Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jalpy, bul ólke astanalar mekeni. Oǵyzdar ortalyǵy bolǵan Jankent, áıgili Syǵanaq, jıyrmasynshy ǵasyrda bar qazaqtyń basyn qosqan Aqmeshit Syr óńiriniń el tarıhyndaǵy ornyn aıshyqtap tur. 2005 jyly Qyzylordanyń respýblıka astanasy atanǵanyna 80 jyl tolýyna oraı osy Aqmeshit mýzeıi uıymdastyrylǵan. HH ǵasyrdyń basynda soǵylǵan ǵımaratqa jádigerler jınaqtalyp, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń fılıaly bolyp qurylǵan mýzeı jaqynda qaıta jańǵyrdy. Buryn da Aqmeshit, Perovsk atanǵan kezeńniń tarıhy, astana bolǵan ýaqytyndaǵy derekter, zııaly qaýym ókilderi týraly málimetter qoıylǵan mýzeı zaldaryna qalany el baıtaǵyna aınaldyrýdaǵy Alash azamattarynyń eńbegin dáıekteıtin qujattar qosyldy.
«Qazir týrızm degende shet memleketterge qaraı moıyn soza beretinimiz bar. Biraq solardyń kóbi joqtan bar jasap otyr. Túrli baǵdarlamalar uıymdastyryp, kelgen qonaqtyń kóńilin tabady. Al bizdegi Qaraqum men Qyzylqum solardyń qaısysynan kem? Topyraq astyndaǵy kómbe qalalarymyzǵa, talaı ǵasyr myzǵymaı turǵan shaharlarǵa qyzyqpaıtyndar az. Tek osy Qyzylordanyń aınalasynda ǵana Asanas, Qyshqala qalalary, túrli keseneler jatyr. Alda solardyń bárin kórsetsek degen josparymyz bar», deıdi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev.
Mýzeıdiń kireberisindegi zalǵa Qyzylorda el baıtaǵy bolǵan tusta osynda turyp, qyzmet istegen qaıratkerlerdiń sýretteri qoıylypty. Arnaıy baǵdarlama júktelgen smartfondy ár fotoǵa jaqyndatsańyz, sýrettegi adamnyń ómiri men qyzmeti jaıly málimet alasyz.
Kelesi zaldan ortalyq atqarý komıteti músheleriniń májilisinde QAKSR Halyq Komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Nyǵmet Nurmaqovtyń baıandamasynan úzindiler jazylǵan taqta qoıylypty. Onda el astanasyn kóshirý máselesi 1922 jyldan bastalǵany jazylady. Túrli sebeptermen iske asýy kesheýildep, keıin kóshtiń basy beri burylǵan sátte Úkimet janynan qurylǵan komıssııany basqarǵan Aspandııar Kenjındeı qaıratker erekshe qajyr tanytypty. «Kenjeulynyń komıssııasy Qazaqstan ortalyǵy bul kúıinde de Aqmeshitke syıysa almaıtyndaı bolǵan soń, úkimet múlki bolyp sanalǵan úılerdiń kemdigin bilip, úı qojasyn óz úıinen qýyp shyǵaryp, solardyń úıin qyzmetkerler turatyn páter qylyp, ońdatqan jerleri bolǵan. Bul árıne – amalsyzdyqtan istelgen sharýa. Bulaı istelmegende, bıyl Qyzylordaǵa qazaq astanasynyń jartysy da ornalasa almas edi. Alty aı tynymsyz istegen Kenjeulynyń komıssııasy aqyrynda ortalyq mekemelerge arnap 98 úı daıyndady, turǵan jerin ólshegende alaby
6 myń sharshy taıaqtan astam. Keńse qyzmetkerleri úshin 1300 páter úıin jóndetti. Osynyń bárine 500 myń som aqsha jumsaldy», dep jazylǵan baıandamada.
Keń zalǵa qoıylǵan teledıdardan Qazan tóńkerisiniń 10 jyldyǵyn merekelegen sát kórinedi. Sol zamandaǵy iri áleýmettik-saıası hám tarıhı oqıǵany toılaǵandar toptasqan tusty mamandar qazirgi eski bazar aýmaǵy dep boljap otyr. Beıneúziktiń bir jerinde qobyz shalyp otyrǵan áıgili soqyr Nyshan kózge shalynady. Qorqyt ata kúılerin bizdiń zamanǵa jetkizgen Ysmaıyl Nyshan Shámenuly ótken ǵasyrdaǵy jetpisinshi jyldar sońynda ómirden ótken. Taǵdyry erekshe órilgen jannyń jasy qyryqqa da ilinbegen kezindegi beınesi osylaısha búgingi urpaqqa jol tartypty.
Jańa ekspozısııany tolyqtyryp turǵan jádigerdiń biri – Alash úkimetiniń múshesi Ahmet Birimjanovtyń otbasymen birge osy Qyzylordada túsken sýreti. El ortalyǵy bolyp turǵan tusta Syr jaǵalaýyndaǵy qalada basylyp shyqqan merzimdi basylymdar men sol kezde baspa júzin kórgen kórkem, ǵylymı týyndylar týraly derekter de el nazaryn aýdarady.
«Ortalyq arhıv pen Prezıdent arhıvinde bizdiń óńirge qatysty derek molynan kezdesedi. Tek Prezıdent arhıvinde ǵana Syr boıyndaǵy 1925–1938 jyldar aralyǵyn qamtıtyn 6 myń hattama tizimi bar. Osy joly Ortalyq arhıvten 400-ge jýyq qujat kóshirmesin alyp, osy mýzeıge qoıdyq. Izdenis barysynda arhıvtiń kınoqorynan sol kezeńde taspalanǵan 3 fılm tabyldy», deıdi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵalym-hatshysy Ashat Saılaý.
Ortalyq arhıvten óńirge qatysty derekterdi jınaqtaǵan mýzeı qyzmetkerleri astana bolǵan Aqmeshitte qyzmet etken Alash qaıratkerleriniń birazynyń mekenjaıyn taýypty. Bir qıyndyǵy, sol tusta qaǵazǵa túsken qala kartasynyń kemdigi. Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly turǵan Sadovaıa kóshesi qazir Erkin Áýelbekov esimin ıelengen. Ashat Saılaý eski bir kartadan Sultanbek Qojanov turdy delinetin Kazahskaıa kóshesin taýypty. Ol qazirgi M.Áýezov kóshesi bolyp tur.
Mamandar endi sol mańaıǵa eskertkish taqta ornatý keregin aıtady. Shyny kerek, basqa óńirlerde ultqa qyzmet jasaǵan qaıratkerlerdi ulyqtaý sharalary úzdiksiz júrgiziledi. Batysta Halel men Jahansha, Torǵaı dalasynda Ahmet pen Mirjaqyptaı qaıratkerler rýhyn qurmetteýdiń talaı jyldan beri qalyptasqan úlgisi bar. Biz 2000-jyldar basynda talaı tarıhı ǵımaratty qoldan joıyp, ótken kúnniń estelikterin qıratyp tastaǵandaı boldyq. Endi osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrý qajet.
Jalpy, ǵımaratty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi aqyly qyzmet pen demeýshiler esebinen túsken qarjyǵa jóndepti. Ekspozısııany da mýzeı mamandary jasap shyqqan.
Qyzylorda
