Bizdiń halyqtyń qandaı ıýmorǵa ezý tartatynyna qarap, onyń rýhanı portretiniń palıtrasyn kórýge bolady. Úshbý maqalamyzda da qazaqtyń boz jýsan bolmysyn onyń kúlý ereksheligi arqyly zerdelegimiz keldi. Al halyqtyń psıhologııasy onyń realıstik prozasynda anyq kórinetin bolǵan soń, belgili qalamger Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń shyǵarmashylyǵyn basshylyqqa aldyq. Onyń ishinde «Bóribaıdyń tymaǵyn ıt alyp qashqan qys» áńgimesin arqaý ettik.
Qujatyna qurdasynyń týǵan jylyn jazdyra salǵan Álmámbet óziniń naqty qaı ýaqytta týǵanyn bile almaı dal bolady. Bıografııasyndaǵy beımálim tusty aýyldyń úlken kisilerinen bilmek bolyp, qoı soıyp olardy qonaqqa shaqyrady. Shaqyrǵany muń eken, joramaldan basqa eshteńe bile almady. Naqty suraqqa dúdámal jaýap alady. Biraq jaýaby ózine ǵana dúdámal. Kempir-shaldarǵa aıdan anyq, kúnnen jaryq. Aldanbek pen Nurqabyl degen eki shal Álmámbettiń dúnıege kelgen shaǵy «Bóribaıdyń tymaǵyn ıt alyp qashqan qys» dep turyp alady. «Ákem-aý, aı, kún, jyl degen nárse bolady emes pe?» degen suraq Álmámbettiń dińkesin qurtady. Qaıyra surasa, shaldar shatynap shyǵa keledi. «Bóribaıdyń tymaǵyn ıt alyp qashqan qysta týdyń dep aıtyp otyr emespiz be, keshe-aý?!» Al endi qarsy birdeńe aıtyp kór. Jastyq dáýrenniń elesindeı bolyp qalǵan qys olardy sol bir shaqqa jeteleı berdi.
Áńgimeni oqyp otyryp tiken tildi kempir-shaldyń túıreýik sózderine bir kúlesiń, bulardyń gábin buza almaı otyrǵan Álmámbettiń ábigerine bir kúlesiń. Al asylynda qujat shyqqanǵa deıin jyl sanaı bilgen qazaq qarııalarynyń arada qalmaǵanyna qynjylasyń. Úlken kisiler erterekte ondaı jaıttardy qoı jyly, sıyr jyly dep-aq dóp basatyn. Bul aýylda jastarǵa jón silter qarııalardyń shynymen-aq qalmaǵany da. Tynymbaı Nurmaǵambetov osy tragedııany satıra sıpatymen sheber jetkizip otyr.
Endi joǵarydaǵy kúlki taqyrybyna oralaıyq. Jan Pol «Kúlkili áreket komıkalyq sýbektiniń sanaly túrdegi ishki ýájinen týyndaýy tıis», deıdi. Rasynda da, áreket qashan shynaıy kúlkili bolady? Ony jasaýshy adam óz boıyndaǵy komızmdi sezinbegende ǵana. Tynymbaıdy qaıta alyp qaraıyqshy. Álmámbettiń qudasy bunyń jasyn surap turǵan jerin oqıyq:
– Endi dokýmenttigi jasymyz boıynsha elýge aıaq saldyq qoı.
– Dokýmenttegi jas ta kisige jas bola ma eken? Sapyrylysqan kezderde kimniń jasy ne bolyp ketpedi. Bizdiń aýylda dokýment boıynsha ákesimen qurdas bolyp ketkender de bar. Qaǵazdaǵy jazýǵa ne daýa? Quda, óz jasyńyzdy aıtyńyz.
– Sol áke-shesheden erte qalyp...
– Jurttyń báriniń áke-shesheleri janynda júr deısiz be? Áke-shesheńizden erterek qalsańyz, aýylyńyzda týǵan týysqandaryńyz, sizdiń qaı jyly týǵanyńyzdy biletin kempir-shaldar bar emes pe?
– Bar ǵoı.
– Bar bolsa, solardan surap alýǵa qolyńyz tımeı júr me? – Murty edireıgen jýan qara munyń sońyna túsip berdi deısiń. Qysylǵannan Álmámbettiń mańdaıynan shyp-shyp ter shyqty.
«Qysyla-qysyla qyz boldyq» degendeı, Álmámbettiń ábden uıalǵan qalpyn kórip eriksiz ezý tartasyń. Biraq óziniń kúlkili jaıda turǵanyn ne Álmámbet bilip otyrǵan joq, ne onyń qudasy bilip otyrǵan joq. Bilip otyrǵan – myna siz jáne biz. Bul rette Tynymbaı Nurmaǵambetov komedııalyq aýandy sheber jetkizgenin erekshe atap aıtý kerek.
Ekinshi nazarymyzǵa ilikken detal – asyq oınap júrgen jigitter. Balalar emes, úıli-kúıli, shańyraq kótergen jigitter. Álmámbettiń týǵan jylyn anyqtap bile almaı otyrǵan shaldar sol kezde asyq oınap júripti-mys. Aqsemser kezinde asyq oınaǵanyn tátti bir saǵynyshpen eske alyp turǵan shaldardy kórip birtúrli kúlkiń keledi.
«Áı, sol kezde biz de bala ekenbiz-aý. Bala ekenbiz deıin desek, taǵy da qatyn balamyz, úı jaıymyz bar. Tipti jıyrma-jıyrma bestiń arasyndaǵy kezimiz. Qys tússe ermegimiz – aýyl aralap asyq oınaý. At dorbada jem men asyq aralasyp júredi. Báıgege shabatyn kúreń dónenim bar edi. Bir jyly soǵan oǵan asyq aralasqan jemdi baıqamaı ilip, janýardyń tisi syndy. Sonda, deımin-aý, áńgúdikpiz be, esermiz be, nemene?»
Bul áńgime qaıdan shyqty ózi? Álgi «Bóribaıdyń tymaǵyn ıt alyp qashqan qystyń» naqty qaı qys ekenin eske túsirý úshin shaldar sanada qalǵan eleýli estelikterin aqtardy emes pe? Sózden sóz shyǵady. «Oıbaı-aý, Aldeke, sizdiń álgi asyqtan utylyp kelip myna Qazygúldi sabaıtynnyń keler qysy emes pe?», dep qoıyp qalady úıde otyrǵandardyń bireýi. Kimniń ne qylǵany, kimdi kim urǵany bári eldiń esinde de, jyl ataýly esinde joq. Kúlesiń be? Kúlesiń!
Tynymbaı Nurmaǵambetov satırık emes, alaıda onyń shyǵarmalarynda satıralyq elementter óte kóp. Ádette satırıkter túıdek-túıdek tirkester arqyly oqyrmanyn omaqasa qulatyp otyrady. Al T. Nurmaǵambetov komızmdi sózge emes, sıýjetke jasyrady. Joǵarydaǵy úzindilerde allıterasııa da, assonans ta joq. Biraq jıyrma beske kelse de asyq oınap júrgen jigitter, jemmen aralas jatqan asyqty shaınap tisi opyrylǵan jylqy, asyqtan utylyp kelip áıelin sabaǵan Aldanbek kúlki shaqyrmaı qoımaıdy. Kúlkiniń sózde emes, oqıǵada kórinýiniń jarqyn mysalyn «Gamlet» tragedııasynan ańdaýǵa bolady. Onda biz Gamlet hanzadasynyń kez kelgen sózin quptaı beretin ýázir Polonııge ezý tartamyz.
Gamlet. Anaý bultty kórdińiz be, túıege uqsaıdy ǵoı?
Polonıı. Shynynda da, ant eteıin, túıege qatty uqsaıdy.
Gamlet. Al menińshe, qarlyǵashqa kóbirek uqsaıdy.
Polonıı. Arqasy, ıá, dál qarlyǵashtyki sııaqty.
Gamlet. Álde kıtke kóbirek uqsaı ma?
Polonıı. Iá, týra kıt sııaqty.
Shekspır munda «bulttardyń metamorfozasyn» emes, ekijúzdi ári jaǵympaz Polonııdiń pikirleriniń qubylmalylyǵyn ájýa etedi. Tynymbaı Nurmaǵambetov te qazaqtyń beıqam, tym mamyrajaı qalpyn ázilmen shanshyp ótedi. «Avtorlyq moıyndaýynda» Nıkolaı Gogol ótkir aıtady: «Aqyry kúledi ekenbiz, onda barynsha kúlip, kúlkige bárinen buryn laıyq nársege kúlý kerek».
Asylynda batys oıshyldary saraptaıtyndaı shyǵys halqy – kúlkige joq halyq emes. Ásirese qazaq halqy. Talaı saıahatshylar bizdiń eldiń ázilinde asqan tapqyrlyq jatatynyn ańǵarǵan. Shaıqy-burqy shatpaqqa emes, ýsoıqy ázilge ǵana nazar aýdarǵan. Orystyń belgili ǵalymy, Shyǵys zertteýshisi N. Iаdrınsev Shoqannyń ıýmory týraly aıta kelip, onyń kóńildi, qýaqy bolǵanyn, onyń halqynan da osy sıpatty baıqaǵanyn jazady. Tynymbaı Nurmaǵambetov shyǵarmalarynan da dál osy bolmysty, dál osy minezdi anyq kóre alamyz.
