Baıyrǵy kásiptik bilim ordasy

Qordaı aýylsharýashylyq kolledji – elimizdegi baıryǵy kásiptik oqý oryndarynyń biri. Bul oqý orny eń basynda 1957 jyly Ańyraqaı stansasynda ashylǵan eken. 1964 jyly Qordaı kentine, sonan keıin 1966 jyly Yrǵaıty aýylyna kóshirilip, Krasnogor sovhoz-tehnıkýmy dep atalady. Qazirgi mekendegen jerin uly Abaı atamyz atap kórsetip berip ketken eken degen el arasynda sóz bar. Abaı atamyz Sulýtórdiń kók jaılaýynda bir jetideı júrip, as pen toılardy kórip, eldiń ózindik dástúrimen tanysady, tirshiligine úńiledi. Aqyrynda el aǵasy Noǵaıbaıǵa: – Noqa, jerińiz de, elińiz de tamasha. Baılyq ta, batyrlyq ta, aqyndyq ta halyq arasynda bar eken, biraq, jastar oqýsyz eken. Baılyq kózi – oqý men bilimde. Olaı bolsa balalardy oqytý, qunarly jerge eldi qonystandyrý kerek. Sizderde úlgi alarlyq múmkinshilik kóp, Almaty men Pishpek arasynda otyrsyzdar. Túbinde baıandy eńbek – egin salǵan, jasynan oqý oqyp bilim alǵan, bı bolǵan, bolys bolǵan óner emes, eńbektiń budan ózge bári jalǵan, – dep maqaldata, uıqastyra sóılegende Noǵaıbaı dananyń sózi­ne basyn ızep, maquldapty desedi. Osy oqý ornynyń qurylyp, alpys jylǵa jýyq jumys istep kele jatýynyń ózi kemeńger Abaıdyń kóregendiginiń bir belgisi bolsa kerek. Al onyń qurylyp, damýyna erekshe eńbek sińirgen azamat – Ýálıhan Rahymuly Qaınazarov. Qordaı jurtshylyǵy ol kisini Qazaqstanda qurylǵan birinshi sovhoz-tehnıkýmnyń dırektory dep biledi. Oqý ornyn Noǵaıbaı aýylyna kóshirgen de sol kisi eken. Jetpisinshi jyldary kúndizgi bóliminde bir myńnan astam, al syrttaı oqý bóliminde jeti júzge jýyq adam oqydy. Sonymen qatar, respýblıkalyq bilim jetil­dirý mektebi boldy. Osy maq­satta qysqa merzimdi kýrstar uıymdastyryldy. Oqýshylarǵa barlyq jaǵdaı jasalyndy. 960 oqýshyǵa arnalǵan tıptik oqý korpýsy, akt jáne sport zaldary, oqý-óndiris sheberhanasy, eki jataqhana, stadıon, ashana, monsha jumys istedi. Oqýshylardyń barlyǵy aýylda týyp-óskendikten sharýa­shylyqtyń tynys-tirshiligimen tanys edi. Olardyń ishinen esimderi elimizge belgili basshy azamattar, myqty mamandar kóp shyqty. Máselen, eńbek maıtalmandary Sosıalıstik Eńbek Eri Orynhan Erekenovti, qoı qyrqýdan dúnıejúziniń chempıony Shota Taıbaǵarovty aıta ketsek artyq bolmas. Anatolıı Týmanov, Murat Babetov, Ýálıhan Rahymuly Qaı­nazarov, Ábdibolat Imanqulov, Saılaý Ysqaqov, Nazken Isanov, Turǵanbek Baızaqov, Uzaq Ima­nalıev sekildi muǵalimder oqý ornynyń tarıhynda óz izderin qaldyrdy. Al Roza Jaqsatova, Sapash Berkimbaeva, Imanqul Qoshmaǵambetov, Bolat Baısú­girov, Tileýjan Bádenov, Al­­bert Krıakvıchev, Tatıana Ký­lıch­­kına, Lázzat Salamatova, Shá­­mil Imanǵazıev jáne taǵy bas­qalardyń esimderi de túlek­ter jadynda júr­gen bolar. Sol sekildi Vladımır Shterser, Nıko­laı Qasymbekov, Elena Ser­geevna Prııatkına, Muhammed Álıev, Músketaı Tátep­baev, ón­diris sheberleri Adolf Shýller, Baqbergen Júndibaev, Vla­dıslav Petrov, nusqaýshylar Vladımır Plýjnık, Amantaı Júnis­qulovtar tájirıbe sabaqtaryn jaǵymdy da qyzyqty ótkizetin. Men ózim osy oqý ornynda 1973 jyldan zeınetke shyqqansha jumys istedim jáne qyıyn-qystaý kezeńde ony basqardym. Sovhoz-tehnıkýmnyń maqsaty – oqýshylarǵa teorııalyq bilim berýmen birge, olardy óndiriske daǵdylandyrý boldy. Keńshar, ujymsharlardyń taraýyna baılanysty qıyndyqtar paıda bolǵan kezde bul mindetti júzege asyrý barynsha aýyrlady. Tipti, oqý ornyn saqtap qalýdyń ózi ekiushty máselege aınaldy. Jańa qurylǵan sharýa qojalyqtary praktıkaǵa kelgen oqýshylardy jumysshy retinde sanady. Sondyqtan, sovhoz-tehnıkýmnyń negizgi maqsaty kenjelep qaldy, mamandardyń óndiriske beıimdelý ýaqyty sozyldy. Búgingi tańda da osy másele ózekti bolyp tabylady. 1984 jyly oqý ornyna Kenen Ázirbaev atamyzdyń aty berildi. 1996 jyldan bastap Qordaı aýylsharýashylyq kolledji boldy. Jaıbaraqat kúnderdiń ornyna, qıyn ýaqyt keldi. Biz­di Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginiń oblystyq basqar­ma­synyń qaraýyna berdi. Oqý orny jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn boldy. Qarjyny únemdeý úshin bizdegi zootehnık jáne veterınarııa maman­dyqtary Lýgovoı tehnıkýmyna berildi. Biz agronom mamandaryn daıyndaıtyn boldyq. Aýyl sharýashylyǵyn elektrlendirý jáne avtomattandyrý mamandyǵy jabyldy. Jumys kólemi azaıyp, shtat qysqardy. Jastardy oqýǵa tartý úshin zamanǵa saı jańa mamandyqtardy ashýǵa bet burdyq. Bar bilge­nimizdi salyp, máseleni sheshtik. Olar – fermer, tovartaný, qam­tamasyzdandyrý jáne ótkizý, kommersııa jumysy, agronomııa jáne aýyl sharýashylyǵy ekonomıkasy, býhgalterlik esep jáne aýdıt mamandyqtary edi. Sonymen qatar, taǵy da bir aıtarlyqtaı oqıǵa boldy. Sov­hoz-tehnıkým tarady. Sóıtip oqý­shylar mashyqtanatyn bazadan aıyryldyq. Jylý júıesi, ashana, monsha jumys istemeıtin boldy. Qol qýsyryp otyrsaq, jabylatyn túrimiz bar. Osy máseleni oblys, aýdan ákimshiliktiń aldyna qoıyp júrip, oqý ornyna 500 gektar jer, bir qoı qora, 500 bas qoı, eki jylqy, bir qazaq úı berilsin degen sheshim shyǵarttyq. Biraq sovhozdan alǵanymyz – 500 gektar jer jáne qoı qora boldy, qalǵanyn bermedi. Qoıǵa dep qysqa daıyndaǵan alpys tonna shópti muǵalimderge sattyq. 1997 jyly alǵan jerdi paıdalanyp, 76 tonna bıdaı, 24 tonna arpa, 3 tonna saflor óndirdik, 130 gektarǵa kúzdik bıdaı ektik. Alǵan ónimderdi óńdep, un, suıyq maı, jem, saban retinde ujym múshelerine sattyq. Túsken aqsha kolledjdiń keregine jaratyldy. 1996 jyldyń ortasynda bizdi oblys aýyl sharýashylyǵy basqar­masynan alyp, bilim departamentine berdi. Qordaı aýylsharýashylyq kolledji dep ataldyq. Biraq oqýshylardyń sany kóbeıgen joq. Sebebi, jas­tardyń oqýǵa yntasy tómendedi, oqý aqyly boldy, turmystyq kemshilikter etek aldy, Aýyldaǵy kolledjge basqa jerden oqýǵa kelýdiń ózi qıyndady. Sondyqtan, aýdan ortalyǵynan kolledjdiń fılıalyn ashyp, so­nyń arqasynda tolyq eki top qabyl­dadyq. Negizgi korpýsta tórt aýdıtorııaǵa qoıshylardyń tórt temir peshin qoıyp oqyttyq. Korpýstyń shatyrynan tamshy ótip, tereze áınekteri synǵan. Sý kózi retinde esiktiń aldyndaǵy bir qudyqqa qarap qaldyq. Ǵımarat kúrdeli jóndeýdi qajet etip turdy. Onyń ústine, endi bizdi Jam­byl gıdromelıoratıvtik ınstıtýtyna qosyp, sonyń kolledji boldyq. Jaǵdaıdy jóndeý úshin ártúr­li tásilderdi qoldandyq. Sha­rýa qojalyqtary aqsha bolma­ǵandyqtan oqý aqysyn qolyndaǵy barymen tóledi. Suranysqa baılanysty tokar, gaz dánekerleýshi, elektrık, kompıýter operatory sekildi qysqa merzimdi kýrstardy ashtyq. Amalyn taýyp, kedendik isi mamandyǵyn ashtyq. Adam kóp keldi. Biraq, kóbisi osy mamandyq boıynsha jumysqa tura almady. Talapkerler tartý úshin aýdan kólemindegi ótken barlyq is-sharalarda kolledjdi nasıhattadyq. Maman daıyndaý isinde memle­ketiń kómegi kerek ekenine kózimiz jetti. Aldymen oqý kor­pýsyn kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin smeta jasadyq. Sol qujatpen joǵarydaǵy biraz basshylarǵa bardyq. Barlyǵy qarajatqa kelip tireletindikten jolymyz bolmady. Oqý ornynyń baǵyna 1999 jyly aqpan aıynda oblys ákimi bolyp Serik Úmbetov taǵaıyn­daldy. On kúnnen keıin qujattardy sol kisige jetkizdik. Sol jyly qarajat bó­linip, kor­pýstyń shatyry, 1-2 qabattardyń jylý júıesi jóndeldi jáne 50 adamǵa memlekettik tapsyrys be­rildi. Kelesi eki jyldyń ishinde, 3-4 qabattar, oqý óndiris sheber­hanasynyń, sport jáne akt zaldardyń shatyry jóndeýden ótti. Táýelsiz toq kózi, ıaǵnı dızel elektrostansasy ornatyldy. О́ıtkeni, ol kezde toq turaqsyz beriletin, sondyqtan, sýdyń qatyp qalaýy múmkin edi. Eń bastysy, aýyldyń qara domalaqtaryna bilim berip kelgen baıyrǵy oqý ornynyń taǵdyry sheshilip, ol saqtalyndy! Osy jerde men Serik Ábi­ken­­u­lynyń adamgershilik qa­sıet­terin aıtqym keledi. Ol kisiń qa­byldaýynda jumys babymen bir-eki ret boldym. Sonda halyqqa degen shynaıy yqylasy men qamqorlyǵyn, qarapaıymdylyǵyn baıqap, súısindim. Jumysymyz ońala bastady. Úıde otyrǵan áriptesterimizdi jumys­qa qaıta qabyldap, kó­ńilimiz ornyna tústi. Oqý úderi­sinde jańa tehnologııa­lar qoldanyla bastady. Kompıý­terler, elektrondy oqýlyqtar aldyq, qazaq toptary ashyldy. Júıeli túrde, kadr rezervin daıyndadyq. Jumysqa konkýrs­pen qabyldaıtyn boldyq. Táji­rıbesi bar muǵalimder basq­arý­shylyq qyzmetterge taǵaıyn­daldy. Jumys ońalǵan soń men dırektor mindetinen bosatýǵa ótinish berdim. Onyma eshbir ókinbeımin. Oqý ornynyń ýaqyt súzgisinen shyrmalmaı ótip, aman saqtalǵanyna qýandym. Qazir kolledjdiń jaǵdaıy jaqsy. Turaqty túrde qarjy­lan­­dy­rylady. Alpystan astam mu­ǵalim bes júzge tarta shákirtke sabaq beredi. Elbasynyń tapsyrmasymen Úkimet kásiptik bilim berýge erekshe mán berýde. Bir sózben aıtqanda, elimizdegi eń baıyrǵy kásiptik bilim ordalarynyń biri óziniń qıyn kezeńinen ótip, turaqty damý jolyna tústi. Osy úshin aǵa urpaq ókilderiniń sińirgen eńbegi umytylmas dep oılaımyn. Barlybaı RYSBEKOV, zeınetker, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń úzdigi. Jambyl oblysy.