Soǵysqa qatysqan qazaq sardarlarynyń sany qansha?

Elordadaǵy Ult­tyq akade­mııalyq kitaphanada Jeńistiń 70 jyldyǵyna baılanysty tarıhshy, jýrnalıst Jumabaı Dospanovtyń «Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystaǵy qazaq ofıserleri» atty 10 tomdyq týyn­dysynyń tanystyrylymy ótti. Ot keshken jyldardaǵy ósh­pes erlik jaıyndaǵy shejireni sóıletýdi maqsat tutqan Jumabaı Dospanovtyń eńbegin erlik dep baǵalady jınalǵan jurtshylyq. 4 jyl tynbaı izdenip, 10 tom­dyqty dúnıege ákelgen avtor bolsa: «Bul eńbekke ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa (1939-1945) tikeleı qatysqan 8400-den astam qazaq ofıseriniń ómirderekteri engizilip, áskerı shen-laýazymdary, memlekettik marapattary kórsetilip, keıbiriniń maıdandaǵy erlikteri qysqasha baıandaldy. Alaıda, bul derekterdi jınaý ońaıǵa túsken joq. Jumysymnyń 90 paıyzy Máskeýdegi Reseı  Qorǵanys mınıstrliginiń muraǵatynda júrdi. О́kinishtisi, Máskeý muraǵatynda ofıserlerdiń fotosýretteri bolmaı shyqty. О́zim gazet redaktorymyn ǵoı, gazette mundaı betti «soqyr bet» deıdi. Kitapta da soqyr better kóp, biraq ta, osy kitap shyqqannan beri menimen habarlasyp, ákesiniń, ıa atasynyń sýretterin jiberemiz dep jatqandar barshylyq, eger kitap qaıta basylsa, onyń solaı sýrettermen tolyǵatynyna senimim mol. Derekterdi suryptaýǵa kún demeı, tún demeı eńbek ettim. Jumysyma tolyq qanaǵattandym dep aıta almaımyn, Jeńistiń 70 jyldyǵyna baılanysty kishkene jedeldetýge týra keldi», – degen tarıhshy ózimizdiń jergilikti áskerı komıssarıattarǵa derek jınastyrýda selqostyq tanytqandaryna ókpesin bildirdi jáne qıyndyqtarǵa qaramastan, bul eńbektiń jalǵasyn jazyp jatqandyǵyn da jetkizdi. «Qazir men 11-shi tomdy aıaqtaýǵa jaqyndadym. Onyń aıasynda qazaq ofıserleriniń sany 9 170-ke jetip  qaldy. Eń basty, ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa qatysqan qazaq ofıserleriniń  úlesi eleýli. Osynyń ózi qazaq halqy úshin úlken abyroı»,  – dedi ol. Tarıhı týyndynyń avtory ne sebepti osy taqyrypqa kelgenimen de ortaqtasty. «2005 jylǵa deıin soǵys jaıly sóz qozǵalsa, 30-40 qazaq ofıseri qaıtalap aıtyla berdi, aıtyla berdi. Sodan Jeńistiń 60 jyldyǵy qarsańynda bir áskerı polkovnık tilshiniń saý­alyna jaýap berý kezinde ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa 500-deı qazaq ofıseri qatysqandyǵyn aıtty. Sol kezde jýrnalıst: «Bul kórsetkish tym az emes pe?» degen saýal qoıǵany esimde. Atap aıtqanda, sol ýaqytta polkovnıktiń qolynda naqty dáleldengen derekter bolmaǵandyqtan, ol osylaı jaýap berýge májbúr boldy. Sodan keıin 65 jyldyqty kúttim, joq, taǵy da sol derekter, sóıtip, 2011 jyly osy iske otyrdym. Sondyqtan bul 10 tomdyqty meniń tarapymnan Qazaqstan halqy úshin Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna syılyq dep baǵalaımyn», – dedi. «Soǵysqa 600 myń qazaq qa­tyssa, dál qazirgi kúni 9215 ofıser jaıly derekter taptym, – dep jalǵady sózin ol. – Budan buryn biz ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 20-ǵa jýyq qana qazaq batalon komandıri bolǵan deıtinbiz. Al myna derekterimde qazaqtan shyqqan 134 batalon komandıri týraly málimet bar. Jáne buryn 5-6 qazaq áskerı ushqyshy týraly maǵlumat bar edi. Endi búginde olardyń sany 64 ekeni anyqtaldy. Osylardyń arasynda úsheýi eki jyl boıy Máskeýdi áýede qorǵapty. Kitapty oqyǵan adam basqa da tyń derekterdi kóredi». Sharany júrgizip otyrǵan ǵalym Amangeldi Qashqymbaevtyń kitaptyń adam ómirindegi qundy­lyǵyna toqtala kelip, ınternetti paıda­lan­ǵan durys, biraq ol mynadaı kitap­tyń júgin kótere almaıdy. Son­dyqtan avtor eńbegine asa bir rıza­shylyq sezimimdi bildirsem, degeni kópshiliktiń oıymen astasyp jatty. Qan maıdannyń qyrǵyny kózimen kórip, soǵystyń basynan aıaǵyna deıin qatysqan Qadan Bekenovtiń bir sózi jurtshylyqty biraz serpiltip tastaǵan. Qadan ata soǵys aıaqtalǵanda Berlınde jolyqqan 4 qazaq ofıseriniń bir qoı satyp alyp, et asyp, joldastaryn shaqyryp: «Qazaq etti qolmen jeıdi, durystap qoldaryńdy jýyp kelińder, bizde qaıtys bolǵandardy eske alyp, as berý dástúri bar», dep dastarqan jaıǵandaryn aıtqanda, jınalǵandar: «Qazaq qaı jerde de, tipti, soǵysta da qazaq», – dep rahattana bir kúlip aldy. Degendeı, ofıser de qaı kezde de ofıser bolyp qala bermek. Ofıser Qadan qarııa qaltyldap minberge kóterilemin degende, joǵary shendi ofıser – general Baqytjan Ertaev  qoltyǵynan demep, sóıleıtin jerge alyp baryp, qaıtadan alyp kelgen. Kitapty kópshilikke tanys­tyrý rásiminde onyń lentasyn qııýǵa eki general – Baqytjan Ertaev pen Abaı Tasbolatov jáne Qýanysh Sultanov shaqyryldy. Lentany qıyp bolǵan soń Qýanysh Sultanov bulaqtyń kózin ashqandaı tanylmaı jatqan erlikti pash etken avtorǵa rızashylyǵyn aıta kelip: «Soǵys ýaqytynda erleri qan keship júrgende analarymyz tynbaı eńbektendi. Ol kezde qyzdar erte turmys qurady, sol analarymyz 24-25 jasynda 2,3,4 keıde tipti, 5 balanyń anasy bolǵan. 400 myńǵa jýyq ana osylaı jesir qalyp, keıin turmys qurmaı balalaryn jetkizgen. Bul da úlken erlik», – dep bolashaqta taǵy bir zertteýshige azyq bolatyn oıdy aıtyp ótti. Aıta keteıik, bul 10 tomdyqtyń jaryqqa shyǵýyna bıznesmender qarjylaı kómektesken eken. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».