О́tken jyldyń jemisi
2025 jyl Ulttyq ǵylym akademııasy úshin qalyptasýdan naqty nátıjelerge kóshý kezeńi boldy. Osy ýaqyt ishinde akademııa strategııalyq basymdyqtardy aıqyndady. 2035 jylǵa deıingi Damý strategııasy bekitildi. Ǵylymnyń ómir men densaýlyq, bilim jáne qoǵamdyq damý, jer men ǵarysh jáne kommýnıkasııalar, agrobıoresýrstar men ekologııa syndy tórt beıindi bólimshesi jumys isteı bastady. Negizgi baǵyttar boıynsha 17 akademık saılanyp, 146 ǵalymǵa qurmetti akademık mártebesi berildi. Akademııa memleket, ǵylym jáne bıznes toǵysatyn ortalyq alań retinde ornyǵýǵa bet aldy.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev quzyreti keńeıgen akademııanyń naqty praktıkadaǵy is-sharalarǵa den qoıǵanyn aıtady. Onyń pikirinshe, joǵary ǵylymı uıym otandyq ǵylymnyń negizgi túıtkilderin tereńinen zerdelep, sheshýge atsalysyp keledi. «2025 jyldyń basty ereksheligi – forsaıt tásiliniń turaqty josparlaý quralyna aınalýy. 2024 jyldan beri 70 óńirlik jáne salalyq sessııa ótkizildi. Nátıjesinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan 220 perspektıvaly mindet pen 65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma ázirlendi. Jambyl, Abaı, Atyraý, Mańǵystaý, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda óńirlik forsaıt-ortalyqtar ashyldy. Sıfrlyq transformasııa aıasynda UǴA-nyń taldaý jáne forsaıt platformasy iske qosyldy. Onda 2011 jyldan bergi ulttyq forsaıttar, aıaqtalǵan ǴZTKJ jáne ındýstrııanyń tehnologııalyq suranystary jınaqtalǵan. «Korea Institute of Science and Technology Information» uıymymen birlesip «AI SilkNet» ortalyǵy qurylyp, ǵylymı-tehnologııalyq derekterdi jasandy ıntellekt negizinde biriktirý bastaldy. Ǵalymdardyń 60%-dan astamy jáne qarjynyń 70%-dan kóbi Almaty men Astanada shoǵyrlanǵan. Osy taldaýlar negizinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine kadr daıarlaý men ınfraqurylymdy jańǵyrtý boıynsha usynystar joldandy», deıdi akademııa basshysy.
A.Kúrishbaevtyń aıtýynsha, akademııa osy máselelerge jaýap retinde «Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir» bastamasy aıasynda oblystarda 10 kóshpeli otyrys ótkizdi. О́ńirler úshin forsaıt-sessııalar uıymdastyrylyp, ákimdiktermen birlesken josparlar bekitildi, UǴA fılıaldary ashyldy. Prezıdent atyna joldanǵan analıtıkalyq jazbalarda agrarlyq ǵylymdy damytý, genetıkalyq bank qurý, ıadrolyq energetıka, kólik-logıstıka jáne medısınalyq ınnovasııalar boıynsha usynystar qamtyldy. Byltyr halyqaralyq ǵylymı ortalyqtardy iske qosý bastaldy. Olardyń qatarynda Qytaı, Reseı, Germanııa tarapymen birlesken jasandy ıntellekt zerthanasy, kómirtekti polıgon, «NEXUS» ınstıtýtyna qosa Shymkenttegi kardıologııalyq zertteýler ortalyǵy bar.
10 óńirde jergilikti bıýdjetten zertteýlerge qarjy bólinbegen
Rasymen de, óńirlik ǵylymdy, soǵan súıengen óndiristi damytý asa mańyzdy. Nege? Máseleniń kúrdeliligi mynadan kórinedi. Mysaly, Pánaralyq ǵylym ortalyǵynyń dırektory, PhD, professor Qýantar Alıhanovtyń aıtýynsha, eldegi barlyq zertteýshiniń 35%-y ǵana óńirlik ǵylymda jumys isteıdi, al 65%-y Almaty men Astanada shoǵyrlanǵan. Budan túıtkil tereńdeı bereri anyq. Sebebi ǵylymy damyǵan óńirdiń óndirisi de jolǵa qoıylady, bul óz kezeginde jumys ornyn ashýǵa yqpal etedi. Aqyr aıaǵynda halyq jumys izdep iri qalalarǵa sabylýdy sıretedi.
«О́ńirlerdegi ǵylymmen aınalysatyndardyń azdyǵynan ishki ǵylymı zertteý shyǵyndarynyń 66%-y, baǵdarlamalyq jáne negizgi qarjylandyrýdyń 79%-y, granttyq qarjylandyrýdyń 75%-y osy eki megapolıske tıesili. Bul resýrstardyń shoǵyrlanýy óńirlerdiń turaqty ǵylymı qarjylandyrýǵa qol jetkizýin shekteıdi. О́ńirler men jergilikti bıýdjetterdiń úlesi, 2023 jyly jergilikti bıýdjetterden ǵylymǵa bólingen qarjy barlyq ǵylymı zertteý shyǵyndarynyń 0,4%-yn ǵana qurady. Eldiń 10 óńirinde jergilikti bıýdjetten ǵylymı zertteýlerge qarjy bólinbegen. Aımaqtyq ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty maqsatty júrgizbeıinshe, bul teńsizdik jalǵasa beredi», deıdi Q.Alıhanov.
Ǵylymdaǵy ótkir másele – ǵalymdar zertteýleriniń nátıjesi. Qoǵamda «Ǵalymdar birneshe jyldap grantqa, bıýdjet qarajatyna jumys isteıdi, biraq sonyń ómirimizdi jeńildetip jatqanyn kórmeımiz. Nátıjesi qaıda?» degen oı jıi aıtylady. Buǵan jaýapty tabý úshin álbette eń aldymen zertteýlerdiń sapasyna nazar salamyz. Máselen, keıingi jyldary Qazaqstanda ǵylymdy qarjylandyrý kólemi artqanymen, ǵylymı zertteýlerdiń sapasy men nátıjeliligi áli de kún tártibinen túspeı tur. Ulttyq ǵylym akademııasynyń taldaýy otandyq ǵylymnyń halyqaralyq básekege qabilettiligi jetkiliksiz deńgeıde ekenin kórsetedi. Atap aıtqanda, «Web of Science» jáne «Scopus» derekqorlaryndaǵy joǵary sapaly jarııalanymdar úlesi álemdik ortasha kórsetkishten edáýir tómen.
«Ǵylymı nátıjelerdiń sapasyna keri áser etip otyrǵan negizgi faktordyń biri – zamanaýı ǵylymı ınfraqurylymnyń, ásirese qymbat zerthanalyq jabdyqtardyń tapshylyǵy. Saýalnamalarǵa sáıkes jaratylystaný, tehnıkalyq, medısına jáne agrarlyq ǵylym salalaryndaǵy ǵalymdardyń basym bóligi zertteýlerin júrgizý úshin qajetti qural-jabdyqtarǵa tolyq qol jetkize almaı otyr. Bul jaǵdaı jas ǵalymdar men doktoranttardy daıarlaý sapasyna da tikeleı áser etedi. Sonymen qatar ǵylymdy qarjylandyrý qurylymynda memlekettik bıýdjettiń úlesi tym joǵary bolyp qalyp otyr. ǴZTKJ shyǵyndarynyń shamamen 77 paıyzy respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylady, al bıznes pen jeke sektordyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy tómen. Bul da – ǵylymı ázirlemelerdiń ekonomıkaǵa naqty engizilýin tejeıtin faktorlardyń biri», deıdi Q.Alıhanov.
Onyń aıtýynsha, qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, qoldanystaǵy granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý tetikteri qymbat ǵylymı jabdyqtardy júıeli túrde jańartýǵa tolyq múmkindik bermeıdi. Buǵan qosa, konkýrstardyń kesh ótkizilýi men rásimderdiń kúrdeliligi ǵylymdaǵy serpindi jobalardyń iske asýyn baıaýlatyp jatyr. Búkilálemdik standarttarǵa saı ǵylymdy ornyqty damytý úshin jalpy qoldanystaǵy zamanaýı zerthanalar jelisin qurý, ǵylymı jobalar aıasynda ınfraqurylymdy damytýǵa múmkindik berý jáne iri serpindi zertteýlerge arnalǵan megagranttar júıesin keńeıtý qajet. Bul qadamdar el ǵylymynyń sapasyn arttyryp, onyń halyqaralyq deńgeıdegi ornyn nyǵaıtýǵa negiz bola alady.
Kóp másele – tyń sheshim
Qazaqstanda ǵylymdy damytý baǵytynda birqatar júıeli shara qabyldanyp jatqanymen, ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń sapasy men tıimdiligi áli de ózekti másele bolyp otyr. Sebebi qalaı degenmen de kez kelgen salanyń damýy ondaǵy mamandardyń sapasyna tikeleı táýeldi. Ulttyq ǵylym akademııasynyń taldaýyna qarasaq, halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti zertteýshiler jetkiliksiz. 2024 jyly Qazaqstanda 1 mln adamǵa shaqqanda zertteýshiler sany 1141 adamdy qurap, álemdik ortasha deńgeıden shamamen 25 paıyzǵa tómen boldy.
О́. A.Joldasbekov atyndaǵy Mehanıka jáne mashınataný ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, akademık Baǵdat Burhanbaıuly ǵylymı kadrlar sapasynyń tómen bolýyna zertteý ınfraqurylymynyń álsizdigi men qymbat ǵylymı jabdyqtarǵa qol jetpegeni áser etip otyrǵanyn aıtady. Onyń aıtýynsha, áriptesterimen birlese ázirlegen akademııa taldaýynda jaratylystaný, ınjenerııa, medısına jáne agrarlyq ǵylym salalaryndaǵy ǵalymdardyń shamamen 70 paıyzy zamanaýı jabdyqtardyń jetispeýshiligi kórsetilgen.
«Bul túıtkilder doktoranttardyń sapaly zertteý júrgizýine, bedeldi halyqaralyq jýrnaldarda jarııalanýyna jáne dıssertasııalaryn ýaqtyly qorǵaýyna kedergi keltiredi. Sonymen qatar doktorantýra men magıstratýranyń tartymdylyǵy tómen. Ýnıversıtetterdiń qarjylyq yntalandyrý júıesi negizinen bakalavrlardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan, al ǵylymı kadrlardy daıarlaý qymbat ári uzaqmerzimdi nátıje beretin baǵyt retinde ekinshi kezekke yǵysyp otyr. Nátıjesinde, talantty jastardyń bir bóligi sheteldik joǵary oqý oryndaryn nemese ǵylymnan tys salalardy tańdap jatyr. Osy máselelerdi sheshý zertteý ýnıversıtetterin qymbat ǵylymı jabdyqtarmen maqsatty túrde jaraqtandyrý, jalpyǵa ortaq zamanaýı zerthanalar jelisin damytý, doktorantýraǵa bólinetin memlekettik granttardyń qunyn arttyrý jáne doktoranttardy qoldaý merzimin tórt jylǵa deıin uzartý kerek», deıdi akademık B.Burhanbaıuly.
Onyń pikirinshe, ǵylymı uıymdarǵa doktoranttar daıarlaýǵa keńirek múmkindik berý, dıssertasııalyq keńesterdiń quramyn yqshamdaý, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar úshin qorǵaýdyń balamaly tetikterin engizý, sondaı-aq granttyq jobalar aıasynda doktoranttardy tikeleı qarjylandyrý mehanızmin jetildirý qajet. Atalǵan sharalar iske asqan jaǵdaıda ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń sapasy artyp, jas ǵalymdardyń ǵylymda qalýyna jaǵdaı jasalyp, el ǵylymynyń halyqaralyq básekege qabilettiligi edáýir nyǵaıady.
