О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń basynda Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń tómengi aǵysynda sýarmaly alqaptar kúrt ulǵaıtyldy. Osynyń saldarynan Aral teńizine buǵan deıin quıylyp turǵan ózen sýynyń kólemi alty ese kemidi. Keńestik ashkózdiktiń asqynǵany sonshalyq, ózen arnalarynyń aǵystary Aralǵa jetpeı qalǵan jyldar da boldy.
Sol ýaqyttardan beri teńiz óz aıdynynyń jartysynan astamyn, kóleminiń 75 paıyzyn joǵaltty, keıbir tustarda óz jaǵalaýynan 100 – 150 shaqyrym keıin sheginip ketti.
Teńizdiń tartylýynan sol óńirdegi kúlli jan -janýar, tirshilik, tabıǵat, adam qatty zardap shekti. Ekologııalyq júıe buzyldy. Is júzinde balyq sharýashylyǵy joıyldy. Tórtten úsh bóligi qurǵap qalǵan teńiz túbinen kóterilgen tuzdy shań sonaý alystaǵy Skandınavııa elderine deıin jetti. Sorlanǵan topyraqtyń qunary kemidi, daqyldardyń ónimdiligi tómendedi. Aýyz sýdyń sapasy múldem nasharlap ketti. Osynyń saldarynan adamnyń, ásirese, áıelder men nárestelerdiń densaýlyǵy kúrt nasharlady.
Bul birneshe eldiń, halyqaralyq ınstıtýttardyń kúsh-jigerin biriktirmese boı bermeıtin, ondaǵan eldi qamtyǵan, HH ǵasyrdaǵy teńdesi joq tabıǵat apatyna aınaldy. 1993 jyldyń 26 naýryzynda Qyzylorda qalasynda Ortalyq Azııa memleketteriniń, atap aıtqanda, Qazaqstannyń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń, Túrkimenstan men О́zbekstannyń basshylary osy oraıdaǵy yntymaqtastyqqa syndarly qadam jasap, Aral aımaǵyn ekologııalyq saýyqtyrý jáne onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý jónindegi is-qımyldardy birlestirý týraly kelisimge qol qoıdy, sál keıin Nókis kezdesýinde naqty is-qımyldar baǵdarlamasy (ATAB) qabyldandy.
Mine, Aral teńizi atyrabyndaǵy sý sharýashylyǵyndyq, basqasha sózben aıtqanda, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jónindegi kúrdeli, keı retterde qaıshylyǵy da mol máselelerdiń birtindep sheshim tabýyna osylaısha negiz salynǵan bolatyn.
Jyldan jylǵa aımaqtyń ajarlanyp, teńizdiń túlegenin kórgen óńir turǵyndary: Araldyń aıbynyn asyryp, teńizin toltyratyn jalǵyz joba – ol “Ǵasyrdyń ǵalamat jobasy” atanyp, Elbasy N. Nazarbaevtyń bastamasymen dúnıege kelgen kishi Araldy saqtap qalýdyń biregeı úlgisi – “Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtaý” jobasy, ol – Elbasynyń Qyzylorda halqyna degen erekshe qamqorlyǵy”, – dep ózderiniń sheksiz rızashylyqtaryn bildirýde. Endi osy “SARATS” jobasy týraly áńgime qozǵasaq, búginde onyń 1-kezeńi boıynsha Kókaral sý tospasy, Aıtek qurylys kesheni, Syrdarııa ózenindegi qorǵanys bógetteri salynyp, Qazaly jáne Qyzylorda sý toraptary, Shardara men Arnasaı sý tospalaryn jóndeý, qalpyna keltirý jumystary tolyǵymen iske asyrylyp, Aqlaq sý torabynyń qurylysy aıaqtaldy.
Kópshilik kelesheginen kúder úze bastaǵan Aral óńiri osy jobanyń arqasynda az ýaqyttyń ishinde adam tanymastaı ózgerdi. Nátıjelerge qysqasha toqtala ketsem, Syrdarııa ózeniniń sý ótkizý qabileti sekýndyna 300-350-den 650-700 tekshe metrge nemese eki esege ulǵaıyp, Soltústik Aral teńiziniń deńgeıi kóterildi. Mundaǵy sý kólemi 27 tekshe shaqyrymǵa jetti. Teńiz ultanynyń úshten bir bóligi sýmen jabyldy. Teńiz qalaǵa 40 shaqyrymǵa jaqyndady. Sýy keýip, sorǵa aınalǵan 70-ke jýyq kóldiń 30-dan astamy qalpyna kelip, sýly-shalǵyndy alqaptar qalyptasty. Sırek kezdesetin qustar men ańdar kóbeıdi, buryn bolǵan 38 balyq túrinen joǵalyp ketken 21-iniń 14-i sý aıdyndaryna qaıta oraldy. Aımaqta jańa jumys oryndary ashylyp, halyqtyń ál-aýqaty artty. О́ńirden qonys aýdarǵan bes myńnan astam adam týǵan topyraqqa qaıta oraldy. Aımaqtyń ekologııalyq, sanıtarlyq ahýaly da jaqsardy. Sońǵy 3 jylda Aral aýmaǵynda jıi kezdesetin vırýsty gepatıt dertiniń deńgeıi 3 esedeı tómendedi.
Oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasy, ásirese, mal sharýashylyǵyna qolaıly jaǵdaı týyp, óńirde jylqy – 40, qoı 55 paıyzǵa, iri qara 2 esege ósse, túıe malynyń 81 paıyzy Aral, Qazaly aýdandarynda shoǵyrlana bastady.
Al, endi osy SARATS jobasynyń 2-kezeńi júzege asyrylǵanda Araldyń soltústik bóligindegi 59 myń gektar qurǵaǵan teńiz Aral qalasyna 10 shaqyrymǵa deıin jaqyndaıdy, teńizdiń klımaty jaqsaryp, demalys orny retinde mańyzdylyǵy arta túsedi. Ekologııalyq taza elektr energııasyn óndirý men shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa múmkindikter týady, Aral qalasy men teńiz jaǵalaýynda ornalasqan ondaǵan eldi mekenge qatynas (asfaltjol, keme) joldary sheshiledi. Shardara sý tospasynyń sý tastaý qabileti arttyrylyp, balyq sharýashylyǵyn turaqty damytýǵa múmkindikter týady. Saıyp kelgende, osy jobadaǵy kúrdeli ózgeristerge tirshilik kózi – sý máseleleriniń birte-birte sheshilýi arqyly qol jetkiziledi.
Sý demekshi, ótken jyly eldi mekenderdi aıaq sýmen qamtamasyz etý maqsatynda uzyndyǵy 170,0 shaqyrymdaı 27 kanal, sondaı-aq sý deńgeıin rettep otyrý úshin 9 gıdroqurylys jóndelip, jer asty sý deńgeıin tómendetý úshin uzyndyǵy 7,0 shaqyrym 6 sý qashyrtqysy tazalandy. О́zdiginshe sý shyqpaıtyn eldi mekenderdi aıaq sýmen qamtamasyz etý úshin 7 elektrli, 13 dızeldi sorǵy qondyrǵylary alynyp, nátıjesinde oblys boıynsha 39 eldi meken aıaq sýmen tolyq qamtamasyz etilse, 19 myńdaı qojalyqtyń 2715 gektar úı irgelik jerlerine aıaqsý jetkizildi. Sonymen qatar, 21284 gektar shabyndyqtar men jaıylymdyqtar sýlandyrylyp, sý aıdyny 570 gektardy quraıtyn kólderge sý quıyldy. Bul baǵyttaǵy jumystar odan ári jalǵastyrylýda.
Degenmen, basqarmaǵa júktelgen mindetterdi tolyq atqarýǵa birshama kómekterdiń qajettiligi de týyndaýda. Mysaly, sý resýrstaryn paıdalaný salasynda, onyń ishinde kommýnaldyq menshiktegi magıstraldyq kanaldar men sý tospalaryna aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizýge qazirgi jaǵdaıda barlyq aýdandyq enshiles kásiporyndarda qajetti tehnıkalar joq. Vegetasııa kezinde barynsha sýdy únemdi paıdalaný maqsatynda jáne júıeniń qalypty jumys isteýine múmkindik týǵyzý úshin bul kásiporyndarǵa qosymsha tehnıka men mehanızmder qajet-aq. Mysaly, “Qyzylordasýsharýashylyǵy” kásiporny janynan aýdanaralyq jyljymaly jóndeý mekemesin ashý maqsatynda qajetti tehnıka alýǵa jáne sý tapshylyǵyna baılanysty atqarylatyn is-sharalar qujattary boıynsha 450,0 mln. teńge qarjy qajettiligi týyndady.
Oblysymyz sýarmaly egiske beıimdelgen agrarlyq ólke bolǵandyqtan, elimizdiń zańnamalaryna sáıkes “Qyzylordasýsharýashylyǵy” oblystyq kommýnaldyq kásiporny ónim óndirýshilerdiń egistik alqaptaryna sý jetkizip berýge mindetti. Biraq bul qyzmet tarıfiniń ózgertilmeı, tutynýshylarǵa arzan baǵamen usynylýynan olardyń shyǵyndary kóbeıip, bankrottyq jaǵdaıǵa jetken. Qazaqstannyń basqa óńirlerimen salystyrǵanda, bizdiń oblysta aýyz sý sııaqty egistik sýdyń da tarıfi birneshe ese tómen bolyp otyr. Respýblıka boıynsha aýyz sýdyń 1 tekshe metri 290 teńge bolsa, bizdiń oblysta 44 teńge nemese 6,5 esege tómen. Al aıaq sý respýblıka boıynsha 0,87 teńge bolsa, bizde 0,07 teńge, nemese 11 esege tómen.
Sonyń saldarynan sý júıeleriniń qazirgi kúıi oıdaǵydaı emes. Jyl saıyn aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýge qajetti qarjy bólinbeı, 50 myń gektar sýarmaly jerler egis aınalymynan shyǵyp qalyp, jiberilgen sýdyń 10-15 paıyzy bosqa ysyrap bolýda. Osyǵan oraı, Úkimet jarııalaǵan moratorııdi osy salaǵa baılanysty bankrotqa nemese taraý aldynda turǵan kásiporyndarǵa qoldanbaı, qaıta aýyl sharýashylyǵyna qyzmet etetin sý sharýashylyǵy salasynyń qalypty jaǵdaıda jumys isteýine, ártúrli sebeptermen ózgertilmegen tarıftiń qaıta qaralyp kóterilýine ruqsat etilse, halyq sýdy únemdi jumsaýǵa kósher edi degen pikirdemiz.
Eń bastysy – qaıtqan teńiz kele jatyr. Demek, baılyq kózi – balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da birte-birte múmkindik týady degen sóz.
Jalpy, kezinde oblys aımaǵynda balyqtyń 38 túri, onyń ishinde birneshe “Qyzyl kitapqa” engen bekireniń – tasbaýyr bekire, shortan tektes aqmarqa, aral albyrty sııaqty 3 túri, qaıazdyń – aral, túrkistan qaıazy sııaqty 2 túri, sondaı-aq sazan, dońmańdaı, jaıyn, tisti, t.b. balyq túrleri ósip, 1960-1965 jyldary 160 myń gektar jerdi alyp jatqan Qamystybas, Aqshataý, Aqsaı – Qýańdarııa, Aqbaı – Aqırek, Qaraózek, Telikól, Qandyaral, Nánsaı – Hanqoja júıelerine kiretin 400-den asa kólderden jáne Qyzylorda, Qazaly toǵan-balyq sharýashylyqtarynan ondaǵan myń tonna balyq óndirilip, óńdelgen.
Biraq, Aral teńiziniń tartylyp, qalǵan bóliginiń tuzdanýy, 245 kóldiń qurǵaýy, balyq túrleriniń azaıýy saldarynan oblysta balyq óndirý 100 esege deıin kemip, Úkimet tarapynan beriletin qarjynyń toqtatylýynan 1990 jyldardyń ortasynda toǵan balyq sharýashylyqtarymen birge Bógen, Qýańdarııa, Qazaly, Qyzylorda balyq zaýyttary da jabylǵan.
Degenmen, “Syrdarııa arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin qalpyna keltirý” jobasynyń birinshi kezeńin iske asyrý, Úkimettiń qomaqty qarjy bólip Qamystybas balyq tuqym bazasynyń saqtalyp qalýy, Kishi Aral keńeıip Aqshataý, Qaraózek, Qambash, Aqsaı-Qýańdarııa, t.b. birneshe kólder júıesiniń paıda bolýy nátıjesinde balyq sharýashylyǵynyń da boıyna qan júgire bastady. О́tken jyly 2320 tonna balyq aýlandy, nemese sońǵy 5 jylda aýlanǵan balyqtyń kólemi 5 esege jýyq ósip, 100-ge tarta seriktestikter men kásipkerlerge, myńǵa tarta balyqshylarǵa jumys tabylyp, ol tabys kózine aınala bastady. Ondaǵan shaǵyn balyq sehtary paıda bolyp, jańa tehnologııamen 6 myń tonna balyq óńdeıtin zaýyt iske qosyldy. Buǵan qosa “Ońtústik” áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy buryn bolǵan toǵan balyq sharýashylyǵyn jandandyrýǵa múddelilik tanytýda. Bul rette qurylysy bastalǵan Kóksaraı sý rettegishi Qyzylorda oblysy úshin baǵa jetpes nysan bolyp sanalady. Osy joba sheńberinde Qyzylorda oblysy qys aılarynda sý tasqynynan qutylyp, qosymsha jınalǵan sý kólemin alyp, Kishi Aral men kólderdi toltyrýǵa múmkindik alǵaly otyr.
Osylar eskerilip, oblys kóleminde sý aıdyndarynyń jaǵdaıy zerttelip, odan 17 kól tańdalyp alynyp, solardyń negizinde toǵandy balyq sharýashylyqtaryn uıymdastyrý jónindegi jumystar bastalýda. Basqarma basshylyǵy Reseıdegi balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandarymen kezdesip, Astrahan, Karelııa ólkelerindegi osy salany uıymdastyrý tájirıbelerimen tanysyp qaıtty. Qazir solarmen birlesip toǵandy balyq sharýashylyǵyn uıymdastyrýdyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý jumystaryna kiristik. Budan basqa da, kúrish egistikterinde qalyp qoıǵan baǵaly balyq shabaqtaryn qutqarý, Qyzylorda qalasy men barlyq aýdan ortalyqtarynda balyq saqtaıtyn, satatyn saýda ortalyqtaryn ashý arqyly balyq ónimderiniń baǵasyn arzandatý is-sharalary da mejelenýde.
Osy máselege baılanysty óz sheshimin tabatyn máseleniń biri – qazirgi kezde balyq sharýashylyq mańyzy bar sý aıdyndaryn paıdalaný elimizdiń Balyq aýlaý erejesine sáıkes Aral-Syrdarııa oblysaralyq balyq sharýashylyǵy basseındik ınspeksııasyna mindettelýi. Bul jaǵdaı jáne basqarma qyzmetkerleri sanynyń azdyǵy, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıdyń tómendigi, jer kóleminiń aýqymdylyǵy balyq qoryn qorǵaý, aýlanǵan balyqtyń naqty kólemin, túrlilik quramyn anyqtaý jumystaryn tolyq júrgizýge múmkindik bermeı otyr. Sondyqtan Balyq aýlaý erejesine ózgerister engizip, qazirgi ınspeksııaǵa balyq qoryn qorǵaý jáne kólderge memlekettik baqylaý jumystaryn qaldyryp, balyq sharýashylyǵy mańyzy bar kólderge ıhtıologııalyq, gıdrohımııalyq zertteý jumystaryn júrgizý, tabıǵat paıdalanýshylarǵa kólderdi bekitý, bekitilgen lımıt sheginde balyq aýlaýǵa ruqsat berý, kvota bólý, onyń oryndalýyn qadaǵalaý, balyq sharýashylyǵy kólderin balyqtandyrý, melıorasııalyq jumystardy jáne taýarly kól balyq sharýashylyǵyn uıymdastyrý sııaqty mindetterdi jergilikti atqarý organdaryna berý kerek dep esepteımiz. Bul – Úkimettiń nazaryna usynylǵan másele.
Budan basqa, basqarmanyń erekshe nazar aýdaryp otyrǵan máseleleriniń biri 226 myń sharshy shaqyrym jeri bar bizdiń oblysta orman qory kólemin molaıtý bolyp tabylsa, osy oraıda oıǵa “Orman patshadan da baı” degen maqal oralady. Demek, ol – adamǵa da, tórt túlikke de azyq. Bul turǵydan qaraǵanda, sońǵy jyldary kógaldandyrý jumystary jandana tústi. “Jasyl el” ulttyq baǵdarlamasy aıasynda oblystyń aýdandary men Qyzylorda qalasynda 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary jasalyp, osyǵan sáıkes byltyr orman sharýashylyǵy mekemeleriniń kúshimen memlekettik orman qory jerlerinde 625 gektar aǵash, onyń ishinde 600 gektar sekseýil, 25 gektar saıaly aǵashtardyń túrleri egildi. Aýdan ortalyqtaryna kire beris joldardyń boıyna 21 gektar qorǵanyshty jasyl beldeýler, 13,0 gektar jerge aǵash kóshetterin ósiretin tuqymbaqtar jasaldy, onyń ishinde oblys aýmaǵynda sırek paıdalanylyp kelgen terektiń qaraterek (osokr), aqterek, balzam teregi, turan taly (ıva plakýchaıa), bıshi taldyń (tansýıýshıaıa ıva) 20,0 myńnan asa qalamshalary (kóktemde munyń kóshetteri egý standartyna deıin jetkiziletin bolady) Almaty, Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy tuqymbaqtardan ákelindi. Ormanshylar otbasyn arzan kókónis, baqsha ónimderimen qamtamasyz etý maqsatynda 60 gektar jerge baqsha daqyldary egildi. Bul isterge “Jasyl el” eńbek jasaqtary tartylyp, bıýdjetten 7,75 mln. teńge qarjy bólinip, bul sharaǵa aýdandarda jumyssyz júrgen 420 jas, oqý oryndarynyń 330 stýdenti qamtyldy.
Ormandy jerlerdi molaıtý baǵytynda qurǵaǵan Aral teńiziniń ultanyna fıtomelıoratıvti, onyń ishinde sekseýil egý jumystary keńinen óris aldy. Sońǵy 10-15 jylda jergilikti bıýdjetten jáne basqa kózderden tartylǵan qarjyǵa 80,0 myń gektardan asa jerge sekseýil egildi, búgingi kúni alǵashqy egilgen ekpeler tabıǵı ósý dárejesine jetip, kóbeıýde. Byltyr 4200 gektar (onyń 2600 gektary – Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyna, 1600 gektary – memlekettik orman qory jerlerine) jerge sekseýil egildi. Buǵan qosa, Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanynan ushqan tuzdy qumǵa tosqaýyl qoıý úshin halyqaralyq uıymdardyń qarjysy tartylýda. Sonyń biri – Dúnıejúzilik damý banki men QR Úkimeti arasyndaǵy “Respýblıka ormandaryn saqtaý jáne ormandy jerlerin kóbeıtý” birlesken jobasy boıynsha 2008 jyly teńiz ultanyna 500 gektar, 2009 jyly 5000 gektar sekseýil kóshetteri egildi.
Erekshe atap ótetin úlken is-shara – ol Qyzylorda qalasynyń ortalyǵynda 2007 jyly bastalǵan Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵyn uıymdastyrý jumysy odan ári jalǵastyrylýda. Atalǵan saıabaqqa ótken jyly 100,0 mln. teńge kóleminde qarajat bólindi.
Degenmen de, basqarma boıynsha bul salaǵa oraı sheshimin talap etip otyrǵan keıbir máseleler de bar. Atap aıtsaq, orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemeleriniń materıaldyq- tehnıkalyq bazalary Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 19.04.2004 jylǵy №53 qaýlysymen bekitilgen normatıvke sáıkes qamtamasyz etilýi 30 paıyzdy quraıdy. Sol sebepti atalǵan mekemeler Dúnıejúzilik damý banki men respýblıka Úkimetiniń birlesken “Ormandardy saqtaý jáne respýblıkanyń ormandy jerlerin kóbeıtý” jobasy uıymdastyrǵan 2009 jylǵy konkýrstarǵa qatysa almady. Orman mekemeleri orman ornalastyrý jobasy boıynsha tolyq jumys atqarýǵa jáne basqa da jobalarǵa qatysý úshin birinshi kezekte 180,0 mln. teńgelik qajetti tehnıkamen qamtamasyz etilýi kerek.
Sońǵy jyldary sekseýil aǵashtarynyń aýrýǵa shaldyǵýynan onyń tuqymyn jınaýda da birshama qıyndyqtar týyndady. Áıtse de, oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, zııankester men aýrýǵa shaldyqqan 1800 ga sekseýil alqaptaryna hımııalyq óńdeý jumystary júrgizildi. Osy ýaqytqa deıin kúzgi sekseýil egý jumystaryn atqarý mezgili kúnniń sýyp, jaýyn-shashyndy ýaqytqa týra kelýine oraı ormanshylardyń turmystyq jaǵdaılaryna qıyndyqtar týǵyzyp kelgen-tin. Osyǵan oraı jyljymaly vagon bólý jónindegi basqarma usynysy qoldaý taýyp, bıylǵy jyly 8 jyljymaly vagon, 8 shaǵyn-elektrstansa alýǵa qarjy bólindi. О́z retinde bul máselelerdiń sheshilýi orman baılyǵyn molaıtýdyń alǵysharttary bolmaq.
Joǵaryda aıtqandarym, bizdiń basqarmanyń kópsalaly jumystarynyń keıbir qyrlary ǵana. Budan basqa da sý resýrstaryn únemdi paıdalaný, qorshaǵan ortany qorǵaýdyń is-sharalaryn qarjylandyrý, oblystyń sharýashylyq sýbektileri arqyly tapsyrylǵan qujattamalarǵa memlekettik ekologııalyq saraptama jasaý, ótken jyldyń basynan beri basqarmaǵa berilgen jańa fýnksııalarǵa oraı 6,0 myńnan astam kásiporyn, kásipkerler men mekemelerdiń bıýdjetke ekologııalyq tólemaqy esepterin kýálandyryp, qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin ruqsat berý jumystary da júzege asyrylýda.
Degenmen, búgingi ekologııalyq saıasat kún tártibine osydan 37 jyl buryn engizilgenimen, álemdik birlestikte túsinistikpen sheshetin problemalar áli de az emes. Zalaldanǵan tabıǵat, lastanǵan sý men jer aýanyń, qorshaǵan ortanyń qalypty yrǵaǵyn buzyp otyrǵany ashy da bolsa shyndyq. Olardy bir kúnde, nemese birneshe jylda tolyq júzege asyrý múmkin de emes.
Áıtse de, qazirgi kezde óńir jurtshylyǵy tabıǵat raıynyń edáýir jumsaryp qalǵanyn sezinip, eger kúsh-jigerdi eselep jumsasa, ıaǵnı “babyn kelistirse, tabıǵat tunyp turar edi” dep ǵulama ǵalymdar aıtqandaı, baısaldy boljam jasap, istiń túbi qaıyrly bolaryna kóz jetkizýde. Osyǵan oraı Elbasy, Úkimet, jergilikti atqarýshy organdardyń oblys óńiriniń tabıǵatyn saýyqtyrý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap kele jatqanyn aıtyp ótken oryndy. Onyń aıǵaǵy Aral máselesin kótergen keleli jıyndar men basqosýlar.
2008 jyldyń 25 tamyzynda quryltaıshy memleketter basshylarynyń sheshimderine sáıkes Qazaqstan aldaǵy 3 jylǵa Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń (HAQQ) tóraǵasy bolyp saılanǵan-dy. Ile-shala jeltoqsan aıynda asa bir eleýli oqıǵa – HAQQ-ǵa Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assembleıasyndaǵy baqylaýshy mártebesin berý týraly qarar qabyldandy.
О́tken jyldyń sáýir aıynda Almatyda quryltaıshy memleketter basshylarynyń kezekti sammıti bolyp, Ashǵabadta BUU-nyń Ortalyq Azııadaǵy preventıvti dıplomatııa jónindegi Aımaqtyq ortalyǵynda ózara áriptestikti keńeıtý jónindegi halyqaralyq shara – úılestirý kezdesýi ótti.
Ashǵabadtaǵy kezdesýden keıin Almatyǵa atbasyn burǵan BUU Bas hatshysynyń orynbasary, ári BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń hatshysy Iаn Kýbısh, BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq Komıssııasynyń qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi Aımaqtyq keńesshisi Bo Lıbert qor tarapynan qoldaý tapqan baǵdarlamalar men bekitilgen jobalarǵa barynsha kómek qolyn sozatyndaryn málim ótti.
Bular Aral problemasyn álemdik aıdynǵa shyǵarýda mańyzdy tetikter bolyp, aldaǵy ýaqytta Syr óńiri halqynyń turmysyn, áleýmettik ómirin nárlendirýge, ekologııalyq jaǵdaıyn saýyqtyrýǵa ıgi yqpalyn tıgizetin bolady. Al oblystyń qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy qyzmetkerleri Syr óńiriniń taýqymet túıinderin tarqatyp sheshý jolyndaǵy san qyrly jumystaryn belsendi túrde jalǵastyra bermek.
Ibragım ÁBIBÝLLAEV, Qyzylorda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy. Qyzylorda oblysy.
Sol ýaqyttardan beri teńiz óz aıdynynyń jartysynan astamyn, kóleminiń 75 paıyzyn joǵaltty, keıbir tustarda óz jaǵalaýynan 100 – 150 shaqyrym keıin sheginip ketti.
Teńizdiń tartylýynan sol óńirdegi kúlli jan -janýar, tirshilik, tabıǵat, adam qatty zardap shekti. Ekologııalyq júıe buzyldy. Is júzinde balyq sharýashylyǵy joıyldy. Tórtten úsh bóligi qurǵap qalǵan teńiz túbinen kóterilgen tuzdy shań sonaý alystaǵy Skandınavııa elderine deıin jetti. Sorlanǵan topyraqtyń qunary kemidi, daqyldardyń ónimdiligi tómendedi. Aýyz sýdyń sapasy múldem nasharlap ketti. Osynyń saldarynan adamnyń, ásirese, áıelder men nárestelerdiń densaýlyǵy kúrt nasharlady.
Bul birneshe eldiń, halyqaralyq ınstıtýttardyń kúsh-jigerin biriktirmese boı bermeıtin, ondaǵan eldi qamtyǵan, HH ǵasyrdaǵy teńdesi joq tabıǵat apatyna aınaldy. 1993 jyldyń 26 naýryzynda Qyzylorda qalasynda Ortalyq Azııa memleketteriniń, atap aıtqanda, Qazaqstannyń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń, Túrkimenstan men О́zbekstannyń basshylary osy oraıdaǵy yntymaqtastyqqa syndarly qadam jasap, Aral aımaǵyn ekologııalyq saýyqtyrý jáne onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý jónindegi is-qımyldardy birlestirý týraly kelisimge qol qoıdy, sál keıin Nókis kezdesýinde naqty is-qımyldar baǵdarlamasy (ATAB) qabyldandy.
Mine, Aral teńizi atyrabyndaǵy sý sharýashylyǵyndyq, basqasha sózben aıtqanda, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jónindegi kúrdeli, keı retterde qaıshylyǵy da mol máselelerdiń birtindep sheshim tabýyna osylaısha negiz salynǵan bolatyn.
Jyldan jylǵa aımaqtyń ajarlanyp, teńizdiń túlegenin kórgen óńir turǵyndary: Araldyń aıbynyn asyryp, teńizin toltyratyn jalǵyz joba – ol “Ǵasyrdyń ǵalamat jobasy” atanyp, Elbasy N. Nazarbaevtyń bastamasymen dúnıege kelgen kishi Araldy saqtap qalýdyń biregeı úlgisi – “Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtaý” jobasy, ol – Elbasynyń Qyzylorda halqyna degen erekshe qamqorlyǵy”, – dep ózderiniń sheksiz rızashylyqtaryn bildirýde. Endi osy “SARATS” jobasy týraly áńgime qozǵasaq, búginde onyń 1-kezeńi boıynsha Kókaral sý tospasy, Aıtek qurylys kesheni, Syrdarııa ózenindegi qorǵanys bógetteri salynyp, Qazaly jáne Qyzylorda sý toraptary, Shardara men Arnasaı sý tospalaryn jóndeý, qalpyna keltirý jumystary tolyǵymen iske asyrylyp, Aqlaq sý torabynyń qurylysy aıaqtaldy.
Kópshilik kelesheginen kúder úze bastaǵan Aral óńiri osy jobanyń arqasynda az ýaqyttyń ishinde adam tanymastaı ózgerdi. Nátıjelerge qysqasha toqtala ketsem, Syrdarııa ózeniniń sý ótkizý qabileti sekýndyna 300-350-den 650-700 tekshe metrge nemese eki esege ulǵaıyp, Soltústik Aral teńiziniń deńgeıi kóterildi. Mundaǵy sý kólemi 27 tekshe shaqyrymǵa jetti. Teńiz ultanynyń úshten bir bóligi sýmen jabyldy. Teńiz qalaǵa 40 shaqyrymǵa jaqyndady. Sýy keýip, sorǵa aınalǵan 70-ke jýyq kóldiń 30-dan astamy qalpyna kelip, sýly-shalǵyndy alqaptar qalyptasty. Sırek kezdesetin qustar men ańdar kóbeıdi, buryn bolǵan 38 balyq túrinen joǵalyp ketken 21-iniń 14-i sý aıdyndaryna qaıta oraldy. Aımaqta jańa jumys oryndary ashylyp, halyqtyń ál-aýqaty artty. О́ńirden qonys aýdarǵan bes myńnan astam adam týǵan topyraqqa qaıta oraldy. Aımaqtyń ekologııalyq, sanıtarlyq ahýaly da jaqsardy. Sońǵy 3 jylda Aral aýmaǵynda jıi kezdesetin vırýsty gepatıt dertiniń deńgeıi 3 esedeı tómendedi.
Oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasy, ásirese, mal sharýashylyǵyna qolaıly jaǵdaı týyp, óńirde jylqy – 40, qoı 55 paıyzǵa, iri qara 2 esege ósse, túıe malynyń 81 paıyzy Aral, Qazaly aýdandarynda shoǵyrlana bastady.
Al, endi osy SARATS jobasynyń 2-kezeńi júzege asyrylǵanda Araldyń soltústik bóligindegi 59 myń gektar qurǵaǵan teńiz Aral qalasyna 10 shaqyrymǵa deıin jaqyndaıdy, teńizdiń klımaty jaqsaryp, demalys orny retinde mańyzdylyǵy arta túsedi. Ekologııalyq taza elektr energııasyn óndirý men shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa múmkindikter týady, Aral qalasy men teńiz jaǵalaýynda ornalasqan ondaǵan eldi mekenge qatynas (asfaltjol, keme) joldary sheshiledi. Shardara sý tospasynyń sý tastaý qabileti arttyrylyp, balyq sharýashylyǵyn turaqty damytýǵa múmkindikter týady. Saıyp kelgende, osy jobadaǵy kúrdeli ózgeristerge tirshilik kózi – sý máseleleriniń birte-birte sheshilýi arqyly qol jetkiziledi.
Sý demekshi, ótken jyly eldi mekenderdi aıaq sýmen qamtamasyz etý maqsatynda uzyndyǵy 170,0 shaqyrymdaı 27 kanal, sondaı-aq sý deńgeıin rettep otyrý úshin 9 gıdroqurylys jóndelip, jer asty sý deńgeıin tómendetý úshin uzyndyǵy 7,0 shaqyrym 6 sý qashyrtqysy tazalandy. О́zdiginshe sý shyqpaıtyn eldi mekenderdi aıaq sýmen qamtamasyz etý úshin 7 elektrli, 13 dızeldi sorǵy qondyrǵylary alynyp, nátıjesinde oblys boıynsha 39 eldi meken aıaq sýmen tolyq qamtamasyz etilse, 19 myńdaı qojalyqtyń 2715 gektar úı irgelik jerlerine aıaqsý jetkizildi. Sonymen qatar, 21284 gektar shabyndyqtar men jaıylymdyqtar sýlandyrylyp, sý aıdyny 570 gektardy quraıtyn kólderge sý quıyldy. Bul baǵyttaǵy jumystar odan ári jalǵastyrylýda.
Degenmen, basqarmaǵa júktelgen mindetterdi tolyq atqarýǵa birshama kómekterdiń qajettiligi de týyndaýda. Mysaly, sý resýrstaryn paıdalaný salasynda, onyń ishinde kommýnaldyq menshiktegi magıstraldyq kanaldar men sý tospalaryna aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizýge qazirgi jaǵdaıda barlyq aýdandyq enshiles kásiporyndarda qajetti tehnıkalar joq. Vegetasııa kezinde barynsha sýdy únemdi paıdalaný maqsatynda jáne júıeniń qalypty jumys isteýine múmkindik týǵyzý úshin bul kásiporyndarǵa qosymsha tehnıka men mehanızmder qajet-aq. Mysaly, “Qyzylordasýsharýashylyǵy” kásiporny janynan aýdanaralyq jyljymaly jóndeý mekemesin ashý maqsatynda qajetti tehnıka alýǵa jáne sý tapshylyǵyna baılanysty atqarylatyn is-sharalar qujattary boıynsha 450,0 mln. teńge qarjy qajettiligi týyndady.
Oblysymyz sýarmaly egiske beıimdelgen agrarlyq ólke bolǵandyqtan, elimizdiń zańnamalaryna sáıkes “Qyzylordasýsharýashylyǵy” oblystyq kommýnaldyq kásiporny ónim óndirýshilerdiń egistik alqaptaryna sý jetkizip berýge mindetti. Biraq bul qyzmet tarıfiniń ózgertilmeı, tutynýshylarǵa arzan baǵamen usynylýynan olardyń shyǵyndary kóbeıip, bankrottyq jaǵdaıǵa jetken. Qazaqstannyń basqa óńirlerimen salystyrǵanda, bizdiń oblysta aýyz sý sııaqty egistik sýdyń da tarıfi birneshe ese tómen bolyp otyr. Respýblıka boıynsha aýyz sýdyń 1 tekshe metri 290 teńge bolsa, bizdiń oblysta 44 teńge nemese 6,5 esege tómen. Al aıaq sý respýblıka boıynsha 0,87 teńge bolsa, bizde 0,07 teńge, nemese 11 esege tómen.
Sonyń saldarynan sý júıeleriniń qazirgi kúıi oıdaǵydaı emes. Jyl saıyn aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýge qajetti qarjy bólinbeı, 50 myń gektar sýarmaly jerler egis aınalymynan shyǵyp qalyp, jiberilgen sýdyń 10-15 paıyzy bosqa ysyrap bolýda. Osyǵan oraı, Úkimet jarııalaǵan moratorııdi osy salaǵa baılanysty bankrotqa nemese taraý aldynda turǵan kásiporyndarǵa qoldanbaı, qaıta aýyl sharýashylyǵyna qyzmet etetin sý sharýashylyǵy salasynyń qalypty jaǵdaıda jumys isteýine, ártúrli sebeptermen ózgertilmegen tarıftiń qaıta qaralyp kóterilýine ruqsat etilse, halyq sýdy únemdi jumsaýǵa kósher edi degen pikirdemiz.
Eń bastysy – qaıtqan teńiz kele jatyr. Demek, baılyq kózi – balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da birte-birte múmkindik týady degen sóz.
Jalpy, kezinde oblys aımaǵynda balyqtyń 38 túri, onyń ishinde birneshe “Qyzyl kitapqa” engen bekireniń – tasbaýyr bekire, shortan tektes aqmarqa, aral albyrty sııaqty 3 túri, qaıazdyń – aral, túrkistan qaıazy sııaqty 2 túri, sondaı-aq sazan, dońmańdaı, jaıyn, tisti, t.b. balyq túrleri ósip, 1960-1965 jyldary 160 myń gektar jerdi alyp jatqan Qamystybas, Aqshataý, Aqsaı – Qýańdarııa, Aqbaı – Aqırek, Qaraózek, Telikól, Qandyaral, Nánsaı – Hanqoja júıelerine kiretin 400-den asa kólderden jáne Qyzylorda, Qazaly toǵan-balyq sharýashylyqtarynan ondaǵan myń tonna balyq óndirilip, óńdelgen.
Biraq, Aral teńiziniń tartylyp, qalǵan bóliginiń tuzdanýy, 245 kóldiń qurǵaýy, balyq túrleriniń azaıýy saldarynan oblysta balyq óndirý 100 esege deıin kemip, Úkimet tarapynan beriletin qarjynyń toqtatylýynan 1990 jyldardyń ortasynda toǵan balyq sharýashylyqtarymen birge Bógen, Qýańdarııa, Qazaly, Qyzylorda balyq zaýyttary da jabylǵan.
Degenmen, “Syrdarııa arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin qalpyna keltirý” jobasynyń birinshi kezeńin iske asyrý, Úkimettiń qomaqty qarjy bólip Qamystybas balyq tuqym bazasynyń saqtalyp qalýy, Kishi Aral keńeıip Aqshataý, Qaraózek, Qambash, Aqsaı-Qýańdarııa, t.b. birneshe kólder júıesiniń paıda bolýy nátıjesinde balyq sharýashylyǵynyń da boıyna qan júgire bastady. О́tken jyly 2320 tonna balyq aýlandy, nemese sońǵy 5 jylda aýlanǵan balyqtyń kólemi 5 esege jýyq ósip, 100-ge tarta seriktestikter men kásipkerlerge, myńǵa tarta balyqshylarǵa jumys tabylyp, ol tabys kózine aınala bastady. Ondaǵan shaǵyn balyq sehtary paıda bolyp, jańa tehnologııamen 6 myń tonna balyq óńdeıtin zaýyt iske qosyldy. Buǵan qosa “Ońtústik” áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy buryn bolǵan toǵan balyq sharýashylyǵyn jandandyrýǵa múddelilik tanytýda. Bul rette qurylysy bastalǵan Kóksaraı sý rettegishi Qyzylorda oblysy úshin baǵa jetpes nysan bolyp sanalady. Osy joba sheńberinde Qyzylorda oblysy qys aılarynda sý tasqynynan qutylyp, qosymsha jınalǵan sý kólemin alyp, Kishi Aral men kólderdi toltyrýǵa múmkindik alǵaly otyr.
Osylar eskerilip, oblys kóleminde sý aıdyndarynyń jaǵdaıy zerttelip, odan 17 kól tańdalyp alynyp, solardyń negizinde toǵandy balyq sharýashylyqtaryn uıymdastyrý jónindegi jumystar bastalýda. Basqarma basshylyǵy Reseıdegi balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandarymen kezdesip, Astrahan, Karelııa ólkelerindegi osy salany uıymdastyrý tájirıbelerimen tanysyp qaıtty. Qazir solarmen birlesip toǵandy balyq sharýashylyǵyn uıymdastyrýdyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý jumystaryna kiristik. Budan basqa da, kúrish egistikterinde qalyp qoıǵan baǵaly balyq shabaqtaryn qutqarý, Qyzylorda qalasy men barlyq aýdan ortalyqtarynda balyq saqtaıtyn, satatyn saýda ortalyqtaryn ashý arqyly balyq ónimderiniń baǵasyn arzandatý is-sharalary da mejelenýde.
Osy máselege baılanysty óz sheshimin tabatyn máseleniń biri – qazirgi kezde balyq sharýashylyq mańyzy bar sý aıdyndaryn paıdalaný elimizdiń Balyq aýlaý erejesine sáıkes Aral-Syrdarııa oblysaralyq balyq sharýashylyǵy basseındik ınspeksııasyna mindettelýi. Bul jaǵdaı jáne basqarma qyzmetkerleri sanynyń azdyǵy, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıdyń tómendigi, jer kóleminiń aýqymdylyǵy balyq qoryn qorǵaý, aýlanǵan balyqtyń naqty kólemin, túrlilik quramyn anyqtaý jumystaryn tolyq júrgizýge múmkindik bermeı otyr. Sondyqtan Balyq aýlaý erejesine ózgerister engizip, qazirgi ınspeksııaǵa balyq qoryn qorǵaý jáne kólderge memlekettik baqylaý jumystaryn qaldyryp, balyq sharýashylyǵy mańyzy bar kólderge ıhtıologııalyq, gıdrohımııalyq zertteý jumystaryn júrgizý, tabıǵat paıdalanýshylarǵa kólderdi bekitý, bekitilgen lımıt sheginde balyq aýlaýǵa ruqsat berý, kvota bólý, onyń oryndalýyn qadaǵalaý, balyq sharýashylyǵy kólderin balyqtandyrý, melıorasııalyq jumystardy jáne taýarly kól balyq sharýashylyǵyn uıymdastyrý sııaqty mindetterdi jergilikti atqarý organdaryna berý kerek dep esepteımiz. Bul – Úkimettiń nazaryna usynylǵan másele.
Budan basqa, basqarmanyń erekshe nazar aýdaryp otyrǵan máseleleriniń biri 226 myń sharshy shaqyrym jeri bar bizdiń oblysta orman qory kólemin molaıtý bolyp tabylsa, osy oraıda oıǵa “Orman patshadan da baı” degen maqal oralady. Demek, ol – adamǵa da, tórt túlikke de azyq. Bul turǵydan qaraǵanda, sońǵy jyldary kógaldandyrý jumystary jandana tústi. “Jasyl el” ulttyq baǵdarlamasy aıasynda oblystyń aýdandary men Qyzylorda qalasynda 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary jasalyp, osyǵan sáıkes byltyr orman sharýashylyǵy mekemeleriniń kúshimen memlekettik orman qory jerlerinde 625 gektar aǵash, onyń ishinde 600 gektar sekseýil, 25 gektar saıaly aǵashtardyń túrleri egildi. Aýdan ortalyqtaryna kire beris joldardyń boıyna 21 gektar qorǵanyshty jasyl beldeýler, 13,0 gektar jerge aǵash kóshetterin ósiretin tuqymbaqtar jasaldy, onyń ishinde oblys aýmaǵynda sırek paıdalanylyp kelgen terektiń qaraterek (osokr), aqterek, balzam teregi, turan taly (ıva plakýchaıa), bıshi taldyń (tansýıýshıaıa ıva) 20,0 myńnan asa qalamshalary (kóktemde munyń kóshetteri egý standartyna deıin jetkiziletin bolady) Almaty, Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy tuqymbaqtardan ákelindi. Ormanshylar otbasyn arzan kókónis, baqsha ónimderimen qamtamasyz etý maqsatynda 60 gektar jerge baqsha daqyldary egildi. Bul isterge “Jasyl el” eńbek jasaqtary tartylyp, bıýdjetten 7,75 mln. teńge qarjy bólinip, bul sharaǵa aýdandarda jumyssyz júrgen 420 jas, oqý oryndarynyń 330 stýdenti qamtyldy.
Ormandy jerlerdi molaıtý baǵytynda qurǵaǵan Aral teńiziniń ultanyna fıtomelıoratıvti, onyń ishinde sekseýil egý jumystary keńinen óris aldy. Sońǵy 10-15 jylda jergilikti bıýdjetten jáne basqa kózderden tartylǵan qarjyǵa 80,0 myń gektardan asa jerge sekseýil egildi, búgingi kúni alǵashqy egilgen ekpeler tabıǵı ósý dárejesine jetip, kóbeıýde. Byltyr 4200 gektar (onyń 2600 gektary – Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyna, 1600 gektary – memlekettik orman qory jerlerine) jerge sekseýil egildi. Buǵan qosa, Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanynan ushqan tuzdy qumǵa tosqaýyl qoıý úshin halyqaralyq uıymdardyń qarjysy tartylýda. Sonyń biri – Dúnıejúzilik damý banki men QR Úkimeti arasyndaǵy “Respýblıka ormandaryn saqtaý jáne ormandy jerlerin kóbeıtý” birlesken jobasy boıynsha 2008 jyly teńiz ultanyna 500 gektar, 2009 jyly 5000 gektar sekseýil kóshetteri egildi.
Erekshe atap ótetin úlken is-shara – ol Qyzylorda qalasynyń ortalyǵynda 2007 jyly bastalǵan Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵyn uıymdastyrý jumysy odan ári jalǵastyrylýda. Atalǵan saıabaqqa ótken jyly 100,0 mln. teńge kóleminde qarajat bólindi.
Degenmen de, basqarma boıynsha bul salaǵa oraı sheshimin talap etip otyrǵan keıbir máseleler de bar. Atap aıtsaq, orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemeleriniń materıaldyq- tehnıkalyq bazalary Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 19.04.2004 jylǵy №53 qaýlysymen bekitilgen normatıvke sáıkes qamtamasyz etilýi 30 paıyzdy quraıdy. Sol sebepti atalǵan mekemeler Dúnıejúzilik damý banki men respýblıka Úkimetiniń birlesken “Ormandardy saqtaý jáne respýblıkanyń ormandy jerlerin kóbeıtý” jobasy uıymdastyrǵan 2009 jylǵy konkýrstarǵa qatysa almady. Orman mekemeleri orman ornalastyrý jobasy boıynsha tolyq jumys atqarýǵa jáne basqa da jobalarǵa qatysý úshin birinshi kezekte 180,0 mln. teńgelik qajetti tehnıkamen qamtamasyz etilýi kerek.
Sońǵy jyldary sekseýil aǵashtarynyń aýrýǵa shaldyǵýynan onyń tuqymyn jınaýda da birshama qıyndyqtar týyndady. Áıtse de, oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, zııankester men aýrýǵa shaldyqqan 1800 ga sekseýil alqaptaryna hımııalyq óńdeý jumystary júrgizildi. Osy ýaqytqa deıin kúzgi sekseýil egý jumystaryn atqarý mezgili kúnniń sýyp, jaýyn-shashyndy ýaqytqa týra kelýine oraı ormanshylardyń turmystyq jaǵdaılaryna qıyndyqtar týǵyzyp kelgen-tin. Osyǵan oraı jyljymaly vagon bólý jónindegi basqarma usynysy qoldaý taýyp, bıylǵy jyly 8 jyljymaly vagon, 8 shaǵyn-elektrstansa alýǵa qarjy bólindi. О́z retinde bul máselelerdiń sheshilýi orman baılyǵyn molaıtýdyń alǵysharttary bolmaq.
Joǵaryda aıtqandarym, bizdiń basqarmanyń kópsalaly jumystarynyń keıbir qyrlary ǵana. Budan basqa da sý resýrstaryn únemdi paıdalaný, qorshaǵan ortany qorǵaýdyń is-sharalaryn qarjylandyrý, oblystyń sharýashylyq sýbektileri arqyly tapsyrylǵan qujattamalarǵa memlekettik ekologııalyq saraptama jasaý, ótken jyldyń basynan beri basqarmaǵa berilgen jańa fýnksııalarǵa oraı 6,0 myńnan astam kásiporyn, kásipkerler men mekemelerdiń bıýdjetke ekologııalyq tólemaqy esepterin kýálandyryp, qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin ruqsat berý jumystary da júzege asyrylýda.
Degenmen, búgingi ekologııalyq saıasat kún tártibine osydan 37 jyl buryn engizilgenimen, álemdik birlestikte túsinistikpen sheshetin problemalar áli de az emes. Zalaldanǵan tabıǵat, lastanǵan sý men jer aýanyń, qorshaǵan ortanyń qalypty yrǵaǵyn buzyp otyrǵany ashy da bolsa shyndyq. Olardy bir kúnde, nemese birneshe jylda tolyq júzege asyrý múmkin de emes.
Áıtse de, qazirgi kezde óńir jurtshylyǵy tabıǵat raıynyń edáýir jumsaryp qalǵanyn sezinip, eger kúsh-jigerdi eselep jumsasa, ıaǵnı “babyn kelistirse, tabıǵat tunyp turar edi” dep ǵulama ǵalymdar aıtqandaı, baısaldy boljam jasap, istiń túbi qaıyrly bolaryna kóz jetkizýde. Osyǵan oraı Elbasy, Úkimet, jergilikti atqarýshy organdardyń oblys óńiriniń tabıǵatyn saýyqtyrý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap kele jatqanyn aıtyp ótken oryndy. Onyń aıǵaǵy Aral máselesin kótergen keleli jıyndar men basqosýlar.
2008 jyldyń 25 tamyzynda quryltaıshy memleketter basshylarynyń sheshimderine sáıkes Qazaqstan aldaǵy 3 jylǵa Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń (HAQQ) tóraǵasy bolyp saılanǵan-dy. Ile-shala jeltoqsan aıynda asa bir eleýli oqıǵa – HAQQ-ǵa Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assembleıasyndaǵy baqylaýshy mártebesin berý týraly qarar qabyldandy.
О́tken jyldyń sáýir aıynda Almatyda quryltaıshy memleketter basshylarynyń kezekti sammıti bolyp, Ashǵabadta BUU-nyń Ortalyq Azııadaǵy preventıvti dıplomatııa jónindegi Aımaqtyq ortalyǵynda ózara áriptestikti keńeıtý jónindegi halyqaralyq shara – úılestirý kezdesýi ótti.
Ashǵabadtaǵy kezdesýden keıin Almatyǵa atbasyn burǵan BUU Bas hatshysynyń orynbasary, ári BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń hatshysy Iаn Kýbısh, BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq Komıssııasynyń qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi Aımaqtyq keńesshisi Bo Lıbert qor tarapynan qoldaý tapqan baǵdarlamalar men bekitilgen jobalarǵa barynsha kómek qolyn sozatyndaryn málim ótti.
Bular Aral problemasyn álemdik aıdynǵa shyǵarýda mańyzdy tetikter bolyp, aldaǵy ýaqytta Syr óńiri halqynyń turmysyn, áleýmettik ómirin nárlendirýge, ekologııalyq jaǵdaıyn saýyqtyrýǵa ıgi yqpalyn tıgizetin bolady. Al oblystyń qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy qyzmetkerleri Syr óńiriniń taýqymet túıinderin tarqatyp sheshý jolyndaǵy san qyrly jumystaryn belsendi túrde jalǵastyra bermek.
Ibragım ÁBIBÝLLAEV, Qyzylorda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy. Qyzylorda oblysy.
