Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Halyqaralyq valıýta qorynyń boljamynsha, 2026 jyly ekonomıkalyq ósim 4,5%-ǵa deıin baıaýlap, ınflıasııa 11% deńgeıinde saqtalady. Ortamerzimdi perspektıvada ınflıasııany 5%-ǵa deıin tómendetý úshin qatań sharalar qajet. Qor sarapshylary «jeńildikterdi qysqartý, memlekettik sektordyń aıasyn shektep, sýbsıdııalardy azaıtý» qajet ekenin aıtyp, memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýyn azaıtyp, jeke sektordy damytýǵa keńes berdi. Sonymen qatar menshik quqyǵyn qorǵaý júıesin reformalaý men jekeshelendirýdi ádil, ashyq júrgizý qajettigin eskertti.
Memleket basshysy da osy máselege toqtalyp, elimizde memlekettik qatysy bar uıymdar sany 25 myńǵa jýyqtap qalǵanyn aıtty. Olardyń kópshiligi tıimdi jumys istemeıdi, mindetteri men qurylymy naqty júıege saı emes. «Kommersııalyq emes maqsattardy atqarý úshin kommersııalyq tásilder qoldaný kóbeıip, shyǵyndar artyp, artyq basqarý organdary quryldy. Naqty nátıje eskerilmeıdi», dedi Prezıdent.
Halyqaralyq tájirıbe memlekettiń ekonomıkalyq belsendiligin shekteýdi quptaıdy. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy sarapshylarynyń pikirinshe, memlekettik kásiporyndar naryqtyń ózgeristerine beıimsiz keledi, al jeke sektor, kerisinshe, ıkemdi – ol tez beıimdelip, ınnovasııalar men tehnologııalardy belsendi engize alady. Álemdik tájirıbede memlekettiń ekonomıkadaǵy rólin ońtaılandyrý kóbine «sary better erejesimen» (Yellow Pages Rule) túsindiriledi. Bul qaǵıda boıynsha memleket tek jeke sektor atqara almaıtyn qyzmetterdi ǵana óz qolynda qaldyrýǵa tıis. Qazaqstanda osy qaǵıdaǵa negizdelgen zań 2015 jylǵy kóktemde qabyldandy. Zańǵa saı, kompanııalar óz fýnksııalaryn «memlekettik» jáne «kommersııalyq» dep bólip, olardy únemi qaıta qarap, taldap otyrýy kerek edi.
Keler jyldyń sońyna deıin elimizde kvazımemlekettik sektordyń jańa sýbektilerin qurýǵa moratorıı jarııalandy. Qazirdiń ózinde 922 mlrd teńgeniń 396 nysany jekege berilip, 69 kásiporyn taratyldy nemese qaıta uıymdastyryldy. Memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin qysqartý jospary aıasynda quny 2 trln teńgeden asatyn 500-ge jýyq kompanııa jekeshelendiriledi, IPO/SPO arqyly satylady nemese qysqartylady. Ekonomıkany monopolııasyzdandyrý jónindegi komıssııa qurylyp, memlekettik sektordyń qaıta ulǵaıýyna jol bermeıtin zańnamalyq shekteýler qarastyrylýda. Sonymen qatar jekeshelendirýge jańa qaǵıdalar engizildi: memlekettiń naryqtaǵy róliniń ýaqytsha sıpaty, jeke ınvestısııalardyń basymdyǵy jáne jeke monopolııalarǵa jol bermeý. Buryn kásipkerlikke memlekettiń aralasýyn keńeıtetin Kásipkerlik kodekstiń 192-babynyń 5-tarmaqshasy da alynyp tastaldy.
Halyk Finance basqarma tóraǵasy Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, «memlekettik kapıtalızm» modeli munaıdan túsken kiristerdiń Ulttyq qorǵa jınalýy arqyly ǵana iske asyp otyr.
«Ekonomıkadaǵy memlekettiń basty tetigi Ulttyq qor makroekonomıkalyq ortany nasharlatty. Al jeke sektor ıkemdi, ózgeristerge jyldam beıimdelip, ınnovasııa men ınvestısııany belsendi tartady. Sondyqtan Úkimet memleketti negizgi oıynshy retinde emes, aqyldy retteýshi jáne strategııalyq ınvestor retindegi modelge kóshýi kerek», deıdi ol.
Sarapshylar qazirgi jaǵdaı boljamǵa saı kelmeıtinin aıtady. Uzaq merzimde ekonomıkadaǵy memlekettik sektordyń úlesi qysqaryp jatyr. 2000 jyly jeke sektor ınvestısııasy memlekettik kapıtaldyń 25%-y bolsa, 2023 jyly tórt ese asyp jyǵyldy. Onyń ústine jeke sektordyń ınvestısııasy memlekettik sektorǵa qaraǵanda tez ósýde, bul úrdis 2025 jyldan keıin aıqyn baıqalady. Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, memlekettik menshiktiń azaıýy tek tótenshe jaǵdaılarda múmkin. Mysaly, 2023 jyly Rıdderdegi JES qysta qatyp qalǵannan keıin memleket menshigine qaıtaryldy. Alǵashqy jekeshelendirý kezeńinde ındýstrııamyzdy utqyzdyq: Almaty maqta-mata kombınaty sııaqty zaýyttar saýda úılerine aınaldy. Sheteldik ınvestorlar negizinen shıkizat sektoryna qyzyǵady, al toqyraǵan kásiporyndardy qaıta iske qosýǵa memleket qana múddeli, óıtkeni shaǵyn jáne orta bıznes úshin bul qıyn.
Onyń aıtýynsha, resmı túrde bári baqylaýda, shekten tys jaǵdaı joq. Ishki naryqtaǵy memlekettik úlesi bar kompanııalar shamamen 10%-dy quraıdy, alaıda memleket kvazısektor men qarjy ınstıtýttary arqyly yqpalyn saqtaıdy. Kásipkerler memlekettik qatysy bar kompanııalardyń básekede basym ekenin jıi aıtady, biraq úkimet memlekettik úlesti qysqartýǵa ázir emes.
Sarapshy Maǵbat Spanovtyń pikirinshe, Úkimet memlekettik múlik zańyn jańartyp, memlekettiń ekonomıkadaǵy qatysý shegin naqty anyqtamaıynsha ózgeris bolmaıdy. Elimizde memleket pen bıznes arasyndaǵy shekara aıqyn emes, memlekettik kompanııalardyń artynda kimderdiń otyrǵany ashyq. Qazir kvazısektor zańnama, bıýdjet, salyq, sýbsıdııalar arqyly ekonomıkaǵa yqpal etedi.
«Báıterek», «Damý» sııaqty qarjy ınstıtýttary tolyq memlekettiń baqylaýynda, al jańa oıynshylardyń naryqqa shyǵýy shekteýli. Kvazısektorǵa shekteý qoıylmaı, másele sheshilmeıdi, sebebi derbes kompanııalar da memlekettiń yqpalynda qalady. Álemdik naryq boljamnan alshaqtap barady. AQSh pen Eýropa qaryzǵa belshesinen batyp, qamtamasyz etilmegen aqshany kóptep shyǵaryp otyr. Elimiz de buǵan uqsas joldy bastaǵanymen, durys emes ekenin erte túsindi. Basqa elderdiń tájirıbesin tolyq kóshirmeý kerek, óz múmkindikterimiz ben álsizdikterimizdi eskerip, teńdestirilgen sheshim qabyldaý mańyzdy», deıdi ol.
Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, daǵdarys kezinde memlekettiń úlesiniń ósýi zańdy, biraq áser etý ádisteri ózgerýi kerek. Elimiz birneshe ret ótpeli kezeńdi bastan keshirdi, onyń ishinde 90-jyldary odaqtaǵy zaýyttardyń saýda nysandaryna aınalýy belgili. Sarapshy bankrotqa jaqyn kásiporyndardy sheteldik ınvestorlar satyp alady degenge senbeýge keńes beredi, sebebi olardy qaıta iske qosýǵa ulttyq ınvestorlardyń múmkindigi shekteýli.
«Damyǵan elderde ınvestorlar qyzyqpaǵan kásiporyndardy arzanǵa satyp alyp, damytyp, qaıta naryqqa shyǵarady. Bizde bul mindet memlekettiń moınynda nemese kelesi jekeshelendirýge táýeldi. Sondyqtan Úkimet jekeshelendirý zańyn ózgertip, ınvestorlarǵa osyndaı múmkindikti berýge tıis. Sonda ǵana memleket úlesin azaıtýǵa bolady», deıdi ol.
ALMATY
