty ǵalymnyń shyǵarmalarynan, Álkeı Marǵulannyń Aqan seri beınesine baılanys­ty izdenis izderin Aıyrtaý aýdanyndaǵy seriniń aǵaıyndarynyń muraǵattarynan taptyq. Ol – akademıktiń buryn-sońdy jarııalanbaǵan haty.

 HH ǵasyrdyń orta sheninde Aqan seri týraly zerttegen ǵalymdardyń kóbi serini kórgen adamdarmen kezdesip, suhbattasyp, kóptegen qundy dúnıe jazyp alǵan. Mysaly, Maǵjan Jumabaev: «Aqyn týraly bilgenderin aıtyp hám jazyp bergen Myrzalyuly Baıaly, Shyńǵysuly Qoqysh, Bozaıuly Ysmaǵul aqsaqaldarǵa hám Samyratuly Qazyǵa kóp raqmet aıtamyn», deıdi.

Ábdildá Tájibaev: «Osyndaı tusta Aqandy kózimen kórgen, Aqan zamandastarynyń bir­sypyrasymen syrlas bolǵan (ásirese Aqannyń 50 jasynan ólgenine deıingi ómirin jaqsy biletin) Hamıt Tileýbaıuly sııaqty ári bilgir, ári saýatty qarııanyń tabylýy – úlken qýanysh», deıdi. Álkeı Marǵulan da Aqandy kórgen jandar týraly: «Aqan seriniń ómirin buryn júırik bilgen Shoqannyń inileri Mahmet, Qoqysh, Maqy jáne Úkili Ybyraı bolǵan. Qoqyshty men stýdent kezimde Kókshetaýda kezdestirip, munda aıtylǵan oılardyń kóbin sol kisiden estidim. Keıinirek Qulysh Ýálıhanov pen Jaýardan estidim. Aqan serini búginde jaqsy biletin onyń jerlesteri Áshimǵalı, Abdýlla Aıdarbekov, Razııa, Qapar Dosmaǵambetov, Qasym Jandosov», dep jazady. Nazarymyzdy akademık atap otyrǵan sońǵy esimge aýdarsaq – Qasym Jandosov. El arasynda Qasym molda degen esimmen belgili aqsaqaldyń qyzymen tanysý qurmetine ıe bolyp, kóptegen maǵlumat alǵan edik. Atalǵan tulǵa jaıynda Sáken seriniń, Ilıa Jaqanovtyń, Hamıt Tileýbaevtyń jazba-estelikterinen, jalpy serini zertteýshilerdiń ol kisini aınalyp óte almaıtyndyǵyn baıqaǵan edik. Shyndyǵynda da, Aqan muralaryn saqtap qalýda úlken eńbek sińirgen jan eken. Qyzy Rahımanyń (1951 jyly týǵan) aıtýyn­sha, ákesi Qasym Jandosuly rýy Maltabar, 1896 jyly Kókshetaý qalasynda dúnıege kelgen. Onyń ákesi Jandos qalada saýdamen aınalysypty, aýqatty adam bolǵan. Sondyqtan da ákem «9 jyl medresede oqydym» deıtin, Qurandy jatqa biletin. Ákem elge 1916 jyldary kelipti, sodan molda bolyp, shákirt oqytady. Bizge kóp eshteńe aıtpaıtyn, ákemniń alǵyrlyǵy sondaı boldy, óz betinshe latyn, kırıll áripterin úırenip, kitap, gazet-jýrnal oqyp otyratyn. 1941–1945 jyldary soǵysta bolyp, Lenıngrad maıdanynda urysqa qatysqan, eki ret aýyr jaralanǵan. Qujaty bar. «Denemde jaryqshaq bar» deıtin. Soǵystan aman-esen elge oralǵan soń, ujymsharda jumys istedi. 1980 jyly 17 qazanda dúnıe saldy. Qulpytasyna ósıeti boıynsha «Qasym Jandosuly, Aqan seriniń shóberesi» dep jazdyq. Meniń eldegi kishi inimniń de aty Aqjigit, ákem ómirbaqı Aqan serini pir tutyp ótti, óleńderin jınady», deıdi.

Qolymyzǵa Rahıma Qasymqyzynyń tapsyrýymen buryn-sońdy jarııalanbaǵan Álkeı Marǵulannyń Qasym moldaǵa 1970 jyly jazǵan haty tıdi. Negizgi áńgime Aqan seriniń beınesi týraly eken. Sonymen hatta:

«Qasym aǵaı!

Jaqsy salamatsyz ba? Úı ishińiz kúıli me? О́tken meıram qutty bolsyn, О́zińizge myqty densaýlyq pen sarqylmas baqyt bersin!

Men qys kúni Syrym­bet­ten Kókshe­­taý­­­­ǵa qaı­typ kele jatyp, Sizge ádeıi sálem bereıin dep soqqan­myn. Qasymda kóp kisi bolǵan, umytqan bolarsyz. Atym Álkeı Marǵulanuly, Almatydaǵy Ǵylym aka­de­mııasynan­­myn.

Muny sizge jazyp otyrǵanym – mynaý portret týraly. Bul sizdiń eldiń adamy. Jas kezińizde osy tárizdi pushpaq bórik, qımaly qamzol, jyltyr etik kıetin kim bolýshy edi. Bul ózi óleńshi, aqyn kisi, suńǵaq boıly, at jaqty, sopaq bet, kózin súze qaraıtyn, syrǵylttaý kisi. Sizdiń jas kezińizde bul qartaıǵan bolý kerek. О́ıtkeni bul portret 1868 jyl, bul Aqannyń jas kezinde túskeni.

Siz qadaǵalap qarap kórseńiz. Osynda Aqan seriniń forymy, bet bitimi, kózi, murny, erini uqsaıtyn biri bar ma? Minezi óte sypaıy kisi tárizdi. Aqan seri bolmasa, ózge kimge uqsar edi? Birjan sal, Toǵjan? Biraq olardy kórmegen bolarsyz. Qysqasy, osy portret Aqan serige uqsaı ma? Sony jazyp jiberińiz. Keshiktirmeńiz. Tez qarap, tez jiberseńiz. Saýmalkólde turatyn Abdýlla Aıdarbekovke de kórsetseńiz Aqan serini siz ekeýińizden artyq biletin kisi qazir joq.

Álkeı Marǵulan»

Hatta aıtylyp otyrǵan foto mynaý:

Bul sýrette 8 adam otyr. Qaısysy Aqan? Álkeı Marǵulan kimdi nusqap otyr?  Rahıma Qasymqyzynyń esteligine kezek bereıik: «Meniń esimde, Álkeı aǵaı foto salyp jibergende, sýret shamamen 18×20 sm, ákem kózine jas alyp, «Aınalaıyn aǵam, dál ózi» degeni, ol sýretti mýzeıge kerek dep, menen Kárim Ilııasovıch alyp ketken, taǵy biraz qaǵazdarmen, qoljazba Qurandy da sol kisige berip edim», deıdi.

Kózi qyraǵy oqyrman Aqan serini birden tanyǵan shyǵar dep oılaımyz. Úshinshi otyrǵan adam, búgingi kúni biz tanyp qalǵan Aqan.

Al endi Álkeı Marǵulan eńbekterine keleıik. Álkeı Marǵulan Qasym moldadan jaýap alsa kerek. Atalǵan sýretti taldap, tarıhyn, naqty kimniń-kim ekenin jazyp qaldyrady. Akademık: «Jurttyń aıtýynsha, Aqan seri jas kúninde fotoǵa talaı ret túsken, ásirese Shoqannyń aýylynda onyń inilerimen birge túskenin jurt esinde berik ustaǵan. Biraq ondaı foto saqtaldy ma, ony eshkim bilmeıdi. Tek tereń zertteý sońynda biz Aqan seriniń bir ǵana fotosyn taptyq. Ol foto 1868 jyly Vladımır knıazdiń qazaq saharasyna kelýine oraı túsirilgen», deıdi. Shynymen Aqan seriniń sýretteri bolǵandyǵyn Hamıt Tileýbaev ta jaz­ǵanyn joǵaryda keltirdik. Biraq saqtalmaǵanyn, izdep tappaǵanyn ókinishpen aıtady. Kim biledi, áli de taby­lyp qalar degen úmitimiz de joq emes. Sonymen bul foto 1868 jyly túsken, ıaǵnı Aqan seri shamamen 23–25 jasta.

Negizgi suraqqa jaýap bersek, Qasym molda «Aı­na­laıyn, aǵam dál ózi» dep qaı beıneni kórip kózine jas aldy? Á.Marǵulan: «Pushpaq bórik, qıma­ly qamzol, jyltyr etik kıetin... suńǵaq boıly, at jaq­ty, sopaq bet, kózin súze qaraıtyn, syrǵylttaý kisi», dep kimdi aıtty?

Akademık: «Bul toıda Aqan seri «Pevsy ı mýzykanty» degen topta, ońnan solǵa qaraı TО́RTINShI bolyp túsken. Barlyǵy on shaqty aqyn-jyraý, ánshi-kúıshi, olardyń ishinde skrıpka tartyp otyrǵan Jaıaý Musa, qobyz tartyp otyrǵan jyrshy kim? Dombyra shertip otyrǵan ánshi Aqan seri», deıdi.

Búgingi kúni Aqan dep kelgen adam ońnan solǵa qaraı sanaǵanda úshinshi bolyp otyr. Iаǵnı Álkeı Marǵulan TО́RTINShI bolyp túsken, dombyra shertip otyrǵan Aqan dese, bul adamnyń qolynda eshbir aspap joq. Qasym moldaǵa jazǵanda «jyltyr etik» kıgenin baıqaý múmkin emes, sebebi júre­lep otyr.

Fotoda tórtinshi otyrǵan, dombyra ustaǵan, push­paq bórik, jyltyr etigi de kórinip, sopaq bet adam bireý ǵana ekenin kóremiz.

Iаǵnı Qasym molda «Aınalaıyn aǵam, dál ózi» dep kózine jas alyp tanyǵan adamy osy. Akademık Álkeı Marǵulannyń da sıpattap berip, suraǵan adamy fotoda úshinshi emes, tórtinshi otyr. 30 jyl boıy Aqan seri beınesi dep kelgen adam 90-jyldary qate kórsetilip, basqa adam nusqalǵan.

Adamnyń qapelimde jibergen bir qateligi, ótken atalarymyzdyń shynaıy beınesin elestetýden alystatyp kelgeni ókinishti. Biraq joqty túgender ǵylymymyz damysa, áli talaı tarıhı ádilet ornaryna senimdimiz.

Aqan ómiri jaıynda áli de talaı syr shertýge bolady. Áli talaı jyldar boıy aıtylyp, zertteletinine senimimiz mol. Ǵumyry jumbaqqa, sulýlyqqa toly tulǵalarymyz ulttyq tarıhymyzdyń betterinde altyn áriptermen jazylyp, máńgi saqtalýy kerek.

Saıat BAIMURATULY,

Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy