Sýret: yandex.kz
Mamandar jappaı qyrylýdyń sebebin qystyń qataldyǵymen, qalyń qar men muzdyń qatýymen, sondaı-aq kúıekten keıin álsiregen janýarlardyń sýyqqa tótep bere almaǵanymen baılanystyrady. Alaıda negizgi sebep basqada. Ol – qonys aýdarý joldarynyń bógelýi.
Ertede kún sýyta kıikter Betpaqdala men Qaraqumdy betke alyp, ońtústikke qaraı oıysatyn. О́kinishke qaraı, keıingi jyldary túz janýary bul dástúrli qonys aýdarý múmkindiginen aıyrylyp otyr. Máselen, Jezqazǵan men Betpaqdala arasyndaǵy 418 shaqyrymdyq temirjol boıy tolyqtaı sharbaqpen qorshalǵan. Jańadan salynǵan avtojoldarda da janýarlarǵa arnalǵan ótkelder (ekodýktar) qarastyrylmaǵan. Saldarynan myńdaǵan kıik dittegen jerine jete almaı, qaqaǵan aıazda qyrylyp qaldy.
Búginde elimizde kıik sany aıtarlyqtaı ósti. Áýe sanaǵy boıynsha Betpaqdala popýlıasııasynyń ózinde 1,15 mıllıonnan astam kıik bar. Bul – 2000 jyldardyń basynda brakonerlikten kıik sany nebári 20 myńǵa deıin azaıyp ketken jaǵdaımen salystyrǵanda ekojúıeni qorǵaýdaǵy úlken jetistik. Degenmen sannyń artýy jańa problemalardy týyndatty. Qysta azyq tappaǵan janýarlar aýyl irgesine kelip, qora jaǵalaýǵa májbúr boldy. Bul kıiktiń shekten tys kóbeıgeninen emes, órisiniń tarylǵanynan habar beredi.
Endigi mindet – kıikke tabıǵı qonys aýdarý jolyn qaıtarý. Temirjol men kúre joldarda arnaıy ótkelder salý kezek kúttirmeıtin másele. Meniń usynysym – aýa raıynyń qolaıly kezeńderin paıdalanyp, kıikterdi kúıekke deıin Betpaqdalaǵa qaraı ótkizýdi jyl saıyn júıeli uıymdastyryp otyrý qajet. Dıqandar men malshylar egistik pen shabyndyqty qorımyz dep kıikti qyrǵa qaraı yǵystyrdy. Bul durys emes. Mamandardyń aıtýynsha, qys qatal bolsa, kıik sany 40–50%-ǵa deıin kemıdi eken. Degenmen olar asyǵys sheshim qabyldap, popýlıasııany jasandy jolmen azaıtýǵa bolmaıtynyn eskertedi.
Kıik – qazaq dalasynyń sáni ári kıesi. Onyń taǵdyryna beıjaı qaraý – bolashaqqa jasalǵan qııanat. Endeshe, túz taǵysy qyrylmasyn desek, jergilikti bılik jedel qımyldap, olardyń erkin kóship-qonýyna jaǵdaı jasaýǵa tıis.
Meshitbaı OMAROV,
Qarajal qalasynyń qurmetti azamaty
Ulytaý oblysy
