Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Bilimge qushtar Maǵfýza
Ásirese qyzdardyń bilim alýyn «Qazaq» gazeti súıinshileı habarlap otyrdy. Máselen, gazettiń 1916 jylǵy №179 sanynda: «Ishki ordada úsh klasty ýchıtelskıı kýrstan bıyl Mádına Qojbanqyzy hám Alma Orazbaıqyzy bitirip, ýchıtelnısa bolatyn kýálik qaǵaz alyp shyqty», – dep jazsa, 1917 jylǵy №240 sanynda Sara Sátbaıqyzynyń Orynbordaǵy Baǵystan hanym mektebin bitirgenin súıinshileı habarlap: «Qazaqtan shyqqan muǵalımadan ultyna jemisti qyzmet kútiledi...», – dep úmit artty. Solar sekildi bilimge umtylǵan taǵy bir qazaq Maǵfýza Naımanqojaqyzy edi. Maǵfýzanyń bilim alýyna Semeıdegi baı Aqym Ańdamasulynyń, muǵalim Názıpa Quljanovanyń kóp járdemi tıdi. Tipti ózi sekildi shákirtter Mustafa Shoqaı men Halel Ǵabbasov ta qarjy aýdaryp, qaryndasyna qamqor bola bildi.
Maǵfýzanyń esimi «Qazaq» gazetiniń 1914–1916 jyldardaǵy birneshe sanynda atalady. Týǵan jeri – Qarqaraly ýeziniń Dastar bolysy. Dáýlesker dombyrashy Táttimbettiń týǵan tóńiregi. Maǵfýza Ýfadaǵy qyzdar medreseleriniń birinde oqıtyn. Onyń qaı mektepte oqyǵany belgisiz. Orynbor múftıi Muhamedııar Sultanovtyń kelini Márııam Temirbolatqyzynyń uıymdastyrýymen Ýfada qyzdarǵa arnalǵan mektepter ashylǵan bolatyn. Shamasy sonyń birinde oqysa kerek. «Qazaqtyń» 1914 jylǵy №63 sanynda jarııalanǵan maqalasynda Maǵfýza: «Eki jyldan beri Ýfa shaharynda musylmansha oqyp jatyrmyn. Meniń shetke shyǵyp, oqýyma sebep bolǵan Ýfanyń medrese «Ǵalııasynan» oqyp qaıtqan aǵamyz Smaǵul edi. 1911 jyly medreseden kelgen soń úıdegi qaryndasy men hám inileriniń oqymaı júrgenine jany ashyp qalaıda oqytpaqshy boldy. Ata-anamyz basynda meni Ýfaǵa jiberýge qarsy tursa da, aqyrynda kóndi. Sonan beri aǵamyzdyń járdemimen oqyp jatyr edim...», – dep jazady.
Iá, qyzdyń ózi jazǵandaı sabaǵyn oıdaǵydaı oqyp jatqan. Osy kezde Semeıdegi aǵasy Smaǵuldan Ýfaǵa hat keledi. Smaǵul hatynda: «Seni ári qaraı oqytýǵa shamam kelmeıdi, elge qaıt», – depti. Maǵfýza jaısyz habardy tóbeden jaı túskendeı qabyldap ári-sári kúı keshedi. Bir jaǵy oqýdy da qımaı, ekinshi jaǵynan tóleıtin qarjy tappaı qaıtýǵa qamdana bastaǵanda Smaǵul Ýfaǵa keledi. Qaryndasyna: «Elge qaıtpaısyń, oqýyńdy jalǵastyratyn boldyń», – degen qýanyshty habar aıtady. Bul jaıynda qyzdyń ózi: «Meniń taǵy da oqýyma Semeı, Zareshnı slabodkasynda turatyn Aqym qajy Ańdamasuǵly aqsha bermekshi bolǵan eken. Sóıtip, men elge qaıtpaı, Ýfada qaldym. Talabymdy qaıtarmaı, taýymdy shaqpaı oqýyma aqsha bergen súıikti aǵamyz Aqym qajyǵa shyn kóńilimnen rahmet aıtamyn», – dep jazady.
Marfýǵanyń Aqym qajy dep otyrǵany – ataqty mesenat, Alashqa belgili adam. Muǵalim Mustaqym Maldybaevtyń «Qazaqsha oqý kitaby» oqýlyǵyn shyǵaryp bergen – osy Aqym Ańdamasuly. Sonymen qatar bul kisiniń qazaq qyzdaryna jasaǵan qamqorlyǵy da jeterlik. Semeıden qyzdarǵa arnap alǵash ret mektep ashqan. Aqym qajynyń keıin márttigimen aty málim boldy. Alash avtonomııasynyń ult qazynasy qurylǵan kezde óz atynan 10 myń som bergen. Bul sol ýaqyttaǵy aıryqsha jańalyq edi. Sebebi mundaı kólemdegi aqshany eshkim de ult qajetine usynǵan emes.
Osy Aqym qajynyń kómegimen Maǵfýza qyz Ýfadaǵy oqýyn ári qaraı jalǵastyrady. Maǵfýzanyń esimi ekinshi ret «Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy №115 sanynda atalǵan. Bul kezde Názıpa Quljanova Petrogradtaǵy soǵys aýrýhanasy hám muqtaj oqýshy qazaq jastarynyń paıdasyna Semeıde ádebıet keshin ótkizgen edi. Osy keshten túsken 910 myń somnyń 100 somy – Álimhan Ermekovke, 40 somy – Halel Ǵabbasovqa, 30 somy Maǵfýza Naımanqojaqyzyna berilgeni jazylǵan. Sondaı-aq Zýfnýn Ybyraıuly, Hasen Mirjaqypuly jáne Mánnan Turǵanbaevqa – 25 somnan, Muhtar Samatovqa – 19, Ǵarıfolla Ǵadihákimovke – 15, Orazbaı Badaqulyna – 15, Júsipbek Aımaýytovqa – 10, sonymen qatar Naqymjanuly men Mustambaıuly degen oqýshylarǵa 10 somnan berilgen eken. Osylaısha, habarda aıtylǵandaı, ádebı kesh esebinen sol ýaqyttaǵy muqtaj shákirtterge kómek kórsetilgen. Bul habardan Maǵfýzanyń oqýyna dep ekinshi ret járdem etken adam Názıpa Quljanova bolǵanyn baıqaımyz. Bul 1914 jylǵy naýryz aıy edi.
Mustafa men Haleldiń qamqorlyǵy
Alaıda qýanysh kópke sozylǵan joq. Aqym qajy aýdarǵan hám Názıpa hanym jınap bergen aqshamen sol jyldyń oqý aqysyn jaýyp, Maǵfýza mamyrdyń sońynda elge qaıtty. Qarjy tapshylyǵyna baılanysty qyzǵa oqýyn jalǵaı almaý qaýpi týyndady. Bul jaıynda «Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy maýsymdaǵy №139 sanynda «Járdemge muqtaj qyz» degen maqala jarııalandy. Osy maqalada Semeıdegi Zarechnyı slabodkasynda muǵalim bolyp qyzmet isteıtin Smaǵul Naımanqojaulynyń haty basylǵan. Smaǵul hatynda: «Úsh jyldan beri Ýfada musylmansha oqyp júrgen qaryndasym Maǵfýza jaz elge keldi. Úıimiz nashar, óz kúshimen balalaryn shetten oqytarlyq emes. Osy qaryndasymdy talappen oqýǵa kirgizgen ózim edim. Oqyǵan úsh jylynyń áýelgi eki jyldyq rashodyn ózim berip turdym, ótken jyl shamam kelmeıtin bolǵan soń, Zarechnyıda Aqym qajy Ańdamasuǵly berip edi. Qaryndasymnyń yntasy Ýfaǵa baryp taǵy da oqýda. Jyldyq tabysym – 250 som, meniń tárbıemde oryssha oqıtyn eki inim bar, úsheýimizden artylyp bul aqsha qaryndasymnyń oqýyna jeter emes», – deı kelip, «Qazaq» basqarmasy arqyly qaryndasynyń qysqy oqýyna qajetti 150 som aqshany jınaýǵa Alash aýqattylarynan járdem suraǵan.
Maqalaǵa qatysty «Qazaq» gazeti ún qosyp: «Maǵfýza Naımanqojaqyzy Ýfada eki-úsh jyldan beri táýir oqyp júrgendigi, járdemge muqtaj paqyr adamnyń balasy bolyp, tek aty tiri bir aǵasynyń arqasynda oqyp júrgeni basqarmaǵa maǵlum edi. Endi aǵasy Smaǵul myrza jaıyn aıtyp otyr. Qazaqtyń qyzy túgil shetke shyǵyp, ǵylym izdep júrgen uly sanaýly bir azamattar, mynadaı talapker áıel balanyń betin qaıtarmaı maqsudyna jetkizýge sebep bolsaq, ózgelerge úlgi bolar edi. Oqyp shyqqan soń muǵalıma bolyp ultyna qyzmet qylar edi. Bul balaǵa járdem berýshi bolsa, basqarma alǵys aıtyp, qabyl etedi. Járdemderiniń esebi gazetada jazylyp, Maǵfýzaǵa tapsyrylyp turady», – dep jazdy. Shynynda solaı boldy, Maǵfýzaǵa dep aqsha aýdarǵan kisilerdiń esim-soıy gazet betinde jarııalandy.
Myna ǵajapqa qarańyzshy, gazetten Maǵfýzanyń jaǵdaıyn oqyp alǵash bolyp kómek sozǵan Mustafa Shoqaı men Halel Ǵabbasov eken. «Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy №142 sanynda «Maǵfýza Naımanqojaqyzyna járdem» degen taqyryppen eki jigittiń: «Talapker qaryndasymyz Maǵfýza Naımanqojaqyzynyń oqý jolynda muqtajdyǵyn 139-nómir «Qazaq»-tan kórgen soń Petrogradtaǵy eki qazaq 3 somnan 6 som jiberip turmyz», – degen habary jarııalanǵan. Bul kezde olardyń ózderi de stýdent edi. Mustafa Peterbor (ol kezde soǵys jaǵdaıyna baılanysty Petrograd ataldy) ýnıversıtetiniń zań fakýltetinde oqysa, Halel fızıka-matematıka fakýltetiniń stýdenti. Mustafa oqýda asa qarjylyq qıyndyq kórmegenimen, Haleldiń jaǵdaıy máz emes edi. Sebebi sonyń aldynda ǵana Názıpa Quljanova uıymdastyrǵan ádebıet keshinen túsken aqshanyń 40 somy osy Halelge berilgeni belgili. Qaryndasyna bolysqan qazaq shákirtteriniń qamqorlyǵyna qalaı súısinbeısiń! Olardyń bul janashyrlyǵy týraly «Qazaq» basqarmasy: «О́zderi oqý jolynda qymbatshylyq oryndarda júrgen eki stýdent az aqshasynan berip, basshylyq etip tur. Keń dúnıede erkin tirshilik etip júrgen baýyrlarǵa bul úlgi», – dep jazdy. Shynynda, stýdentter Mustafa men Halel óz aýzynan jyryp bergen 6 somy arqyly kópke úlken úlgi kórsetti. Úshinshi bolyp Maǵfýzaǵa semınarıst Báımen Almanov 1 som 10 tıyn berdi. Ol da ózi sekildi oqýshy bolatyn. Onyń da isin «Qazaq» gazeti qup kórip: «Zer qadirin zerger biler» degen osy», – dep bir aýyz sózben kótermelegen. Báımen bul kezde Aqtóbedegi muǵalimder semınarııasynda oqıtyn. Keıin QazPI-diń rektory boldy. Shynynda ol ýaqytta ózi stýdent, ózi semınarıst bola júrip, basqanyń oqýyna járdem berý erlikpen para-par dúnıe edi.
«Bolam degen balanyń betin qaqpa, belin bý» degen ustanymǵa bekigen qazaqtyń qamkóńil jandary Maǵfýzaǵa qal-qadarynsha aqsha aýdara bastady. 15 tamyzda Saqary Jabaıuly, Turǵanbaı Shýmaquly bastaǵan 11 adam – 3 som 25 tıyn («Qazaq» gazeti, №145), 29 tamyzda J.Túzelbaıuly, B.Bıjanuly bastaǵan 60 adam – 16 som («Qazaq» gazeti, №147), 8 qyrkúıekte Orynbordaǵy muǵalimder ınstıtýtynda oqyp júrgen Teljan Shonanuly bastaǵan 12 shákirt 5 som aýdardy. Osylaısha, Maǵfýzaǵa jınalǵan aqsha 31 som 35 tıyndy qurady. Árıne, kólemi Smaǵul suratqan 150 somǵa jetpese de, oqýyn bastaı berýge bolatyn qarjynyń qarasy kórindi. «Qazaq» gazeti qyzdyń oqýyna qajetti aqshany áli de jınaı berýge daıyn edi. Alaıda Maǵfýzanyń ózi áýelgi ustanymynan bas tartyp, jınalǵan qarjyny basqa shákirtterge berýdi surady. Ol «Qazaq» gazetiniń 15 qazandaǵy №153 sanyna qysqa ǵana hat jarııalap: «Maǵan Ýfadan musylmansha oqýyma járdemge jınalǵan aqshany menen basqa muqtaj oqýshylarǵa berilse eken. Men Ýfaǵa baryp oqı almaıtyn boldym», – dep jazdy. Bar-joǵy osy eki-aq sóılem. Ne úshin bara almaıdy? Oqýdan nege bas tartty? Basyn ashyp eshteńe aıtqan joq. Maǵfýzanyń Ýfaǵa nege barmaǵany keıin belgili boldy.
Názıpanyń janashyrlyǵy
Maǵfýza qyzdyń bulaı sheshimin aıaqasty ózgertkenin el túsine almady. 21 qarashada Názıpa Quljanova «Qazaq» gazetine «Elge barǵanda» (№158, 1915 jyl) degen maqalasyn jarııalap, mán-jaıdy baıandady. Názıpa Oraza aıty kezinde Maǵfýzanyń týǵan jeri Qarqaraly ýezindegi Ybyraı Aqbaev (Jaqyp Aqbaevtyń aǵasy) pen onyń qudasy Ábýbákir Qurmanovtyń aýylynda bolypty. Osy kezde Maǵfýzanyń jaǵdaıy esine túsip, sol aýyldardaǵy qyz-kelinshekterden qyzdyń oqýyna dep 33 som 20 tıyn aqsha jınapty. Odan bólek Semeıdegi Qasym Sánekın aýylynan 6 som jınaǵany taǵy bar. Barlyǵy 33 som 20 tıyndy Maǵfýzaǵa bermek bolypty. Bul jaıynda Názıpa: «Qarqaralydan aǵus ishinde Semeı qaıtyp, Maǵfýzany surastyrsaq, aǵalary qaryndasyn qazaqshylyǵy qylyp malǵa satyp qoıdy degendi estidik. Osy habardyń anyqtyǵyna bul kezde kámil jettik», – dep jazdy. Belgili bolǵandaı, Maǵfýza turmysqa shyǵypty. Osylaısha, oqý oqımyn, elge qyzmet etemin dep jalyndap turǵan jas órkenniń úkili úmiti otqa sý quıǵandaı áp-sátte basylypty. Álginde ǵana oqımyn dep qulshynan qyzdyń bulaı kúrt ózgerýi árıne túsinikti. Áıtpese turmysqa shyǵý týraly ázirge oıy da joq Maǵfýza bulaı raıynan qaıtpas edi ǵoı.
Názıpa Quljanova odan ári sózin: «Bilgenderge Maǵfýzadaı balanyń oqýy jurt úshin zor abyroı edi. Bul týraly sózimizdi jata-jastana «Qazaq»-tyń bir nómirine jazsaq kerek. Onyń bir jaǵynda 39 som 20 tıyn aqshany «Qazaq» basqarmasyna jiberýdi laıyq kórdi. Az da bolsa «Qazaq elderinen oqýshy qazaq qyzynyń muqtajy úshin» degen bir bólek soma bolarlyq yrym bolyp jatsyn dep. Úmit dúnıasy ǵoı, Edil-Jaıyq áý basta jylap aqqan eki bulaq eken, bu kúnde keme júzgen aıdyn-shalqar sý boldy ǵoı. Kóp qosylsa, ne bolmaıdy», – dep túıindeıdi.
Buǵan qatysty «Qazaq» basqarmasy da: «Bir balanyń bir jyl oqýyna jetpeıtin az aqshany belgisiz ýaqytqa sheıin paıdasyz kórmeı saqtap otyrǵansha, osy kúngi, ásirese bıylǵa aýyr jyldaǵy muqtaj oqýshylarǵa beriletin bolsa, paıdasy kózge kóriner edi. Bireýler emtıhanǵa bir-eki aı qalǵanda puly taýsylyp, amalsyz shyǵýǵa qalady. Maǵfýzaǵa qazirgi jıylǵan aqsha sondaılardyń birneshe oıyna paıda keltirer edi», – deı kelip, Maǵfýzaǵa degen aqshany jalpy muqtaj shákirtterge berý abzal bolatynyn jetkizgen.
Maǵfýzanyń ózi oqýdan bas tartsa da, oǵan jınalǵan járdem jalǵasyp jatty. 23 jeltoqsanda muǵalim Meıirman Ermektasuly Qapaldyń qaltalylarynan 25 som 39 tıyn jınap berdi («Qazaq» gazeti, №162, 1915). Gazet bul jaıynda: «Bul aqshalar aıtta Maǵfýza Naımanqojaqyzyna arnalyp jıylǵan eken, ol bala oqýdan toqtaldy degen soń, ózge muqtaj oqýshylarǵa arnap jiberipti. Jáne muǵalim Meıirmannyń jazýyna qaraǵanda bıyl Qoıandy jármeńkesinde Maǵfýzanyń aǵasy Smaǵul muǵalimge bastyǵy Táńirbergen Turysbekov bolyp, Maǵfýza úshin 8 som 50 tıyn tapsyrylǵan eken», – dep jazǵan. Soǵan qaraǵanda Maǵfýzaǵa dep jınalǵan aqshanyń jalpy kólemi 104 som 44 tıyn bolǵan. Alaıda bul aqsha Maǵfýzaǵa buıyrǵan joq. Názıpa usynǵandaı qyzdarǵa arnap bólek qor ashyp, aqsha jınaýǵa eshkim qulyqty bola qoımady. Sol sebepti Maǵfýzaǵa dep jınalǵan aqsha basqa muqtaj oqýshyǵa berildi. Maǵfýzanyń keıingi taǵdyry qalaı órbigeni belgisiz. Kim biledi, Maǵfýza oqýyn aıaqtaǵanda sol dáýirdegi qazaqtyń bilimdi qyzdarynyń birine aınalyp, qazaq qoǵamyna óz úlesin qosar ma edi?
Shúkir etetinimiz, bir-birine qamqorlyq tanytatyn qazaqtyń osy bir qasıeti áli de jalǵasyp keledi. Arysta jarylys bolǵanda, Maqtaaraldy sý basqanda bir-birine qol ushyn sozdy. Pandemııa kezinde aýrýhanalarda qat bolyp turǵan ottegi konsentratoryn alyp berip, tynys ala almaı qınalyp jatqan jandardyń ómirin saqtap qalý úshin jantalasqan jandardy kórdik. Tipti bir kishkentaı balanyń týǵan kúnine dep jyl boıy jıǵan bar aqshasyn apparatqa berip jatqan vıdeosyn kórgende, kózge jas úıirildi. Munyń bári neni bildiredi? Bizdiń halyq qıyn shaqta judyryqtaı jumyla alady. Basqaǵa bergisi, ózgege kómekteskisi kelip turady, eń keremeti olardyń eshqaısysy sol isine qaıyrym suramaıdy. Ulttyń baǵyn jandyryp kele jatqan bir ustyn osy bir qasıetimiz shyǵar, kim biledi!
