Tursyn Jurtbaı Qaıymnyń adaldyq, azamattyq bolmysyna toqtalyp, ǵalymnyń jan dúnıesindegi tolǵanystary men býyrqanystaryn esine aldy.
«Qaıym aǵanyń qazaqtyń jan rýhyn, erlik rýhyn, barlyq qasıetin júregine, qanyna, janyna sińirip alǵany sondaı, esh ýaqytta odan bas tartqan emes. Tipti túrmege qamalyp, azap shekken kezde de ult aldyndaǵy antyna adal boldy. Tergeýshiler oǵan: «Bul taqyrypty Áýezov berdi dep aıta sal. Dereý bosaısyń, bala-shaǵańnyń qasyna barasyń», degen kezde de, aıtqanynan qaıtpaı, adam tózgisiz azaptarǵa shydap baqty. Tipti ony túrmede ystyq, sýyq kameralarǵa salyp azaptady. Soǵan qaramastan ol Abaıǵa, Alashqa adaldyq tanytty. Birde Qaıym aǵa maǵan: «Abaıdy nege ustandym, bilesiń be? Abaı ketse, Alash ketedi. Alash ketse, Abaı ketedi. Abaı ketse, Áýezov ketedi, sóıtip qý dalada qalamyz. Súıenetin eshteńe bolmaıdy. Sol úshin bárine de adal boldym», degen edi», dedi.
Sondaı-aq Tursyn Jurtbaı Qaıymmen alǵash kezdesken sátin de eske aldy.
«Alǵash ret Abaı mýzeıine barǵanymda Qaıym aǵa úsh-tórt kún boıy Semeıdi aralatty. Úıine aparyp, qurmet kórsetti. Onyń úıiniń úlken zalynda kreslo turatyn. Alǵash barǵan kezimde sol kresloǵa otyra qaldym. Sol kezde ol: «Bul kresloǵa Muhtar Áýezov otyratyn, sodan beri eshkim otyrǵan joq», dep ornymnan turǵyzyp jiberdi. Keıin 50 jasqa tolyp, Qaıymnyń úıine taǵy barǵanymda: «Muhtardyń ornyna endi otyrýǵa laıyqsyń», dep sol kresloǵa otyrǵyzdy», dep sol bir sáýleli sátterdi eske túsirdi.
Aıgúl Ismaqova da Tursyn Jurtbaı aıtqan oıdy qýattap, beıbit zamanda da Qaıymǵa tynyshtyq bermegenin eske aldy.
«Qaıym aǵamen 1993-1995 jyldary Ádebıet ınstıtýtynda birge qyzmet istedim. Sonda baıqaǵanym, beıbitshilik kezde de onyń artynan adamdar ańdyp júretin. Qaıda barady, kimmen kezdesedi, bárin baqylap otyratyn», dep, únemi qyr sońynan belgisiz adamdar ańdyp júretinin alǵa tartty. «Bir sózinde Qaıym aǵa: «Meniń jastyq shaǵym óte qıyn boldy. Áýezovpen emen-jarqyn áńgimelese almaıtynmyn. Sebebi bizdiń kezdesýimizge múmkindik bermedi. Áýezov úshin meni talaı azapqa saldy. Alaıda men ustazyma da, onyń ustazdaryna da adal boldym», deıtin. Birde Keńes odaǵynyń azapty sátteri týraly fılm kórip otyrǵanda Qaıym aǵa: «Bul bergi jaǵy ǵoı, túrmede odan da qatty azap kórsetetin», dep qaldy. Tipti tyrnaǵynyń astyna ıne suqqan kezder de bolǵan eken. Ol kisi únemi qolyn jasyryp júretin. Ne úshin qolyn kórsetpeıtinin Tursynnyń sózinen keıin endi túsinip otyrmyn», dedi Aıgúl Ismaqova.
Ǵarıfolla Esim bolsa Qaıym Muhamedhanovtyń ustazdyq qyryna toqtala kelip:
«Maǵan ol kisige shákirt bolý baqyty buıyrdy. Uzaq ýaqyt janynda júrdim. Sondaı bilimdi, symbatty adam edi», deı kelip stýdent kezdegi qyzyqty shaqtaryn eske túsirdi. «Qaıym aǵa birde: «Muhtar Áýezov «Abaı joly» romanyn jazdy. Sebebi Áýezov Abaıǵa jaqyn edi. Qaıym Áýezovke jaqyn boldy. Sol sebepti «Meniń Áýezovim» dep aıta aldy. Al biz Qaıymǵa jaqyn boldyq. Sondyqtan Qaıym týraly aıtýǵa quqym bar dep bilemin. Qaıym týraly bilý úshin oǵan shákirt bolyp sińý kerek», dedi Ǵarıfolla Esim. Sonymen qatar ol ustazynyń ádebıetke qalaı qyzyqtyrǵanyn da aıtyp berdi. «Sabaq arasynda Qaıym aǵa: «Balalar, poezııa degen osyndaı bolady!» dep, bizge túrli tamasha óleńder oqıtyn. Keıin bildik, ol bizge Maǵjannyń óleńderin oqıdy eken. Ol kezde Maǵjan áli aqtalmaǵan edi. Soǵan qaramastan atyn atamasa da, jyryn bizge sińirýge tyrysty», dedi ol. Sondaı-aq jıynda ǵalymnyń qyzy Dına Muhamedhan da sóz sóılep, ákesiniń birqatar kitaby men zertteý eńbegin Ulttyq akademııalyq kitaphana qoryna syıǵa tartty.
Qaıym Muhamedhanovtyń 110 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada ǵalymnyń azamattyq tulǵasy, rýhanı-ǵylymı muralary, halyqaralyq ádebı-ǵylymı baılanystar taqyryptary da qamtyldy. Jıynǵa AQSh, Túrkııa, Ázerbaıjan, Bashqurtstan jáne Tatarstan elderindegi Qaıym Muhamedhanovtyń ǵylymı murasyn zerttep júrgen ǵalymdar da qatysyp, ult rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan tulǵanyń baı ǵylymı-shyǵarmashylyq murasyn keńinen talqylady. Sonymen qatar konferensııa aıasynda ǵalymnyń ómir joly men ǵylymı eńbekterin jan-jaqty tanystyrý maqsatynda «Qaıym Muhamedhanov: taǵdyr, taǵylym, tulǵa» atty kitap kórmesi uıymdastyryldy. Kórmege ǵalymnyń kitaptary men ǵylymı zertteýleri, arhıvtik qujattar, fotosýretter, sondaı-aq ol jaıynda jazylǵan zertteýler men estelik jınaqtar qoıyldy.
