Sýretti túsirgen – avtor
Osy sózge baılanysty áreket te joqqa tán. Úıdiń, qoranyń yqtyǵynda kúnestep otyrýǵa kimniń ýaqyty bar deısiz? Ýaqyty bolsa da shýaq pen meıirimge zárý emes sııaqty búgingi adamzat. Kúnestep, «ata-anadaı eljirep» otyratyn ýaqytty atalarymyz býyp-túıip ózderimen birge alyp ketkendeı. Búgingiler bulaı toptana qalsa da kúnshýaqtap otyrýǵa beıil me degen suraq týady. О́ıtse de jón surasa ma, bilmeımin. О́zdi ózi telefonǵa telmirip ketedi-aý.
Al myna qalalyq qustardy kúnniń kózine úımeletip qoıǵan, Abaısha aıtqanda «basqan jeri syqyrlap kelip qalǵan» aıaz. «Soqyr, mylqaý, tiri jandy tanymaıtyn» úskirik keýdesinde jany bardyń úsetinin ne qylsyn? Qaryp barady. Qalalyq kepterler yqtasynda kúnestep, bir-birine tyǵylmaǵanda qaıtsin? Mundaıda keýdesi lúpildegen tirshilik ıesine jany olja. Qus ekesh qustyń ózi osylaı bir-birine tyǵylady. Týabitti túısiginen. Kúnestep, bir-birine tyǵylyp otyrsa tońbaıdy. Bir ǵajaby, bir-birine tyǵylǵan saıyn jaratylys ıesiniń meıirimi oıanady. Syrttaǵy aıazdan qorǵanýǵa da áýeli ishteı tabyspaq kerek. Qus ekesh qustyń ózi osylaı bir-birin baýyrǵa basyp jatqanda, qarǵa tamyrly qazaq nege qarap qalsyn? Oılanýǵa turarlyq. Qazaqtyń jany – ana tili emes pe? Ana tili degen sóz emes pe? Sózi ólgen jurttyń ózi óledi. Joǵaryda aıtqan sózder umytyla bastasa, qaýyrsyndary birtindep julynǵan qustaı qanatsyz qalmaı ma degendeı oı týady. Qustar jan saqtaý maqsatynda osylaı toptanyp áreket etse, adamdar qundylyqtary men qasıetteri, ony saqtaıtyn tili men ádebıetine bola ómir súredi. Bútin bir ulttyń qasıeti «ata-anadaı eljiregen» jalǵyz aýyz sózde turýy múmkin.
«Dem alysy – úskirik, aıaz ben qar, Kári qudań – qys kelip, álek saldy» degende qys sýretimen birge qazaq ómiri qylań bermeı me? Keshe eldiń kóbi kún aıaz dep qoıady, shyn máninde aıaz óz aldyna, jel qaryǵan úskirik edi. Syqyrlaǵan aıazdy jel kótergende, úskirikke aınalady. Eptegen jel tursa jetkilikti, shyńyltyr aıazdyń ózi úskirip shyǵa keledi. «Dem alysy – úskirik» dep qalaı dál sýrettegen Abaı? Al tynyq kúni saqyldaǵan sary aıaz eptep betten shymshıdy da qoıady. Býyrqanyp jumys istegen kisige bilinbeıdi de. Árıne, turǵan adam jyly kúni de tońyp qalady.
Qazaq kári qudasy kelgende ábigerge túserin aıqyndaıdy aqyn. Sary súıek quda dep te ataıtyn. «Quda myńjyldyq» degenine qaraǵanda, súıek alyp, súıek beristi me, buzýǵa bolmaıtyn myńjyldyq sert sol. Alty aıda bir soǵatyn, soǵyp qana ketpeı, alty aı jatyp alsa da báıek bolyp kútýge týra keletin kári qudany qur attandyrý taǵy joq. Abaı «Qys» sońynda «qur jiber myna anturǵan kári shaldy» deýshi edi ǵoı. Maldy jutatpaı, qystyń qanjyǵasyn bos jiber degeni emes pe? Al kári qudań kelip alty aı qys jatsa da, bos attandyrý joraǵa júrmeıdi. Jorǵasyn baptap, saýlyǵyn saqtap kútip qana qoımaı, jetektetip ne aıdatyp jiberýge tıis úı ıesi.
Al Jumeken Nájimedenov bolsa, «Aıaz jeńgem» dep terezege túsken qyraýdaı órnekteıdi óleńin. Qazirgi zamanaýı shynylarǵa qyraý qatpaıtyn sııaqty. Buryn aýylda uıqydan tura sala terezedegi qyraýǵa kózimiz túsetin. Keshe aıaldamada jasandy kirpigine qyraý qatqandardy kórgende, aıazdyń óneri sonda eske tústi. Aıaldamadaǵy shynylarda joq ondaı órnek pen sýret.
«Burynǵydaı ıyǵyńdy kerme!» – dep,
ón boıyma yzǵar shyqty órmelep:
keshke jaqyn janaı ótip kórme dep,
boz qyraý tur qyz áınegin perdelep...» deıdi Jumeken aqyn. Sol boz qyraý qyz turatyn bólmeniń áınegin perdelemeı qalǵaly qashan? Esesine telefon arqyly tabysady. Sýretterin áleýmettik jeliden ańdaıdy qazir. Áńgime onda emes. Áńgime aqynnyń sózben salǵan sýretinde. Sol ýaqytty qaz-qalpynda beınelep, sezimderdi de óltirmeı alyp shyǵýynda emes pe? Abaıdyń «Qysy» kóshpeli dala qazaǵynyń ómirinen syr shertse, Jumekenniń «Aıaz jeńgem» óleńinen otyryqshy qazaq aýylynyń qarapaıym ómiri burq etkendeı áserge bóleıdi. Kezdeskennen basqa baılanys túri joq, keshkilik qyz bólmesiniń terezesin qaraýyldaǵannan basqa amaly qalmaǵan bozbalanyń sezimin budan asyryp jetkizgender bar ma, bilmeımin. Oǵan ata-anasy, aǵasy, týǵan-týystary turmaq, jeńgesi men terezege qyraý salǵan aıazdyń ózi bóget bolsa, dúnıe ne boldy? Ańsary údep, armany ulǵaıady, saǵynyshtyń qushaǵyna qamala túsedi jigit jany. О́ne boıy aıazdan bir shymyrlasa, álgindeı sezimder rýhyn shyńdaı túserine daý joq. Baıaǵynyń aqyndary syrshyldaý, tilge baı, áserlirek keletini sondyqtan shyǵar. Qoly jeter-jetpes, jany shyǵar-shyqpas... júregi lúpildeıdi de júredi ǵoı. Aıaýly beınesin alystan kórip shyramytyp qalǵanynyń ózi qanshama sezimderin qozǵap ketedi. Ondaı bolǵan soń ómiri de, qoly jetken armany da qundy.
«Aıaz-jeńgem qorıdy sol qyzdy anyq,
О́zim túgil, kózimnen qur qyzǵanyp;
Kúıeýi bar – umytqan ǵoı qudaıdy –
Qulaǵymdy jazyqsyz
Qyzartqansha buraıdy...» dep tastaı salady. Nebári úsh-aq shýmaq óleń aıazdy, qysty, dalanyń qary men muzyn, qazaq ómirindegi, qyz aldyndaǵy jaýapkershilik pen názik qarym-qatynasty sıpattaı kele, ashy shyndyqpen aıaqtalady. О́leńde drama bar. Qystyń qyraýy men qyzdyń álegi ómirdiń buraýymen kómkerilip tur.
Alǵan áser, janǵan sezim sóz týdyryp, oı qozǵaıdy. Bastysy, ishimizge qyraý qatpasyn. Janymyz jaýraǵanda, kúnestegen kepterlerdeı jylý syılaı bileıik bir-birimizge. Bálkim olar da saǵynatyn bolar...
