Ádebı keshter hám qazaq hory
«Ǵalııa» medresesi 1906 jylǵy 10 qazanda Ýfa qalasynda ashyldy. Medreseniń dırektory qyzmetin din qaıratkeri Zııa Kamalı atqardy. 1908 jylǵy 7 mamyrda qazaq mesenaty Sálimgereı Jantórınniń, basqa da ýfalyq aýqattylardyń kómegimen «Ǵalııanyń» jańa ǵımaraty boı kóterdi. Az ýaqyt ishinde medrese ulyq oqý ornyna aınalyp, ýnıversıtet deńgeıine deıin kóterildi. Medresede etıka, psıhologııa, logıka, fılosofııa, pedagogıka, algebra, geometrııa, fızıka, hımııa, geografııa, ekonomıka, tarıh, ádebıet, t.b. pánder oqytyldy. Reseıdiń bilim júıesinde alǵash ret deneshynyqtyrý jáne mýzyka pánderi osy «Ǵalııada» engizildi. Sonymen qatar sabaqtan tys ýaqytta medresede ǵylymı, saıası taqyryptaǵy leksııalar oqyldy. Sonyń arqasynda shákirtter shetinen saıası saýatty, ultshyl bolyp qalyptasty. Medresede sondaı-aq ádebı, ǵylymı, fılosofııalyq taqyryptardaǵy pikirtalastar, ádebı hám saýyq keshteri ótkizildi.
Medrese shákirtteri shetinen ónerli edi, mandolına, gıtara, skrıpkada oınaı alatyn. Máselen, «Ǵalııanyń» shákirti Ábdirahman Mustafın esteliginde Beıimbet Maılın ekeýiniń mandolınada oınaýdy úırengenin jazǵany bar (Mýstafın.A. Ysyn azamat. «Agıdel» jýrnaly, №8, 1966 jyl).
Medresede ótken ádebı, saýyq keshteriniń de áseri mol boldy. Oqý orny uıymdastyrǵan alǵashqy ádebıet keshi 1913 jylǵy 13 jeltoqsanda «Dvorıanskoe sobranıe» zalynda ótkizildi. Kesh jaıynda shákirt Mánnan Turǵanbaev «Qazaq» gazetine: «13 dekabrde medrese «Ǵalııa» paıdasyna Dýorıanskı sobranıe zalynda ádebıet keshi jasalyp, hár túrli noǵaısha án salynyp, óleń aıtylyp, kúı kúılendi. О́z retinde qazaq balalaryna da kezek berilip, aramyzdan úni jaqsy jigitter shyǵyp án salyp, tyńdaýshylardy rıza qyldy. Qazaq ánderin unatty», – dep jazǵan bolatyn (№43, 22 jeltoqsan, 1913 jyl). Sol sekildi taǵy bir kesh 1917 jylǵy 9 qarashada medreseniń óz ǵımaratynda ótti. Ádebı keshte medreseniń hory men orkestri óner kórsetti. Bul jaıynda «Sadaq» jýrnaly:
«...onda bizdiń qazaq ókilderi az bolsa da, qatardan qalmaý úshin hám alańǵa shyǵyp úırený úshin paıdaly nárse bolǵandyqtan bir hor, bir jalǵyz shyǵyp jyrlaý mindetin moınymyzǵa aldyq», – dep jazdy (№2, 1917 jyl).
Osy eki habardan túsingenimiz, medresede qazaq shákirtteri arasynan hor quralǵan. «Ǵalııanyń» túlegi, tatar aqyny Saıfı Qudashtyń jazýynsha, medresede oqyǵan ár ult shákirtteriniń, sonyń ishinde qazaq balalarynyń da hory bolǵan eken. Hordy mýzyka pániniń muǵalimi Vılgelm Klımens qurypty. Tipti Klımens qazaq balalarynan jeke ánshiler de shyǵarypty («Iаshlek ezláre býılap», Kazan, 1964). Tipti medrese shákirtteriniń bastamasymen teatr qoıylymdary da qoıylǵan eken. Munyń bári de qazaq shákirtteriniń medresede oqyp júrip-aq ónerimen tanylǵanyn aıǵaqtaıdy.
«Sadaq» qoljazba jýrnaly
«Ǵalııada» oqyǵan qazaq shákirtter qalamgerligimen de tanyldy. Medresede oqı júrip, áńgime-óleńderin jazdy. Beıimbet Maılınniń «Shuǵanyń belgisi», Maǵjan Jumabaevtyń «Sholpan» sekildi týyndylary osy medresede oqyp júrgen kezinde jazylǵan edi. Sondaı-aq shákirtter shyǵarmashylyǵyn shyńdaý maqsatynda «Sadaq» dep atalatyn ádebı qoljazba jýrnalyn shyǵardy. Jýrnal 1915 jylǵy 9 qarashadan bastap 1918 jylǵy 10 aqpanǵa deıin «Ǵalııa» medresesi janynan jaryq kórdi. Jalpy jýrnaldyń 40-tan astam sany oqyrmanǵa jol tartty. «Sadaqty» ómirge ákelgen alǵashqy redaktory Beıimbet Maılın Beket boldy. Beıimbetten keıin jýrnal tizginin Jıenǵalı Tilepbergenov (Jekeı) ustady. Sonymen qatar jýrnaldyń keıbir sandaryna Zııash Aldabergenov (Kereı), Qajym Basymov (Saryaljyn) qol qoıdy.
Beıimbet bar jigerin jumsap jýrnaldy jolǵa qoısa, Jıenǵalı osy abyroıly mindetti ary qaraı jalǵastyrdy. Olar aldyna qaıtsek eldi aǵartyp, ónerli eldiń qataryna qosamyz, halyqqa qalaı qyzmet kórsetemiz degen úlken arman-maqsat qoıyp, jan-tánimen berilip jumys istedi. Jýrnal isine «Ǵalııanyń» basqa da shákirtteri atsalysty. Atap aıtar bolsaq, Salahıden Sartalıev (Qarasha), Zeınelǵabıden Imajanov (Esil), Ábdirahman Mustafın (Shashty), Armııa Eshkeev (Toqa), Sabyr Aıtqojın (taý balasy), Sultan Shoqaev (Qara myltyq), Ǵalıaqpar Oshaqbaev (bıshi), Ábdirashıt Álimbaev (Ombylyq), Áýbákir Qazaqov (Jańǵara), Qahan Erejepov (Tarbaǵataı) t.b. qazaq shákirtteri jýrnaldyń turaqty avtory bolyp, «Sadaqty» sarabdal basylymǵa aınaldyrdy. О́zderi medrese shákirti bolsa da, túnde uıqy, kúndiz kúlki kórmeı, jýrnaldyń ótkir de ózekti bolyp jaryqqa shyǵýyna bar kúsh-jigerin jumsady.
Másele kótergen maqalalar
«Ǵalııanyń» qazaq shákirtteri «Sadaq» qoljazba jýrnalyn shyǵaryp qana qoımaı, sol ýaqyttaǵy «Qazaq», «Saryarqa» t.b. basylymdarǵa maqala jarııalady. Sol arqyly qoǵamdaǵy túrli túıtkildi taqyryptarǵa qatysty oı-pikirin, kózqarasyn ashyq bildirip otyrdy. Shákirt Ǵaısa Toqtarbekov «Qazaq» gazetine jarııalaǵan maqalasynda medresedegi qazaq shákirtteriniń azaıyp bara jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. «Qazaq ilgergi kúndi oılamaıdy, eger de oılasa, partııaǵa etekten tókken aqshaǵa medrese saldyrsa, «Ǵalııadaı» áldeneshe medrese salyp, musylman áleminde eń birinshi oryn alar edi. Túrik tuqymynyń baılyǵy bizdiń qazaqta edi, biraq ne kerek, esil mal esepsiz jelge ketip, «ustaǵanynyń qolynda, tistegeniniń aýyzynda» bolyp barady» dep jazdy («Medrese «Ǵalııada» qazaq shákirtteri», №36, 1913 jyl).
Al Mánnan Turǵanbaev «Qazaqtaǵy» maqalasynda medresede qazaqtyń 20-30 jastaǵy jigiti noǵaıdyń 15-17 jastaǵy balalarymen qatar oqyp jatqanyn alǵa tartyp, qazaq balasyn jastan oqytpaıtynyna qynjylys tanytty. Ol maqalasyn: «Qazaq myrzalary partııa talastyryp, aqsha shashyp atyn shyǵaramyn degenshe, mektep, medrese saldyryp, ultyna qyzmet etip atyn shyǵarsa, dúnıe-aqyretke birdeı ataǵy jaıylyp, qalǵan jaqsylyǵy tarıh júzinde altyn sýymenen basylyp qalar edi», – dep túıindedi (№83, 26 qazan, 1914 jyl). Osy eki maqaladan-aq ǵalııalyq shákirtterdiń qazaqtyń keleshegine bola qam jegenin, ulttyń upaıyn túgendeýge atsalysqanyn baıqaımyz.
Ǵalııalyq shákirt Ǵabdolla Shoqaev «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy sanyna qazaqsha oqýdy bir izge túsirý týraly maqala jazyp: «Sońǵy jyldarda kórine bastaǵan qazaqsha 4-5 álipbı bar edi, olarmen de biryńǵaı paıdalanýshy, jaqsy-jamanyn aıyrýshylar kem. Osy kúni shyǵyp jatqan Ahmet Baıtursynovtyń jańa emlemen jazylǵan «Baıanshy», «Oqý quraldary» bar, muny qanshamyz qabyl etip jatyrmyz, maǵlumsyz. Ýfada, Orynborda, Qazanda, Troıskide, Stambulda, Semeıde, Qyzyljarda, Qarǵalyda oqyp jatqan kózi ashyq qazaq shákirtteri, sizder bıyl bolmasa, keler jyly bárińiz de muǵalim bolǵaly, jurtqa qyzmet etkeli tursyzdar, kóbińiz osy kúni el ishinde oqytyp jatyrsyzdar, bet-betimizben jaıylyp, júremiz be, joq, bir izge túsemiz be?» dep taǵy bir túıtkildiń shetin shyǵardy. Ǵabdolla kótergen máselege alty adam ún qosqan. Bári de «Qazaq» gazetiniń keıingi sandaryna jarııalandy.
Shákirtterdiń maqalalaryn toptasyp jazǵan kezi de boldy. Máselen, «Qazaq» gazetinde jaryq kórgen «Muǵalimderge ashyq hat» degen maqalaǵa medresede oqyp jatqan 38 qazaq shákirti qol qoıdy. Shákirtter bylaı deıdi: «...Biz eldegi qazaq balalaryn oqytyp jatqan muǵalimderimizdiń qazaqsha oqý quraldary bola turyp, noǵaı tilinde jazylǵan oqý quraldaryn aldyrýlaryn kóremiz. Bul balalarǵa bir nárse bildirem degen muǵalimge adasqandyq. Qazaq balalaryn oqytyp, bir nárse bildirý úshin barynsha qazaqsha oqytý quraldaryn hám «Qazaq» emlesin qoldaný tıis. Muǵalimderden osyny ótinemiz» («Qazaq» gazeti, №162, 23 jeltoqsan, 1915 jyl).
Shákirtter jazǵan «Emle haqynda» degen maqala da osyǵan úndes. Bul maqalada shákirtter: «Ádebıet – jan, matbuǵat – sonyń táni. Bir halyqtyń ádebıeti qandaı mol, keń bolsa da matbuǵaty joq bolsa, ol jurt mylqaý jurt bolady. Myna bizdiń ádebıetimiz burynǵy babalarymyz zamanasynda da qandaı baı, keń edi hám babalarymyz arasynda bilim maǵarıfqa qyzmet qylǵan, dúnıege bas bolǵan adamdar da bolyp ótken edi. Biraq olar zamanynda matbuǵatymyz joq bolǵandyqtan, eńbekteriniń biri de bilinbeı qaldy», – deı kelip, gazet isine jandandyrýǵa úles qosýǵa shaqyrady (№41, 8 jeltoqsan, 1913 jyl). Maqalaǵa «Ǵalııada» oqyp jatqan 17 jigit qol qoıdy.
Ǵalııalyq shákirtter Alash qozǵalysyna da birkisideı atsalysty. Jalpyqazaq sıezi qarsańynda «Ǵalııada» oqyp jatqan 28 qazaq shákirti «Qazaq» basqarmasyna jedelhat joldap: «Jalpy qazaq sıezi ashylýyna artyqsha rızamyz. Sıezde aldymen ult qorǵaý máselesi hám oqý isi qaralǵanyn tileımiz. Qajet bolsa, bizder quqyq mılısııasyna jazylyp, ultymyzdy qorǵaýǵa daıarmyz», – dedi (№254, 6 jeltoqsan, 1918 jyl). Bul olardyń eldik múddege kelgende buǵyp qalmaǵanyn baıqatady.
Igilik qaýymy jáne kitaptar
«Ǵalııanyń» shákirtteri oqý ornynda júrip, aǵartýshylyqpen de aınalysty. Ǵalııalyq shákirtter Zeınelǵabıden Ámireulynyń «Nasıhat Qazaqııa» (1909 jyly), Ishaǵalı Arabaev pen Hafız Sársekeulynyń «Álipbı hám tóte oqý» (1911), Mustaqym Maldybaıulynyń «Qazaqsha eń jańa álippe» (1912), Nuǵyman Manaevtyń «Iman-Islam» kitaptary jaryq kórdi. Sonymen qatar shákirtter basqa da qazaq avtorlarynyń kitabyn jaryqqa shyǵarýǵa qolǵabys jasady. Osy maqsatta ǵalııalyqtar medrese janynan Igilik qaýymyn, qazirgishe aıtqanda qor qurdy. Bul qor 1910–1913 jyldary júıeli jumys istedi. 1911 jyly Ýfadaǵy «Sharq» baspasynan jaryq kórgen Ǵumar Qarashtyń «О́rnek», «Týmysh», «Bala tulpar» degen úsh kitaby osy Igilik qaýymynyń qarjysyna shyǵaryldy. 1913 jyly «Qazaq» gazeti ashylǵan soń qor jumysyn toqtatyp, qordaǵy bar aqshany «Qazaq» basqarmasyna aýdardy.
1915 jyly shákirtter qor jumysyn qaıtadan qolǵa alyp, basshysy retinde Nuǵyman Manaevty saılady. Osy kezde Nuǵymannyń «Iman-Islam» kitaby jaryq kórdi. «Qazaq» gazeti jańa kitap jaıynda habarlama jarııalap: «Oqý jolyndaǵy puly tapshy shákirtterdiń bul jiger-talaptaryn qansha maqtasaq ta az», – dep ǵalııalyqtardy basqalarǵa úlgi etti. Nuǵymannyń ózi de gazetke pikir bildirip: «Bulardyń munysy baılyqtarynan, bolmasa erikkenderinen emes, ardaqty ultyn súıgendikterinen ekendigi belgili», – dedi (№159, 29 qarasha, 1915 jyl). Shynynda olar kitaptardy qazaqtyń bir kádesine jarasa degen nıetpen shyǵarǵan edi.
«Ǵalııa» medresesi shákirtteriniń ultyn súıgen uldarǵa aınalýyna oqý ornynda sabaq bergen Ahmet-Zákı Ýálıdı, Ǵalymjan Ibragımov sekildi oqytýshylar da áser etkeni anyq. Sebebi olar shákirtiniń shyraǵyn jaǵa bildi. «Ǵalııa» shákirtteri de aıanyp qalmady. Medresede alǵan tálimin ulttyń paıdasyna jaratty. «Ǵalııa» medresesin bitirgen túlekterdiń kóbi muǵalim boldy. Qazaq dalasynda tóte oqý mektepterin ashyp, bala oqytty. Máselen, Nyǵmetolla Kúzembaev Aqtóbe ýezinen ashylǵan «Sáýle» mektebiniń muǵalimi bolsa, Myrzahmet Qojaqylanov ózi týyp-ósken Obaǵan bolysynan mektep ashty. Sol sekildi Nuǵyman Manaev medreseni bitirgen soń ózi týǵan Bókeı ordasynyń Ekinshi Teńiz jaǵalaýy okrýgindegi «Talap» mektebinde muǵalim boldy. Osylaısha shákirtter oqý-bilimniń dánin septi. Mirjaqyp Dýlatulynyń «Osy kúni qazaq arasyndaǵy táýir muǵalimderdiń kóbi – «Ǵalııa» medresesiniń jemisi» deıtini sodan.
Medrese shákirtteri sondaı-aq ulttyq, aǵartýshylyq baǵyttaǵy ıdeıalardy da nasıhattady. Qazaqtyń rýhanı-mádenı órkendeýine, ulttyq oıaný qozǵalysyna aıryqsha úles qosty. Sonymen qatar qazaq ultynyń bilim jáne mádenıet salasyndaǵy jańǵyrýynyń negizin qalady. Sol sebepti biz «Ǵalııa» medresesin ult zııalylarynyń ustahanasy deımiz.
