Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Abaı jyrlaryn alǵash ret jaryqqa shyǵarǵan baspagerdi izdep, suraý salyp, kim ekenin anyqtaǵan da osy Qaıym Muhamedhanov. Ǵalym esteliginde: «1966 jyly Boraganskııdi surap Máskeýdegi Lenın kitaphanasyna hat jazdym», – deıdi (Muhamedhanov Q. «Abaı kitabyn shyǵarǵan Ilııas Boraganskıı». Almaty, 2009. – 16 bet). Bul mekeme ǵalymnyń hatyn KSRO Ǵylym akademııasynyń Azııa halyqtary ınstıtýtynyń kitaphanasyna jibergen eken. Kóp keshikpeı ol jaqtan «Boraganskııdi bilmeımiz» degen jaýap kelipti.
Biraq olar «ol kisini bir bilse myna adamdar biledi» dep shyǵystanýshy professor A.N.Kononov pen Lenıngrad ýnıversıteti Shyǵystaný fakýltetiniń professory A.D.Novıchovtyń mekenjaıyn jiberedi. Qaıym olarǵa hat joldaıdy.
– 1966 jyly 11 qazanda Kononovqa joldaǵan hatyma jaýap keldi, – deıdi Qaıym. Ol hatta: «Akademık V.V.Bartoldtyń redaktorlyǵymen 1909 jyly Peterbýrgte jaryq kórgen «Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti Shyǵys tilderi fakýltetiniń tarıhı materıaldary» atty kóptomdyqtyń IV tomynyń 194-betinde: «Ilııas Myrza Boraganskıı 1898 jyly 20 tamyzynan bastap túrik tilinen sabaq beretin lektor bolyp taǵaıyndalǵany týraly buıryq jáne professor N.I.Veselovskııdiń «Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń professorlary men prıvat dosentter tizimi» atty eńbeginiń 27-betinde: «Ilııas Myrza Boraganskıı 1898 jyldyń 20 tamyzynan 1908 jyldyń 20 tamyzyna deıin Peterbýrg ýnıversıtetiniń shyǵys tilderi fakýltetinde túrik tilinen sabaq bergen. Stambýlda oqyǵan» degen málimet jiberilip, oǵan qosa bul adam týraly derek qajet bolsa Lenıngrad oblystyq arhıvinen surańyz dep, jón siltepti.
«Jazǵan qulda sharshaý joq» degendeı, Qaıym aǵa atalǵan arhıvke hat joldaıdy. Bul mekeme «bizde bary osy» dep Boraganskııdiń fotosyn jiberedi. «Sonymen Ilııas Boraganskııge qanshama izdeý salsam da jumysym osymen tuıyqtalyp qaldy. Basqa jerlerge suraý salyp jazǵandarymnan nátıje shyqpady» depti Qaıym aǵa.
Shyǵys halyqtarynda mynadaı maqal bar. «Joǵyńdy elden suraǵansha, ábdireńdi aqtar» deıtin. Osynda aıtylǵandaı, 1919 jyldyń sońynan bastap, 1928 jylǵa deıin Semeı qalasynda «Qazaq tili» deıtin gazet shyqqan. Bul basylymdy el qazirgi oblystyq «Semeı tańy» gazetiniń «atasy» dep tanıdy.
Bir kúni Qaıym aǵa osy gazettiń muraǵatta saqtalǵan 1922 jylǵy 28 qazan kúngi sanyn aqtaryp otyryp, «Ilııas Boraganskıı degen qart Petrogradta eń birinshi musylman baspahanasyn ashqan. О́zgeris ýaqytyna (Qazan tóńkerisin aıtady B.Q.) deıin kóp kitap basqan, óziniń ádemi jazýǵa ustalyǵymen ataqty bolǵan. Osy kúni 75 jasta bolsa da, jas kisiden kem qyzmet qylmaı, Bashqurtstannyń baspasyn retteýge kúni-túni qyzmet qylýda. Jýyrda baspaǵa kerek quraldardy alý úshin Máskeýge baryp qaıtty. Bashqurtstan úkimeti onyń baspagerlik qyzmetiniń 50 jylǵa tolýyn eske alyp, qarttyń qurmetine toı jasamaq bolyp otyr» degen jazbany oqıdy.
Kókten izdegeni jerden tabylǵan Qaıym aǵa «áp, bárekeldi!» dep alaqanyn ysqylaıdy. Sóıtip, joq izdeýdiń baǵyty Bashqurtstanǵa burylady. «Boraganskııdi biledi-aý degen bashqurttyń káriqulaq qaıratkerlerine habarlasýdy uıǵardym. Eń aldymen oıǵa oralǵany jasy 80-ge aıaq basqan burynnan dos-jar adamym Sáıfı Qudash boldy. Osy kisige hat jazdym», deıdi.
Úmiti aldamaǵan eken 1967 jyldyń basynda Sáıfıden hat kelipti. Ol hatta: «Ilııas Boraganskııdi bilem jáne kórdim. Biraq ómir jolyna qanyq emespin. Dese de, Ýfada shyǵyp turǵan «Iаny ıýl» («Jańa jol») atty jýrnaldyń 1923 jylǵy 4 sanynyń 38-betinde: «Siz izdep júrgen adam týraly «Matbuǵat donıasynda ılle ellyq hezmet» («Matbuǵat dúnıesinde elý jyldyq qyzmet») degen taqyrypta bir bettik maqala jarııalaǵan edi» deıdi.
Sóıtip, Qaıym aǵa joǵarydaǵy jýrnaldy izdeıdi. Ýfa, Máskeý, Lenıngrad, Qazan qalalyq kitaphanasyna hat jazady. Aqyry 1970 jyly Ýfadan atalǵan maqalanyń kóshirmesimen birge Boraganskııdiń fotosy bar hat keledi. Q.Muhamedhanov bolsa, ol hatty qazaqshalap, 1971 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetiniń № 24 sanyna «Qadirli esim, aıaýly eńbek» atty maqala jarııalaıdy.
Osy maqaladan úzindi keltirsek: «Ilııas baba 1852 jyly 22 maýsymda Qyrym – Baqshasaraı shárinde dúnıege kelip, 15 jasyna deıin mektep-medreselerde qusnı hat (kórkem jazý) ilimin úırengen. 1867 jyly Túrkııaǵa baryp Stambýlda ilim úırenip, 1876 jylǵa deıin turǵan. Osy jyldyń sońynan bastap Rossııa shaharlaryn jeti jyl boıy aralap, 1882 jyly Peterbýrgke kelip, ýnıversıtette oqytýshy bolǵan hám shyǵystaný máselesimen shuǵyldanǵan. Orys professorlarynyń járdemimen Peterbýrgte musylman baspahanasyn ashqan...».
Qazan tóńkerisine deıin Boraganskıı baspasy túrki-musylmansha óte kóp kitap shyǵarǵan eken. 1917 jylǵy tóńkeristen keıin baspager Pıterdi tastap, 1920 jyly Bashqurtstanǵa kelgen. О́zimen birge barlyq baspa quralyn Sterlıtamaq qalasyna kóshirgen. Osy jerde baspahana quryp, bashqurt qaıratkeri Ahmet-Zákı Ýálıdımen selbesip, gazet-jýrnal shyǵarady. 1924 jyly qaıtys bolǵan. Biraq onyń qaıda jerlegeni kóp jyl belgisiz bolyp keledi. 2021 jyly Búkilreseılik tarıh jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń Bashqurt respýblıkalyq bólimshesiniń tóraıymy Elza Máýlimshına bastaǵan belsendiler Ýfa qalasyndaǵy «Altaıskıı» kóshesi boıyndaǵy eski qorymnan oqymysty jerlengen zırattyń qulyptasyn tapty.
