Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetinde Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyn qalpyna keltirýge baǵyttalǵan iri ekologııalyq joba barysyn talqylaýǵa arnalǵan jıyn ótip, oqý ornynyń prorektory Maınur Bóribaeva bastamanyń mańyzy men ýnıversıtettiń ǵylymı áleýetin atap ótti.
Al Bolat О́temuratov qorynyń zertteý, damý jáne ınternasıonaldandyrý jónindegi dırektory Temirlan Erbosynovtyń aıtýynsha, qanatqaqty joba ekojúıeni qalpyna keltirýdiń jańa tásiline negizdelip otyr.
«Berklıdegi Kalıfornııa ýnıversıtetiniń «E-seed» atty ınnovasııalyq tehnologııasy alǵash ret elimizde synaqtan ótip otyr. Arnaıy bıologııalyq materıalmen qaptalǵan tuqym dron arqyly sebiledi. Bul ádis kólemdi aýmaqty az shyǵynmen kógaldandyrýǵa múmkindik beredi. Joba aıasynda Qorqyt ata atyndaǵy ýnıversıtetpen birlese naqty jumystar atqarylady», dedi ol.
Tartylǵan Aral teńizi álemdegi eń iri ekologııalyq apattardyń biri retinde belgili. Jel kóterilgende mıllıondaǵan gektardan ushqan tuz ýly shańǵa aınalady. Kenezesi kepken teńiz máselesimen aınalysyp júrgen ekologterdiń dereginshe bul tuzdar Arktıka men Gımalaıǵa deıin tarap otyr. Onyń adam densaýlyǵynan bólek azyq-túlik qaýipsizdigine tóndiretin qateri taǵy bar.
Aýqymdy jobany qolǵa alǵandar kelesi jyly 1 gektar aýmaqqa tuqym otyrǵyzý josparlanyp otyrǵanyn aıtady. Synaq sátti ótip, jersiný kórsetkishi 20 paıyzdan assa, 2027 jyly 50 gektar jerge tuqym sebiledi. Joba quny shamamen 600 myń dollardy quraıdy.
Dronmen egý tásili – AQSh pen Aýstralııada jolǵa qoıylǵan bastama. Biraq ondaǵy ósim deńgeıi 15-20 paıyzdyń aınalasynda. Osydan da mamandar Kalıfornııa ýnıversıteti tuqymnyń topyraqqa tereńirek enýin qamtamasyz etip, aptap ystyqtan, jelmen ushyp, qustarǵa jem bolýdan qorǵaıtyn tehnologııasyna toqtalyp otyr.
Talqylaýda byltyr ýnıversıtet janynan ashylǵan Aral óńiriniń ekojúıelerin zertteý halyqaralyq ortalyǵynyń jetekshisi, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Rahat Qurmanbaev zertteý toby bıolog, ekolog, agronomdar, sý sharýashylyǵy, hımııa jáne IT salasynyń mamandarynan jasaqtalǵanyn aıtty.
«Qazir bir gektar alqaptyń kúzgi mehanıkalandyrý jumystary daıyn. Kóktemde osy jumystardy taǵy bir pysyqtap, jobany testileýge jumylamyz. Qazir bıologııalyq, ekologııalyq jaǵynan jan-jaqty zerttelip jatyr. Jer betinde dál Aral sııaqty kepken teńiz joq. Sondyqtan bul bastamaǵa amerıkalyq áriptesterdiń qyzyǵýshylyǵy óte joǵary», deıdi ǵalym.
Ýnıversıtet ǵalymdary tájirıbelik ýchaskede testileýden bólek elimizde 3000 E-seed konteınerin óndirý, monıtorıng jáne baqylaý baǵyttarynda jumys isteıtin bolady. Mamandar joba arqyly 2028–2029 jyldary aımaqtyń bıologııalyq alýandyǵy artyp, usaq janýarlar men qustardyń kóbeıýi, aýa ylǵaly joǵarylaı túsedi degen boljam aıtady. «E-seed» tehnologııasyn qoldaný topyraq qurylymyn nyǵaıtyp, shań men tuz shyǵaryndylaryn azaıtýǵa, 2040 jylǵa qaraı keminde 50 sharshy shaqyrym aýmaqta ekojúıeni turaqtandyrýǵa múmkindik beredi.
Joba Araldy qutqarýdyń halyqaralyq qoryna 2024–2026 jyldar Qazaqstan tóraǵalyq etetin kezeń sheńberindegi bastamalarmen tyǵyz baılanysty. Osy ýaqyt aralyǵynda teńiz tabanynyń 1 mıllıon gektardan astam aýmaǵyn kógaldandyrý josparlanyp otyr.
Qyzylorda
