Radıofobııa: derek pen dáıek

Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵy Radıasııalyq qaýip­sizdik jáne ekologııa ınstıtýty fılıa­ly­nyń dırektory, bıologııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty Asan Aıdarhanov radıofobııany «radıasııadan ǵylymı negizi joq ırrasıonaldy qorqý» dep ataıdy. Onyń pikirinshe, tarıhı faktorlar, Chernobyl, Fýký­sı­ma sııaqty apattar týraly aqpa­rat, áleýmettik jelilerdegi emosııa­lyq jeleý radıofo­bııany kúsheıtedi. Nátıjesinde, «radıasııa ólimge dýshar etedi», «kez kelgen sáýlelený qaterli isik týdyrady», «radıasııa ıisinen baıqalady» degen sekildi mıfter qoǵamdyq keńistikte keń taraǵan.

Asan Aıdarhanov mundaı paıym­dardyń ǵylymı negizin teris­teı otyryp, «Radıasııa – tabı­ǵat­tyń kádimgi fızıkalyq quby­lysy. Adam tabıǵı radıa­sııalyq fondy árdaıym qabyl­dap júredi ári bul qalypty deńgeıde eshqandaı qater týǵyzbaıdy. Qaýip dozamen baılanysty», deıdi. Bıologııada az mólsherdegi sáýlelenýdiń aǵzada jınalmaıtyny, bıologııalyq qalpyna kelý mehanızmderiniń jumys isteı­tini belgili. Radıa­sııalyq qaýip­sizdik salasynda naqty normalar, olardy baqylaý tetikteri men halyq­aralyq standarttar bar.

Elimizde radıasııalyq qaýip­­­siz­dik júıesi kópdeńgeıli ádispen qalyptasqan. Ulttyq zańnama, sanıtarlyq normalar men halyqaralyq min­det­temeler júıeli radıa­sııa­lyq monıtorıngpen birigip jumys isteıdi. El aýmaǵynda stasıonarlyq beketter, mo­bıl­di zerthanalar men dalalyq qural-jabdyqtar úzdiksiz ól­sheý­ler júrgizedi. Mundaı baqylaý tótenshe jaǵ­daıǵa ǵana emes, josparly ju­mystarǵa da negizdelgen.

Asan Aıdarhanovtyń aı­týyn­sha, elimizde alynǵan derekter MAGATE men Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ádistemesine sáıkes keletin obektıvti ólshemderge súıene­di. Demek, radıasııalyq ahýal qatań baqylaýda.

Degenmen aqparattyq orta­daǵy dúrlikpe pikirler senim­ge nuqsan keltiredi. Áleýmet­tik jelilerdegi kez kelgen radıa­sııalyq ólsheý nemese ­jos­­parly taldaý «qaýipti oqıǵa» retinde usynylyp ketýi múm­­kin. Osy oraıda A.Aıdarhanov «qor­qynysh­ty jeńýdiń eń tıimdi joly – aqpa­rattyq ashyq­tyq pen ǵylymı túsindirý. Sa­rap­shylardyń túsi­nikti tilimen aıtylǵan faktileri kúdikti seıiltedi» deıdi.

Bul turǵyda atom energetıkasy týraly pikirtalas ta nazar aýdararlyq. Búginde álem kómirtekti azaıtý jolynda AES-ti tómen kómirtekti tehnologııa retinde qarastyryp otyr. Qazirgi atom stansalary halyqaralyq standarttarǵa saı kóp deńgeıli qaýipsizdikpen jabdyqtalady, al qorshaǵan ortaǵa shyǵarylymdar belgilen­gen normadan áldeqaıda tómen. A.Aıdarhanov muny monıtorıng derekterimen rastaı otyryp, atom energetıkasynyń klımat saıasaty úshin mańyzdy ekenin alǵa tartady.

Elimizde Semeı polıgonyn jabý jónindegi qozǵalysqa bas­ta­mashy bolǵan Oljas Sú­leı­menov radıa­sııa­dan týǵan fızı­kalyq jara­qatpen qatar, qoǵamdaǵy naıza­ǵaıdaı jarq etken únsizdik pen qorqynyshty da emdedi. О́ıt­keni eń ýly qaldyq – kózge kórin­beıtin úreı. Al polıgondy jabý úshin aldymen dál sol úreıdi jeńý qajet edi.

Búgingi talqylaýlarda beı­bit atom, atom energetıkasy men «jer astyndaǵy kún» atal­ǵan ýran máselesi qaıtadan ózek­ti bolyp tur. Bul rette bir mańyz­dy jaıt esten shyqpaýǵa tıis: tehnologııa taza bolýy úshin sana da taza bolýy kerek. Ol­jas aqyn atomǵa emes, jaýap­syzdyqqa qarsy boldy. Ol energııany emes, adamdy qorǵady.

Radıasııa – tabıǵı qubylys. Radıofobııa – áleýmettik quby­lys. Qaýip osy ekeýin ajyrata almaǵanda paıda bolady.

Elimizde radıasııalyq qaýip­sizdik halyqaralyq normalarǵa sáıkes qamtamasyz etilgen. Ǵy­lym men azamattyq máde­nıet qatar júrgende ǵana úreı seıilip, senim qalyptasady. Asan Aıdarhanovtyń ǵylymı-praktıkalyq qyzmeti – osy mádenıettiń ǵylymı negizi. Al Oljas Súleımenovtiń aza­mattyq tájirıbesi – onyń rýhanı tiregi.

Úreıden arylýdyń eń senimdi joly – ǵylymǵa negizdelgen fakt pen ar-ojdanǵa negizdelgen jaýapkershilik. Ekeýi de ulttyń qaýipsizdigi men mádenı damýy úshin aýadaı qajet.

 Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Iаdrolyq, radıasııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik departamentiniń dırektory, fızıka-matematıka ǵylym­darynyń kandıdaty Murat Tólegenov radıasııa jónindegi eń keń taralǵan qate paıymdardy tarqatyp, olardyń shyn mánindegi ǵylymı beınesin túsindirdi.

Kópshilik AES-ti turaqty radıasııa kózi retinde qabyl­daıdy. Al shyn máninde, álem­dik tájirıbe kórsetkendeı, atom stansalary ornalasqan aýmaq­­tardaǵy radıasııalyq fon keıbir taýly aımaqtardaǵy tabıǵı fonnan da tómen. Sebe­bi AES aýmaǵy úzdiksiz baqy­laýda bolady, al tabıǵı radıa­sııa granıtti jynystarda, taý bel­deýlerinde joǵaryraq kezdesedi.

Taǵy bir keń taralǵan qate pikir – radıasııanyń kez kelgen dozasy adam ómirine qaýipti degen tujyrym. Ǵylymda mundaı absolıýtti uǵym joq. Qaýip sáýlelený mólsherine, ıaǵnı dozaǵa tikeleı baılanys­ty. Kúndelikti ómirdiń ózinde adam az mólsherde ıondaýshy sáýlege ushyrap otyrady. Máselen, jyl saıynǵy flıýorografııalyq tekserý – medısınalyq turǵydan qaýipsiz ári qalypty tájirıbe.

«Radıasııa «barlyq nárseni máńgige juqtyrady» degen túsinik te shyndyqqa janas­paıdy. Radıoaktıvti lastaný tek belgili bir jaǵdaılarda ǵana oryn alady. Qazir álemniń kóptegen elinde azyq-túlikti radıasııalyq sterılızasııalaý ádisi keńinen qoldanylady. Bul – ónimniń sapasyn arttyryp, bakterııa men parazıtterden tazartýdyń tıimdi joly. Mundaı azyq-túlik radıo­aktıv­ti bolmaıdy ári adam aǵza­sy­na qaýip tóndirmeıdi», dedi
M.Tólegenov.

Keıde radıasııalyq ólsheý quralyn kórgen jurt ony qaýip­tiń belgisi dep qabyl­daı­dy. Ne­gizinde, aspaptyń bo­lýy – qaýiptiń emes, kerisin­she, ba­qylaýdyń bar ekenin kórse­tedi. Radıasııamen jumys isteıtin barlyq nysandarda dál osy ólsheý quraldary arqyly jaǵdaı turaqty túrde tekseriledi.

Radıasııa tek adam qateligi­nen nemese óndiristik apattan paıda bolady degen pikir de birjaqty. Ǵalymdardyń aı­týyn­sha, adam alatyn sáýle­lený­diń negizgi bóligi tabıǵı kózderge tıesili. Kosmostyq sáýleler, jer qoınaýyndaǵy radon gazy, qurylys materıalda­ry – mu­nyń bári tabıǵı radıa­sııa­lyq fonnyń quramdas bóligi.

«Bul – shyndyqqa múlde qarama-qarsy pikir. Kerisin­she, radıasııa – eń qatań baqy­lanatyn fızıkalyq faktor­lardyń biri. Bizdiń elde de, álemde de radıasııalyq monı­torıngtiń kópdeńgeıli júıesi jumys isteıdi», dedi ol.

Radıasııa tek apat kezinde ǵana paıda bolady degen oı da qate. Tabıǵı radıasııalyq fon keıbir óńirlerde adam qyz­metinen týyndaıtyn sáýlele­nýden áldeqaıda joǵary bolýy múmkin. Bul – tabıǵattyń qalypty qubylysy.

Qoryta aıtqanda, radıofobııa radıasııanyń ózinen emes, ony túsinbeýden týyndaıdy. Ǵylymı derek pen ashyq aqparat qoǵamdaǵy artyq úreı­di seıiltýdiń basty quraly. Sondyqtan atom energetıkasy men radıasııalyq qaýipsiz­dik týraly áńgime emosııaǵa emes, dálelge súıenýge tıis. Bul – búgingi ǵana emes, bolashaq urpaq­tyń da qaýipsizdigi úshin mańyzdy.