Eńbek naryǵyndaǵy eleýli ózgerister

Bul máseleni Ertis-Baıan óńiriniń mysalynda taldap kórelik. Mamandardyń aı­týynsha, jumys berýshilerdiń suranysy qazirde sıfrlyq, tehnıkalyq daǵdylary bar mamandarǵa qatysty. Al oqýdy jańa támamdaǵan azamat­tarda sıfrlyq saýat jetis­peı­di. Jasandy ıntellekt (JI) kúndelikti jumysta adam eń­begin birtindep aýystyra, to­lyq­tyra bastady. Osynyń sal­darynan ónerkásip, logıs­tı­ka, býhgalterııa, call-orta­lyqtar, ákimshilik qoldaý sala­laryn­da jumys oryndary qys­qa­ryp barady. Kerisinshe JI, de­rek­terdi taldaý, kıber­­qaýip­sizdik, sıfrlyq marke­tıng, qyzmet kórsetý júıel­e­rin engizý salalarynda jańa ma­man­dyqtar qurylyp jatyr.

– Suranys nátıjesinde eńbek naryǵynyń qurylymy ózgerip, sıfrlyq, taldamalyq daǵdylary bar mamandarǵa suranys artyp keledi. JI kompanııalary óndiristi, taýarly-materıaldyq qundylyqtardy basqarýdy, suranysty boljaý­dy, tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýdi ońtaılandyrady. Bul aımaqtyń básekege qabilettiligin arttyrady. Ásirese jergilikti kásiporyndar ınnovasııalardy belsendi túrde engizýi kerek. Derekterdi óńdeý, ma­shınalyq oqytý, robottehnıka syndy jańa bilim baǵdar­lamalaryna qajettilik bar. О́ńirlik joǵary oqý oryndary men kolledj­der oqý josparlaryn eńbek naryǵynyń suranystaryna beıimdeı bastaýǵa tıis, – deıdi Pavlodar oblysynyń jumys­pen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdar­lamalar bas­qar­masy basshy­synyń orynbasary Nurlan Bekjanov.

Resmı derekterge súıensek, Pavlodar oblysyndaǵy eńbek naryǵynda jaǵdaı turaqty. Jumyssyzdyq deńgeıi – 4,9%. Jyl basynan beri óńir­de 28 041 adam jumysqa orna­lastyrylǵan. О́nerkásip salasynda mamandarǵa suranys joǵary, tehnıkalyq, kásiptik bilimi bar bilikti kadr­larǵa qajettilik – 11 270 oryn. «Elek­trondyq eńbek bırjasy» portalynda barlyǵy 1 211 bos jumys orny jarııalanǵan. Bilikti kadrlardyń tapshylyǵy – 10 059 maman. 2030 jylǵa deıin joǵary, tehnıkalyq, kásiptik bilimi bar bilikti kadrlarǵa qajettilik 64,5 myńǵa deıin jetedi dep kútilip otyr. Tek keler jyldyń ózinde atalǵan salalarǵa 11 myń­nan astam maman qajet bolady. Bulardyń arasynda bilim, densaýlyq saqtaý, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne qoımalaý, ekonomıka jáne býhgalterlik esep, mádenıet, sport, taý-ken, aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalar mamandyqtary bar.

– Pavlodar oblysy elimizdiń jetekshi ındýstrııalyq óńir­leriniń qataryna kiredi. Keıingi jyldary ekonomıkany jań­ǵyrtý barysynda jańa kásiporyndar men jobalar iske qosylyp jatyr. Hımııa óndiristerin salý, ındýstrııalyq aımaqty damytý jańa jumys oryndaryn ashyp, ınjenerlerge, tehnologterge, mehanıkterge, tehnıkterge suranysty arttyra tústi. Qazirgi zamanǵy kásiporyndar jasandy ıntellekt negizinde avtomattandyrylǵan jelilerdi, robottehnıkany, basqarý júıelerin belsendi túrde engizip jatyr. Bul kúrdeli jabdyqqa qyzmet kórsetýdi, konfıgýrasııalaýdy, sıfrlyq júıelermen jumys isteýdi, mashınalardy baǵdarlamalaýdy biletin qyzmetkerlerdi qajet etedi, – dep tolyqtyrdy B.Bek­janov.

Statıstıkalyq derekter IT-mamandarǵa, atap aıtqanda, veb-ázirleýshi, mobıldi qosym­shalardy jasaýshy, kıber­qaýipsizdik, Big Data qyzmet­kerlerine suranystyń arta tús­kenin de baıqatady. Sıfr­lyq, avtomattandyrylǵan úderisterge beıimdelgen ju­mysqa qatysty tehnıka­lyq mamandyqtar, mysaly, jab­dyqqa qyzmet kórsetý, óner­kásiptik montajdaý mamandary, zamanaýı óndiristik júıelerdiń operatorlary da suranysqa ıe. О́ńir ónerkásibin­de avtomattandyrý belsendi da­myp keledi ári bul jańa tehnıka­lyq daǵdylardy talap etedi. Osy­nyń áserinen jumys kúshine suranys pen usynys arasyndaǵy sáıkessizdik qalyptasýy ǵajap emes. Avtomatıka ınjenerle­rine, IT-mamandaryna, sıfrlyq júıe operatorlaryna sura­nys júıeli túrde artqanymen, qajetti daıyndyǵy bar adamdar jetispeı otyr.

Jas maman Aleksandr Sha­po­valov ta alǵan bilimin ja­qynda zamanǵa saı jetildirýge májbúr bolǵanyn aıtady. Ýspen aýdanyndaǵy «Kırov» JShS-inde eńbek etip júrgenine úsh jyldaı ýaqyt bolypty. Onyń aıtýynsha, seriktestikte elektrık bolyp jumys isteıdi. Pavlodar aqparattyq tehnologııa­lar kolledjin támamdaǵan soń tań­daýy birden aýylǵa túsken.

– Sharýashylyǵymyz sút baǵytyna beıimdelgen, mal fermalary, sýarmaly jerler bar. Astyq qambalary ornalasqan. Solardaǵy elektr jabdyqtaryn babynda ustap, elektr jelile­rin qalpyna keltirip otyramyz. О́zim sııaqty taǵy birneshe elektrık bar. Basshylarymyz barlyǵymyzdyń áleýmettik jaǵdaıymyzben sanasady, demalysymyzdy tıimdi ót­kizýge kóńil bóledi. Alatyn jala­qymyz da laıyqty. Tek bizge qoıylyp otyrǵan talap – sıfrlyq jańa tehnologııalarǵa den qoıý. Sharýashylyqtaǵy avtomattandyrylǵan jelilerdi odan ári jetildirý josparda tur, – deıdi Aleksandr.

Jańa ındýstrııa men kásip­kerliktiń damýy marketıng, qarjy, bıznes-taldaý, jobalyq menedjment salalaryna da suranys týǵyzǵan. О́ńirdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi óz qyzmetin sıfrlyq formatqa kóshirip jatyr. Osyǵan baılanysty SMM-mamandar, bıznes-taldaýshylar men jobalardy basqarý sarapshylary qajet. Budan bólek, logıstıka men kólik salasynda da suranys basym. «Qazaqstan temir joly», «KSP Steel» sııaqty kásiporyndar logıstıkalyq tizbekterdi ońtaılandyrý, qoıma menedjmenti men jet­kizý tetikterin sıfrlandyrý baǵytynda belsendi jumys júrgizip keledi. Sol turǵy­da logıster, tasymaldaý júıe­siniń dıspetcherleri, kólik-ınfra­qurylym ınjeneri mamandyq­taryna suranys artyp otyr.

Toraıǵyrov ýnıversıteti­niń rektory Nurlan Medetov keıingi jyldary aımaqta IT-teh­nologııalar men sıfr­landyrý salasynyń mamandaryna suranys kúrt artyp otyrǵanyn aıtady. О́ndiristik kásiporyndar ózderiniń teh­nologııalyq úderisterin sıfr­lyq baqylaýǵa kóshirip jatyr. Osyǵan baılanysty derekter taldaý­shylary, júıe ákimshileri, avtomattandyrylǵan basqarý júıesiniń ınjenerleri, IT-jobalardy úılestirýshiler qajet bolyp otyr. Buryn tek elimizdiń iri qalalarynda sura­nysqa ıe bolǵan bul maman­dyqtar endi bizdiń óńirde de joǵary baǵalanady.

– Pavlodar óńiri – elimizdiń ındýstrııalyq júregi. Aımaqtyń ekonomıkasy metallýrgııa, energetıka, munaı-hımııa ónerkásibi sekildi iri salalarǵa súıenedi. Keıingi jyldary óńirdegi óndiris oryndarynyń kóbeıýi, jańa tehnologııalardyń enýi kadrlarǵa degen suranystyń sı­patyn edáýir ózgertti. О́ńir­lik kásiporyn­dar eń aldymen ınjenerlik-tehnıkalyq baǵyttaǵy maman­darǵa muq­­taj. Alıýmınıı zaýyty, fer­roqorytpa zaýyty, munaı-hımııa zaýyty, energe­tıkalyq kompanııa­lar elektr ınjenerleri, mehanıkter, tehnologter men avtomattandyrý salasynyń mamandaryn qajet etedi. Bul – óńir ekonomıkasy óndiristik baǵytynyń tikeleı kórinisi. Energetıka salasynda jylý, elektr stansalaryn basqarý ınjenerle­ri, jabdyqtardyń avtomatty júıesin qadaǵalaıtyn mamandar, jóndeý, servıstik qyzmet kórsetý ınjeneri eń joǵary jalaqy alatyn ári turaqty suranysqa ıe kásip ıelerine aınalǵan, – deıdi ol.

Ertis-Baıan óńiri elimizde «Jańa mamandyqtar atla­syn» júzege asyryp otyrǵan birden-bir oblys. Jergilikti kásiporyndardyń tehnologııalyq deńgeıi de ártúrli. Dástúrli óndiris tásil­derinen bastap, «Indýstrııa 4.0» qaǵıdattaryna (sıfrlandyrý, avtomattandyrý, ESG-ekologııalyq, áleý­mettik, kor­poratıvtik bas­qarý) tolyq kóshken zamanaýı óndiris­terge deıin bar. Mundaı ekono­mıkalyq jaǵdaı bilim baǵdarlamalarynyń maz­mu­nyn da jańartýdy qajet etedi. Máselen Toraıǵyrov ýnıversıteti baǵdarlamalardy óńir kásiporyndarynyń naqty suranysyna beıimdep, eńbek naryǵymen tyǵyz baılanys ornatqan. 2021 jyldan oqý orny aımaqtyq «Jańa mamandyqtar men quzyretter atlasy» ne­gizinde ınnovasııalyq bilim baǵdarlamalaryn ázirleýdi bastap ketti. Ár baǵdarlama birneshe mıkrobiliktilik baǵy-t­y­n qamtıdy. Mıkrobiliktilik júıesiniń basty ereksheligi – stýdenttiń óz salasynda ıkem­di mamanǵa aınalýyna jaǵ­daı jasaý. Baǵdarlama aıasynda demonstrasııalyq emtıhan negizinde stýdent kásibı quzy­rettiligin dáleldeıtin sertıfıkat alady. Nátıjesinde, sıfrlyq júıeler men JI salalaryna arnalǵan mamandyq joǵary deńgeıde suranysqa ıe bolyp otyr. Osy baǵyttarda bilim alǵan, zamanaýı daǵdylardy meńgergen stýdentterge eńbek naryǵynda mol múmkindik ashylady.

Keıingi úsh jylda óńirde­gi kásiporyndarmen ynty­maq­tastyq nátıjesinde ýnıver­sıtettiń 950-den astam túlegi turaqty jumysqa ornalasqan. Bul kórsetkish kadr daıarlaý sapasynyń artyp kele jatqanyn aıǵaqtaıdy.

Oblystyq bilim bas­qarma­synyń málimetinshe, ın­jener­lik-tehnıkalyq, jumys­­shy ma­mandyqtaryna, den­­saý­lyq saqtaý, bilim, qyz­met kórsetý, tamaq ónerkásibi, aýyl sha­rýashylyǵy mamandaryna joǵary suranys áli de qalyp­tasyp otyr. Memlekettik tapsyrys kólemine 2025–2026 oqý jylyna arnalǵan 650 nysanaly kadrlar daıarlaý orny engen. Atap aıtqanda, ınjenerlik, óńdeý, qurylys salalary – 3 045, qyzmet kórsetý – 700, bıznes, basqarý jáne quqyq – 615, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar mamandyǵyna 515 adamdy memlekettik bilim tapsyrysy sheńberinde oqytý josparlanǵan. Ekonomıster men zańgerlerge suranys kúrt tómendegen.

– Jumysshy, ınjenerlik mamandyqtarǵa óndiris orynda­rynyń kóbeıýi áser etse, pedagogterge suranystyń artýyna ýrbanızasııalyq faktorlar sebep bolyp otyr. Aýyldyq jerlerde muǵalimder tapshy­lyǵy bar. Bul máseleni sheshý maq­satynda «Serpin» jobasy iske asyrylyp jatyr. Alaıda áli de bolsa kadrlardyń aýysýy, je­tispeýshiligi saqtalyp otyr. Densaýlyq salasyndaǵy mamandardyń jetispeýshiligi de kóbine aýyldyq jerlerge tán. Dárigerler men muǵalimderdiń tómen jalaqy, aýyr jumys júktemesi nemese áleýmettik jaǵdaılarǵa baılanysty úlken qalalarǵa, basqa óńirlerge ketip qalýy jıi kezdesedi. Zeınetke shyǵatyn qyzmetkerlerdiń ornyn basatyn jas kadrlar jet­kiliksiz. Jańadan paıda bolǵan aýdandardaǵy mektepter men balabaqshalarǵa birden tárbıeshiler men bas­taýysh synyp muǵalimderiniń kóp sany qajet bolady, – dep túsindirdi jaǵdaıdy bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Gúl­mıra Bashırova.

Atap óterligi, bıyl kásip­oryndardyń bilikti jumys­shylarǵa degen turaqty sura­nysyn qanaǵattandyrý maqsa­tynda polımerlik óndiris tehnologııasy, elevator, un tartý, jarma, qurama jem óndirisi, avtomobıl qurastyrý, IT, sıfrlyq mamandyqtar, jylý elektr stansalarynyń jylý energetıkalyq qondyrǵylary boıynsha jańa mamandyq ashylǵan.

Otandyq eńbek naryǵyna adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan tehnologııalyq jetistikter áser etip jatqany aıtpasa da túsinikti. Túrli tendensııalar men jańa baǵyt qalyptasyp jatyr. Álemdik sarapshylar aldaǵy jyldary iri kompanııalar mamandyqtar tizimine emes, adam daǵdylaryna mán beretinin aıtady. Teh­nologııa qaryshtap damyǵan saıyn kom­panııalardyń bilim baǵdar­lamalary jyldam eskirip qalyp jatyr. Osyǵan oraı eńbek uıym­daryndaǵy qyzmetkerler bilimin qaıta shyńdaýyna týra keledi.

Pavlodar oblysy