Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda ótken Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń ekinshi forýmynda osy salanyń damýyna mán beretinin, byltyr sharýalar elimizde mol astyq alyp, keıingi on jyldaǵy rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgenin, bıyl da kúzgi jıyn-terin berekeli bolǵanyn aıtty.
«Bıylǵy 10 aıda ekonomıkamyz 6,4 paıyzǵa ósti. Sonyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy da qarqyndy damyp keledi. Jyl basynan beri saladaǵy negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 20 paıyzdan astam ósip, 790 mlrd teńgege jetti. Al eńbek ónimdiligi úsh jylda 37,3 paıyzǵa artty. Qazaqstan jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi reıtıngi boıynsha (Global Food Security Index) 32-orynda tur. Bul – jaqsy kórsetkish. Biraq bul máz bolyp, qol qýsyryp otyrýǵa bolady degen sóz emes. Sebebi ashyǵyn aıtýymyz kerek, biz aýyl sharýashylyǵynyń orasan zor áleýetin áli de tolyq qoldanbaı otyrmyz. Elimiz jaıylymdyq jer aýmaǵy boıynsha álemde 6-oryn alady. Al egis alqaby boıynsha 8-orynda tur. Demek qolymyzda qajetti resýrs bar, tek sony tıimdi paıdalanýymyz qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Rasynda da, eldiń barlyq óńirinde keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa barynsha nazar aýdarylyp keledi. Bul baǵytta naqty josparlar da bar. Endi bizge keregi – sapaly jumys pen naqty nátıje kórsetý.
Bul oraıda Aqtóbe oblysynda da qarqyndy ister atqarylyp jatyr. Máselen, bıyldyń ózinde aýyl sharýashylyǵy salasyn qoldaýǵa 15 mlrd teńge qarajat bólindi. Kórsetilgen memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy salasynda oń dınamıka saqtalyp otyr. Bul jóninde oblys ákimi Ashat Shaharov Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda ótken baspasóz konferensııasynda málimdedi.
Bıylǵy 10 aıda Aqtóbe oblysynda quny 353 mlrd teńgege jýyq ónim óndirilgen. Mal sharýashylyǵy salasynda tórt túlik maldyń basy ortasha eseppen 7 paıyzǵa ósti. Buǵan qosa Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin engizý aıasynda «AIS» sút-taýarly fermasyna 2,5 paıyzben 7,5 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen nesıe berildi. Jalpy joba aıasynda sút óndirisi 20 myń tonnaǵa ulǵaıtylmaq. Nátıjesinde, óńirdiń óńdelgen sútpen qamtamasyz etý deńgeıi 90 paıyzǵa jetedi dep josparlanyp jatyr.
Buǵan qosa bıyl jalpy quny 13 mlrd teńge bolatyn 11 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr. О́ńirde aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý men agroınnovasııa baǵytyn damytý da basty nazarda tur. Qazirdiń ózinde oblystaǵy birqatar iri agrokásiporyn zamanaýı tehnologııalardy engizip, óndiristiń tıimdiligin arttyryp keledi. Bul ózge sharýashylyqtarǵa úlgi bolady.
Salany damytý sóz bolǵanda, eń aldymen tujyrymdamasyn ázirleý qajet. Mysaly, óńirimizde sút klasterin damytýda Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin basty baǵyt etip alýymyz kerek. Qazir elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyn klasterlik damytýda keshendi túrde tereń taldaýlar jasap, zamanaýı tehnologııalyq ádistemelerin qoldanǵanda ǵana alǵa basatynymyzdy ýaqyt kórsetip otyr.
Búginde Aqtóbe óńirinde qýattylyǵy 48 myń tonnalyq «Aıs plıýs» JShS sút óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Bul zaýyttyń júktemeliligi 23 myń tonna ónimdi nemese 48 paıyzdy qurap otyr, qalǵan jetispeıtin ónim kórshi Qostanaı, Qyzylorda oblystarynan tasymaldanady. Jetispeýshilikti «Molochnyı poıas» josparyn qurý arqyly tolyqtyrý qajet. Osy josparǵa sáıkes 5 jylda 100-200 saýyn sıyry bar sút-taýarly fermasyn iske qossaq, Mártók, Qarǵaly aýdandary men Aqtóbe qalasynda 2029 jylǵa qaraı kúnine 200 tonna sút ónimin óndirýge múmkindik bar. Bul oraıda atalǵan aýdandar men oblys ortalyǵynda 100-200 sıyrǵa shaqtalǵan sút-taýarly fermalaryn salý kerek.
Et klasterin jolǵa qoıý da basty baǵyttyń biri. Máselen, 1990 jyly óńirimizde iri qara sany 371 myń bolsa, byltyrǵy sanaq boıynsha olardyń sany 605 myń basqa jetti. Al jylqy sany 77 myńnan 361 myńǵa kóbeıgen. О́kinishke qaraı, qazir usaq mal sany birneshe esege azaıǵan. Máselen, 90-jyly qoı-eshki sany 2 mln 436 myń bolsa, 2024 jylǵy statıtıstıka boıynsha – 400 myń.
Buǵan deıin elde júzege asyrylǵan «100 naqty qadam» ult josparynda et klasterin damytýǵa aıryqsha basymdyq berildi. Jambyl oblysy 2018–2019 jyldary qozy etin eksporttaýda respýblıka kóleminde birinshi orynǵa shyqty. Memleket basshysy «Túrli baǵyttaǵy et klasterlerin damytý qajet. Qoı sharýashylyǵyn, sút óndirý men qus ósirýdi órkendetýge tıispiz. О́ndirýdi eki ese arttyrsaq, ımporttap otyrǵanǵa qosymsha 500 mln dollardyń ónimin alýǵa bolady», degen bolatyn aýyl men agroónerkásip keshenin damytý máseleleri jónindegi respýblıkalyq keńeste.
Qoı sharýashylyǵyn osy baǵytta damytý bizge qajet-aq. Aldaǵy bes jylda óńirimizge Batys Qazaqstan, Túrkistan oblystarynan saýlyq qoı ákelip, sanyn 2029 jylǵa qaraı 1,5-2 mıllıon basqa deıin jetkizý kerek. О́kinishke qaraı, búginde men saılanǵan Baıǵanın, Oıyl, Qobda aýdandarynda qoı sharýashylyǵy asa damymaı keledi. Degenmen bul aýdandarda iri qara men jylqy malyn ósirýge erekshe den qoıyp otyr. О́zim basshylyq etetin sharýashylyqta búginde 600-deı jylqy bar. Olardyń deni – muǵaljar, kóshim tuqymdylar.
Aldaǵy ýaqytta Baıǵanın aýdanyndaǵy asyltuqymdy jylqy sanyn kóbeıtýge óz úlesimdi qosqym keledi. Jalpy, bul ólkede mal sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. Aýyl halqy mal ósirýdiń arqasynda kún kórip otyr. Bolashaqta aýdanda sút, et baǵytyndaǵy sharýashylyqtar kóbeıse, bul da óńirdiń damýyna sep bolary sózsiz. Qazir aýdanda aýyl sharýashylyǵy salasymen qatar ınfraqurylym da jaqsy damyp keledi. Bıyl Baıǵanın aýdanyndaǵy «Qojasaı-Qarajar-Oımaýyt» baǵytyna gaz qubyry tartylyp jatyr. Oıyl aýdanynda Amangeldi, Qurman, Shıqudyq eldi mekenderi kógildir otynmen qamtylsa, keler jyly Qobda aýdanyndaǵy 8 aýylǵa gaz qubyryn júrgizý josparlandy.
Búginde oblysta kadr tapshylyǵy máselesin de sheshý mańyzdy. Keıingi jyldary Aqtóbe oblysynda malshy, saýynshy, veterınar tabý qıyndaǵan. Bul ár óńirde de kún tártibinde turǵan másele. Senimdi serigiń – malshyń men tórt túligińniń saýlyǵyna qaraıtyn mal dárigeriń bolmasa, sharýashylyq jumysy júrmeıtini aıan. Bul másele bizdiń oblysymyzda da birneshe jyldan beri kóptiń nazarynda. Atalǵan problemany sheshýde tıisti mınıstrlikter mal baǵatyn adamdarǵa kvotany kóbeıtse ári mal baǵýǵa nıeti barlardyń bir oblystan ekinshi oblysqa baryp turaqtanýyna jaǵdaı jasasa degen usynysym bar.
Aýyldaǵy jumyssyz júrgen azamattardyń sharýashylyqtarǵa jumysqa ornalasýyna, vahtalyq ádispen kezek baǵyp, mal ósirýine múmkindik berilýi kerek. Ár aýdannyń aýyl sharýashylyǵy bólimine qosymsha shtattar, atap aıtsaq, zootehnık, agronom, seleksıoner-osemenator mamandaryn kirgizýge jaǵdaı jasalýǵa tıis. Bul úshin jas mamandardy daıarlaý isin mektepten bastaýymyz kerek.
Aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaýda mektepter men kolledjder ózara baılanys ornatyp, bolashaq túlekterdiń sapaly bilim alýyna jaǵdaı jasalǵany jón. Búginde arnaýly oqý oryndarynda jastar túrli mamandyq alyp jatyr, biraq sol mamandyǵymen eńbek etýge asa nıetti emes. О́ıtkeni bul salany qıynsynady ári alatyn jalaqysy az ekenin jaqsy biledi. Sondyqtan búginnen bastap jastarǵa aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys isteýdiń qanshalyqty mańyzdy ári tıimdi ekenin túsindirýimiz kerek.
Aqtóbe oblysy – jyl ótken saıyn jan-jaqty damyp kele jatqan óndiristi aımaq. Endigi jerde óńirimizde aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa kúsh salýymyz kerek. Joǵaryda aıtylǵan et, sút klasterin damytsaq, buǵan qosa bolashaqta kókónis klasterin jolǵa qoısaq, aýyl sharýashylyǵy mamandaryn oqytyp, olardy ǵylymı zertteý jumystaryna jumyldyrsaq, agroónerkásiptik keshen barynsha qanat jaıatyny sózsiz. Bul baǵyttaǵy jumystardy tıisti mınıstrlikter men Aqtóbe oblysy ákimdigi ǵana emes, barlyq sharýalar men kásipkerler, osy salamen tyǵyz baılanysty ózge de sala mamandary birlesip atqarýy kerek.
Estaı SISENBAEV,
Aqtóbe oblystyq máslıhatynyń depýtaty
