Qazaq ádebıetinde de sybaǵadaǵy súbeli múshedeı birden juta salynbaıtyn, jutsa da álsiz asqazandy álekke salatyn qunary myqty, qýaty kúshti shyǵarmalar bar. Sonyń ishinde aqyn Svetqalı Nurjannyń lırıkasy. Buqara qaýym onyń jastyq jyrlary men azamattyq poezııasyn tushynyp oqıdy. Biraq kemeline kelgen, kemerine tolǵan shaǵyndaǵy tereń týyndylaryn áli de tolyq túsinip bitken joq. Olaı deıtinimiz, qalam ustaǵan ini-qaryndastarynyń ózi «óte kúrdeli aqyn» degenin kózben kórip, qulaqpen estidik. Demek, bul aqynǵa úlken daıyndyqpen kelý kerek. Sondyqtan asty qorytýǵa kómektesetin dári sııaqty, aqynnyń shyǵarmashylyq zerthanasyna boılap, óleńderin germenevtıkalyq ádispen taldap, oqyrmannyń tanym prosesine jol ashýdy kózdedik.
Zertteý nysanymyzǵa aqynnyń «Kókiregim – kóne kitap» eńbegin aldyq. Bul 2024 jyly Memlekettik syılyqty jeńip alǵan jyr jınaǵy. Munda avtordyń keıingi on shaqty jyl bederinde jazylǵan lırıkalyq óleńderi, balladalary, hıkaıa-dastandary toptastyrylǵan. Sonymen kitaptyń alǵashqy betin ashqan oqyrman sóz ıesiniń «Dinashar» atty óleńimen tanysady. Bul aqynnyń álqıssa jyry, ózin oqıtyn halyqqa tanystyrý sózi.
«Salamat, saý barmysyń, oqyrmanym,
Men áli sanattamyn, sapyńdamyn»
Ári qaraı aqyn kitaptyń ne jaıynda ekenin ańǵartady. Jazý barysynda neni basshylyqqa alǵanyn atap ótedi. Árıne, oraıly tusta dúnıeniń jalǵandyǵyn, onyń baıansyzdyǵyn eskertedi. Týra baıaǵy shaıyrlar sekildi. Al negizgi júk óleńniń sońǵy shýmaqtaryna túsedi. Aqynnyń aıtar oıy da osy jerde jasyrylǵan:
«Qospadym toıda kóıtken «tostarymdy»,
Qyzǵyndy «qynamende»-ospaǵymdy.
Marhabat, sarqyp iship qoıyńyzdar,
Shan-sharaf shúpildegen tostaǵymdy!..»
Shyǵys ádebıetinde bul dástúrdi «muqaddıma» dep ataıdy. Bul «kirispe sóz» degendi bildiredi. Onda dástúrge saı qudaıǵa madaq jáne paıǵambarǵa salaýat aıtylady. Odan keıin shyǵarmanyń jazylý sebebi men onda kóterilgen máseleler baıandalady. Mundaı úrdis túrki ádebıetiniń izasharlary Mahmud Qashǵarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» eńbeginde, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty biliginde», Rabǵýzıdiń «Qıssa-súl-ánbııa» shyǵarmasynda, Horezmıdiń «Muhabbatnama» dastanynda, Álisher Naýaıdiń «Hamsasynda» anyq kórinedi. Svetqalı Nurjannyń kitabyn osyndaı kóne dástúrmen bastaýy onyń shyǵys ádebıetine shynaıy berilgendigin, onyń ishinde sopylyq poezııany sheber meńgergenin kórsetip tur.
Sopylyqty tekten-tek tilimizge tııanaq etip otyrǵan joqpyz. Sózsiz, Svetqalı Nurjannyń dúnıetanymyna, kózqarasyna boılap otyryp, ony bul taqyryptan bólek zertteı almaımyz. Meıli, aqynnyń pikiri qoǵammen úılessin ıakı úılespesin, ádebıettanýdyń mindeti shyǵarmany saıası ne áleýmettik ólshemmen tarazylaý emes, onyń ishki poetıkalyq júıesin, dúnıetanymdyq qabattaryn, mátinge jasyrylǵan maǵynalyq óristerdi ashyp, oqyrman sanasyna jetkizý, ıaǵnı túsinikti tereńdetý.
«Teńizdiń dámi – tamshydan» deıdi. Kitaptyń ishindegi barlyq óleńge germenevtıkalyq taldaý jasaý bir maqala kóteretin júk emes. Sondyqtan bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan «Mólt» atty toptamaǵa toqtalýdy jón kórip otyrmyz. Bul toptamada aty aıtyp turǵandaı shaǵyn turpatty, biraq astary tereń óleńder jınaqtalǵan. Bizdińshe, aqynnyń keıingi jyldaǵy izdenisi de osy shoǵyrda jaqsy baıqalady. Dástúrli tórttaǵannan sanaly túrde qashyp, jańa forma, tereń maǵynaǵa kúsh salǵany kórinip tur. Sonymen «Arzý-ajal» atty óleńge nazar aýdaraıyq:
«Súńgi juldyz
Syńsyp kelip,
Júrekke kirsh-kirsh etip endi!..
Búrshik semip,
Dúrs-dúrs etip... sóndi
Muńdy bir qyz...»
Á degennen ólimniń estetıkalyq sıpaty kózge urady. Toqtaı turyńyz, ólimde estetıka bar ma deıtin shyǵarsyz. Iá, bar. Onyń «tanatopoetıka» atty termıni de bar. Biraq Svetqalı Nurjan ólim taqyrybyna «sońǵy núkte» dep emes, rýhanı túleý retinde qaraıtynyn eskerý qajet. Sondyqtan ol óleńde «opat bolýdan» qoryqpaıdy. Kerisinshe, ony jan-dilimen ańsaıdy. О́leńdi «Arzý-ajal» dep aıdarlaýy osynyń aıǵaǵy. Kezinde «Paıǵambar jasy» degen óleńinen osy oıymyzǵa qýat tabamyz.
«Elp etemin áli de qylsa shaıtan meziret,
О́ltirsem ǵoı tirileı ózimdi-ózim tezirek!»
Bul Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetindegi «ólmeı turyp, ól» konseptisimen úndes. Onda ishtegi jalǵan «menińdi» óltirip, dúnıege ekinshi ret qaıta kelý kerek. О́ıtkeni Máshhúr Júsip aıtqandaı, «kimde-kim eki týmaı iske jaramaıdy».
Hosh, sonymen júrekke súńgi qadaldy. Biraq jaı súńgi emes. Juldyz qadaldy. Aqyndy shatty, pafosty hálge bólep turǵan da osy. Shónkı, onyń keýdesine aspan álemi qotarylyp tur. Aspan degenimiz ǵaryshtyń, ǵarysh degenimiz ǵarshynyń metaforasy. Svetqalı Nurjannyń uıqasqa degen ishki talaby qatty. Biraq sol talap aqynnyń aıtar oıyn kómeskilendirýi de múmkin. Aıtalyq, óleńniń sońyndaǵy «Muńdy bir qyz» júregine juldyz jaýǵan lırıkalyq keıipkerge qandaı qatynas ornatyp tur? Aqyn ony jaıyp salmaı ishine búgip qalǵan. Búgip qalǵanyn óleńniń sońyna kóp núkte qoıyp, bizge sony ısharalap otyr. Durys, aqyn bárin bizge túsindirip berýi kerek pe? Oqyrman da «qamaý terin alsyn» (A. Súleımenov).
Áıtse de, aqynnyń «Muńdy bir qyzy» bizdi jaı qaldyrmaıdy. Shaıyr qandaı qyzdy aıtyp otyr? Parsy hakimi Mahmud Shabıstarıdiń «Gúlshan-raz» traktatyna jazylǵan Muhammed Lahıdjıdiń túsindirmesinde sopylyq poezııada jıi kezdesetin obrazdarǵa anyqtama bergen. Onyń ishinde «sulý qyzdyń» beınesi erekshe atalyp ótedi. Aqyn minsiz qyzdy jyrlaı otyryp, minsiz qudaıdy astarlap otyrady. «Meniń jarym – qyz emes, aqıqattyń shyn nury» degen Shákárimdi eske túsirińiz. Demek, shyǵys shaıyrlarynan qyzdyń sıpatyn oqyp qalsańyz, aqyn Allany meńzep otyr dep uǵýǵa bolady. Sonymen qatar qyzdyń dıdary, janary, erini, burymy, meńi bólek-bólek maǵynany ústeıdi. Demek, Svetqalı Nurjan aıtyp otyrǵan qyz qudaıdyń bolmysy bolýy bek múmkin. Aspan juldyzdary onyń keýdesin jaryp, júregin tesedi. Sol tesiktiń sańylaýynan qudaıdyń sáýlesi nemese «qyzdyń dıdary» kóringen. Aıtpaqshy, keýdeni jarý motıvi kóp shaıyrlarda kezdesedi. Bul Muhammedtiń júregin jaryp, ony saf qaınarmen tazalap bergen perishtelerdiń oqıǵasymen tyǵyz baılanysty. Aqynnyń «Qusnı-Jamal» óleńinde nurly dıdarǵa yntyq jannyń tebirenisi anyq ańǵarylady.
«Bul da bir «Isimı-ǵamal» –
Men saǵan arzý boldym, Qusnı-Jamal!
Kúlkińdi kirpigime baıladym,
Kóz jasyńdy taldardyń búrtigine baıladym,
Sáýleńdi taýlardyń kúrtigine baıladym...
Úńilip dıdaryńa alam kómek –
Allanyń sıpattaryn tabam ba dep?!
Qusnı-Jamal, janyńa úıleser me em –
Haq súıip jaratqandy súımesem men?!.»
Arýdyń dıdaryn taldamas buryn, osy obrazben qatar qoldanylatyn basqa da obrazdy nazardan qaldyrmaý qajet. Shyǵys ádebıetin zerttegen Evgenıı Bertels aıtady: «Eger onyń basqa beınemen jup quraıtyny belgili bolsa, olardy bólip qaraýǵa bolmaıdy. Olardy birge zertteý kerek, óıtkeni oń polıýstiń qurylymy teris polıýstiń jasalýyn túsindiredi». Dıdar obrazymen qatar ony búrkemelep turatyn kekil obrazy jıi qoldanylady. Áýeli osyǵan toqtala keteıik.
Evgenıı Bertels Lahıdjıdiń túsindirmesine súıene otyryp, sopylyq poezııadaǵy kekil obrazdarynyń kezdeısoq alynbaǵanyn naqtylap kórsetedi. Onyń paıymdaýynsha, kekil dep otyrǵanymyz syrtqy kórkem detal emes, «tadjallı-ıı jalalı» ıaǵnı absolıýtti, birtutas bolmystyń tómendep, birneshe synyqqa ydyraýy. Sopylyq ilimde absolıýtti birlik óz tabıǵatynda bólinbeıdi, sıpatqa da, formaǵa da kónbeıdi. Alaıda ol siz ben bizge tanylý úshin, biliný úshin emanasııaǵa ushyraıdy. Iаǵnı, ózin kishkentaı bólshekter arqyly kórsetedi. Qarapaıym tilmen túsindirip kóreıik. Aqyn «qyzdyń» dıdaryn tolyq kóre almaıdy. Ágarakı kóretin bolsa onyń nurynan áp-sátte janyp ketedi. О́ıtkeni aqynnyń tabıǵı ólshemine dıdardyń ólshemi syımaıdy. Al eger dıdardyń jartysyn onyń shashy jaýyp tursa, aqyn ony óz ólshemimen kórýge múmkindik alady. Kompıýterde «syǵymdaý» degen nárse bar. Ǵalamtordan pıkseli óte kóp, sapaly sýretti júktep aldyńyz delik. Biraq ony sizdiń eski kompıýterińiz asha almaıdy. Nege? О́ıtkeni onyń kúshi jetpeıdi. Ekranyńyz aınalyp turyp alady. Sondyqtan ol sýrettiń pıkselin, ıaǵnı bólshekterin arnaýly platforma arqyly «syǵymdaısyz». Sodan keıin ǵana sýrette ne beınelengenin kóre alasyz. Biraq sýret bastapqydaı tunyq bolmaıdy. Áıtse de siz álgi sýretti kórip, maqsatyńyzǵa jetesiz. Osydan dıdar obrazynyń máni aıqyndalady. Ol emanasııalarmen jasyrylǵan absolıýtti aqıqattyń ózi. Svetqalı Nurjannyń dıdarǵa sondaı yntyq bolýynyń sebebi osynda. Sonda:
«Shyn asyl ıman tabamyn ba,
Bolam ba «Dıdar-Talabynda?», – deýiniń mánin endi túsinemiz «Haýf-Rıja» óleńinde.
Já, sonymen aqynnyń eki-úsh óleńin qadir-halimizshe taldadyq. О́ıtkeni Svetqalı Nurjan poezııasyndaǵy negizgi kilt sózder, astarly maǵynalar osy móltek jyrlarda kórinedi dep esepteımiz. О́lip-tirilý, júrek kózin ashý, dıdarǵa umtylý sııaqty taqyryptar aqynnyń negizgi ıdeıasy. Osy ıdeıanyń tereńine boılaǵan adam shaıyrdaǵy basqa da ashylmaǵan araldaryna saıahat jasaı alady dep topshylaımyz.
Endigi jerde osyndaı shyǵarmalardy aqyn qandaı jaǵdaıda týdyrdy degen zańdy saýal kese-kóldeneń shyǵady. Mátin taldaǵan kezde negizdi ıdeıadan alshaq ketpeý úshin, avtordyń dúnıetanymyn, onyń sol sáttegi hálin únemi nazarda ustaý qajet. Al aqynnyń sol sáttegi hálin otbasyndaǵy jandardan jaqyn eshkim bilmeıdi. Svetqalı Nurjannyń shyǵarmashylyq zerthanasyn barynsha keń zerdeleý úshin qyzy Aısara Nurjanǵa habarlasyp kórdik. Baǵymyzǵa oraı óte tyń málimetter aldyq. Biz oǵan «ákeńiz shyǵarmashylyqpen qaı ýaqytta jáne qalaı aınalysady?» dep suraq qoıǵan edik.
«Kókem kúı talǵamaıdy. Kez kelgen ýaqytta jaza beredi. Biraq keıingi jyldary ol kisiniń kún tártibi biraz ózgergen. Onyń kúni tań saharda oıanýdan bastalady. Sahar ýaqytyn bilesiz, kún shyǵatyn ýaqyttan eki saǵat buryn. Namazyn oqyp, táspisin tartady. Sodan keıin jazýǵa otyrady. Al buryndary túngi ýaqytta jazatyn edi», deıdi Aısara Nurjan.
Mine, bul da aqyn ómirindegi ózgeris, shyǵarmashylyq evolıýsııa. Ári qaraı qyzy kókesiniń shyǵarmany qalaı josparlaıtynyn aıtyp berdi.
«Ol strateg adam. Josparyn keń kólemde qurady. Aldaǵy bir jyl, on jyl, tipti jıyrma jyldan keıin ne jazatynyn biledi. Soǵan saı materıal jınaıdy. Kıno kórse de, teatrǵa barsa da josparyndaǵy shyǵarmasyna arqaý eterlik detal izdeıdi. Osy tusta kókemniń shyǵarmashylyq tártibi Muhtar Maǵaýınge kóp uqsaıdy. Ol da birneshe jylǵa jospar quratyn edi ǵoı.
Kókemniń jazýdan basqa eshteńe oılaımaıtyn kezeńderi bolady. Ondaı shaqta aılar boıy jazý ústelinde otyrady. Shynjyr degen aýyl – kókemniń negizgi shyǵarmashylyq zerthanasy. Onyń kóptegen poema-dastany osy Shynjyrda jazyldy. Kókem shyǵarmashylyq hálge túsken kezde eshqaısymyz onyń mazasyn almaýǵa tyrysamyz. Kishkentaı balanyń jylaǵany turmaq, ýilin de estirtpeýge barymyzdy salamyz», dedi qyzy.
Árıne, aqyn ne jazýshy shyǵarmashylyǵy otbasylyq qoldaýsyz kemeline kele qoımaıdy. Joǵaryda keltirilgen derekter Svetqalı Nurjan poezııasynyń kezdeısoq áserden emes, júıeli tártip pen rýhanı eńbekten týatynyn ańǵartty. Aqynnyń kún tártibi men shyǵarmashylyq hálge erekshe mán berýi onyń óleńderindegi jınaqylyq pen maǵynalyq tyǵyzdyqtyń negizin aıqyndaıdy.
Osy turǵydan alǵanda, Svetqalı Nurjannyń poezııanyn qabyldaý da belgili bir daıyndyqty talap etedi. Onyń jyrlary oqyrmandy jeńil ásermen baýraýdy maqsat etpeıdi, kerisinshe mátinmen dıalog jasaýǵa, ishteı oılanýǵa, óz-ózine suraq qoıýǵa jeteleıdi. Biz jasaǵan germenevtıkalyq taldaý osy úderisti baǵdarlaýdyń bir tásili. Ol óleńdi daıyn kúıinde túsindirmeıdi, biraq mátinniń ishki qurylymy men maǵynalyq baılanystaryn ańǵarýǵa múmkindik beredi. Bul jaǵdaıda oqyrman «daıyn asqa tik qasyq» emes, poetıkalyq maǵynany birge quraýshy tarap retinde kórinedi. Sóıtip avtor beınelep otyrǵan ómirdi óziniń de sanasynda jańǵyrtady. Asylynda, avtor – mátin – oqyrman baılanysy osylaı túzilse kerek.
