Qundy qazyna

Elbasynyń tapsyrmasy oryndalyp, qazaq tiliniń termınologııalyq qory jasaldy HHI ǵasyr, jahandaný zamanynda, jan-jaqty negizdelgen til saıasaty elimizdiń ornyqty damýynyń basty kepildikteriniń biri dep batyl tujyrymdaýǵa bolady. Bizder úshin barsha qazaqstandyqtardyń memlekettik tili – qazaq tili rýhanııatymyzdyń, ulttyq bolmysymyzdyń, memlekettiligimizdiń, táýelsizdigimizdiń basty tiregi bolyp tabylady. Búkil dúnıejúzindegi til ahýalyn zerdeleı qarasaq, qazirgi ýaqytta 7 myń 48 til bar eken. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha sol tilderdiń 40 paıyzy joıylý qaýpinde, sebebi eki apta saıyn jer betinde bir til joıylyp otyrady. Demek, til problemasy asa kúrdeli problemalar sanatyna jatady. Ol jeńil bolsa, qaı ult óz tilinen aıyrylýǵa múddeli deısiz. Demek, onyń joıylýyna áser etetin, kózge ilinbeıtin bir joıqyn kúshtiń bolǵany jáne ol kúshti sol eldiń ýaqytynda baıqap, onyń aldyn almaǵanynan bolsa kerek. Qoǵam damýymen birge tildi de damytyp otyrý kerek. Qazirgi qoǵamda bolyp jatqan orasan ózgerister, ǵylym men tehnıkanyń damýy, qandaı bolmasyn tilge ózindik salmaq salady. Sondyqtan keleshegin oılaǵan halyq óz tilin, onyń termınologııasyn damytýǵa erekshe kóńil bólýi qajet. Uly aqyn Maǵjan Jumabaev «Til – ulttyń jany» dese, tildiń ter­mınologııa salasy – onyń kúre­tamyrlarynyń biri bolady. «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­synda Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Qazaq tiliniń osy zamannyń bıik talabyna saı baı termınologııalyq qoryn jasaǵan soń, ony ret-retimen, kezeń-kezeńimen qoǵamdyq ómirdiń bar salasyna batyl engizýimiz kerek», dep atap ótti. Elbasynyń tapsyrmasy oryn­dalyp, qazaq tiliniń termı­no­logııalyq qory jasaldy. Endi osy maqsatta qandaı eńbek atqaryl­ǵanyna toqtalaıyq. Elimizde Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan qazaq tili termınologııasyn damytý, ter­mınderdi birizdendirý jáne úı­les­tirý maqsatynda qomaqty jumys atqarylǵany belgili. Bul jumys qazir de jalǵasýda. Atap aıtqanda, 1999-2000 jyldary mınıstrliktiń tapsyrysymen elimizdiń tarıhynda alǵash ret 31 tomdyq qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha salalyq ǵylymı termınologııalyq sózdikter toptamasy jaryq kórdi. Árbir tomy 5 myńdaı salalyq termındi qamtıtyn bul sózdikterdi shyǵarýǵa 400-den asa sala mamandary men ǵalymdar atsalysqan bolatyn. Bul termınologııa salasyndaǵy qoǵam ómiriniń barlyq salalaryn qamtıtyn birinshi keshendi eńbek edi. Mundaı eren eńbek kemshiliksiz bolmaq emes, áıtse de ol qazaq termınologııasyn retteý men júıe­leýde ólsheýsiz ról atqarǵan, jalpy qazaq tiliniń damý prosesine mol úles qosqan úlken eńbek boldy. 2012-2014 jyldary Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetiniń tapsyrysy negizinde Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasy osy sózdikterdi ári qaraı jetildirý jáne tolyqtyrý jumystaryn júrgizdi. «Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasynda ǵylym men tehnıkanyń, óndiris pen má­de­nıettiń barlyq salalaryn qamtı­tyn 30 tomdyq salalyq qazaq­sha-oryssha, oryssha-qazaqsha termı­no­logııalyq sózdikter toptamasy ázir­lendi. Basty maqsat buryn jaryq kórgen sózdikter toptamasyn sa­rap­tamadan ótkizip, óńdep, ár tom­da­ǵy termınder sanyn 9000-ǵa, tip­ti, 11-12 myńǵa deıin tolyqtyrý boldy. Termınologııa – ádebı tildiń órkenıetke ıek artqan asa mań­yzdy, ári óte qomaqty salasy. Eger egemendiktiń máni, qazaq hal­qy­nyń taǵdyry memlekettik til qyzmetin óteýge tıisti qazaq tiliniń taǵdyrymen qosaqtaýly desek, ana tilimizdiń taǵdyry óziniń damyǵan, syndarly, júıeli, osy zamanǵy órkenıet talaptaryna saı ulttyq termınologııasyna táýeldi. Ádette, ǵylym dúnıesinde bel­gili bir uǵym, qubylys, zańdylyqtyń qasıetterin, araqatynastaryn zertteý nátıjesinde buryn bel­gisiz jańa uǵymdar dúnıege keledi. Til baılyǵynan osy uǵym­dardyń tabıǵatyn, ishki syryn jete órnekteıtin sóz iriktelip, suryptalyp alynyp, oǵan ataý beriledi. Muny jańa uǵymnyń ataýy, termın deımiz. Árbir jańa uǵymnyń buryn belgisiz jańa syry, jańa qyry, ózindik jańa boıaýy bolady. Mine, osynaý san alýan tabıǵı baılyqty órnekteı otyryp, tyń maǵynaly jańa termın sóz dúnıege keledi nemese alǵashqy maǵynasyna qosymsha jańa maǵynaǵa ıe bolady. Sapaly termın jasaý úshin osy kúnge deıin birneshe urpaq qazaq zııalylarynyń talantty da qajyrly eńbegimen jasalǵan termınderdiń óskeleń ómir, jańa zaman talabyna jaraıtyndaryn ǵasyrlar qoınaýynan zaman talabyna úılesetindeı etip tańdap, ekshep alý qajet. Osynsha jaýapty ári óte kúrdeli is úlken eńbek ujymy asqan jaýapkershilikpen jumyla jumys jasaǵan jaǵdaıda ǵana sapaly atqarylatyn bolady. 30 tomdyq sózdikter toptamasyn daıyndaýǵa 52 mekemede – joǵary oqý oryndarynda, ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttarynda, akademııalarda, mınıstrlikter men Parlamentte, salalyq vedomstvolarda jumys jasaıtyn 144 ǵylym doktory, 120 ǵylym kandıdaty atsalys­ty. Jalpy 350-deı adam jumys jasady. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalym­dary barlyq avtorlyq ujym múshe­lerimen birlese otyryp eńbek etti. Salalyq termınder qalyp­tas­tyrý aldymen sala mamandarynyń isi deıtin bolsaq, Til bilimi ıns­tıtýtynyń ǵalymdary termınder túzýde qazaq tiliniń zańdylyqtaryn saqtaı otyryp, olardyń durys jazylýlaryn basty nazarda ustady. Sózdikterdi sapaly daıyndaý maqsatynda «Qazaqsha-oryssha jáne oryssha-qazaqsha (eki tildi) salalyq ǵylymı termınologııalyq sózdikter toptamasyn ázirleý prın­sıpteri (ustanymdary)» ázir­lendi, osy ýaqytqa deıin jaryq kórgen barlyq salalyq termınologııalyq sózdikter, jalpy sózdikter, til damytý problemalaryna jáne termınologııaǵa qatysty ǵylymı eńbekter keńinen paıdalanyldy. Avtorlyq ujym músheleri óz sózdikterin daıyndap bolǵannan keıin jaqyn salalar anyqtalyp, toptastyrylyp, ortaq talqylaý jumystary júrgizildi. Talqylaýǵa birneshe balamalary berilgen termınder anyqtalyp, usynyldy. Mysaly, Fızıka jáne Astronomııa, Matematıka, Informatıka jáne Esepteýish tehnıka, Energetıka, Elektronıka, Radıotehnıka jáne Baılanys sózdikteri (1741 termın), Hımııa, Bıologııa, Medısına, Ekologııa, Dene tárbıesi jáne sport sózdikteri (2114 termın), Tarıh, Mádenıet jáne óner, Fılosofııa jáne saıasattaný, Pedagogıka jáne psıhologııa, Ádebıet jáne lıngvıstıka sózdikteri (1656 termın) birge talqylandy. Maqsat ortaq termınderdi birizdendirý boldy. Sonymen birge, avtorlyq ujymdar sózdikterdi daıyndaý barysynda ózderi bir sheshimge kele almaǵan termınderdi de ortaq talqylaýǵa usynyp otyrdy. Jalpy osyndaı otyrystarda 20 myńǵa jýyq termın talqylandy. Talqylaýlar Pedagogıkalyq ǵy­lymdar akademııasynyń basqar­ma tóraǵasy bekitken keste boıynsha qatań tártipte júrgizilip otyrdy. Ár talqylaýǵa 20-30, keı otyrystarǵa 35-40 adam qatysty. Osynsha termınderdi talqylaýǵa shamamen 1000-nan asa saǵat, 10-11 aı ýaqyt jumsaldy. Mundaı talqylaýlar óte nátıjeli ótti. Uzaq jyldar boıy qazaq tilinde dáris berip, sala termınologııasyn qalyptastyrýmen shuǵyldanyp júrgen mamandar men A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary birge otyryp, ár termındi jeke-jeke talqylaǵanda termın jasaý máselesiniń ǵylymı negizderi, sala termınderin qalyptastyrý joldary, shetel termınderin durys alý reti, sózjasam máseleleri, kóne sózderdi paıdalaný tásilderi, sala termınderiniń qamtylýy, qazaq tili zańdylyqtarynyń saqtalýy, jalpy termın jasaý problemalary jáne t.b. kóptegen máseleler keńinen talqylandy. Osy otyrys­tar sózdik avtorlary úshin úlken termın jasaý mektebi boldy. Mundaı otyrystardy ótkizý bir jaǵynan óte qıyn bolsa, ekinshi jaǵynan ońaı boldy. Sebebi, sala termınderin qalyptastyrýmen uzaq jyldardan beri shuǵyldanyp júrgen tanymal ǵalymdardyń árqaısysy óz termınderiniń durystyǵyn dáleldeýge tyrysty, al ekinshi jaǵynan ol kisilerdiń barlyǵy da sala termınologııasyn durys qalyptastyrýǵa múddeli boldy. Sondyqtan ár otyrys­ta tartysty jaǵdaılar týyn­dap turǵanymen, barlyq avtor­lardyń termınologııany durys qalyptastyrýǵa degen adal nıet – basty ustanymdary ortaq sheshimge kelýdiń túp qazyǵy boldy. Biz aqyldasa otyryp, osyndaı otyrystarda sala termınderin júıelep jazyp talqylaý ádisin paıdalanýdy jón kórdik. Bul tásil óziniń tıimdiligin kórsetti. Mysaly, tehnıka salalary boıynsha «Kesý» quraldaryna qatysty 12 termın, «Qysý» quraldary – 17 termın, «Egeý» quraldary – 13 termın, «Bógen» – 33 termın, «Aryqqa» qatysty 63 termın jeke jazylyp talqyldandy. Osylaı 2000-nan asa termın talqylandy. Fızıka jáne astronomııa, Ma­tematıka, Informatıka jáne esep­teýish tehnıka, Mehanıka jáne mashına jasaý, Energetıka, Elektronıka, Radıotehnıka jáne baılanys, Mashına jasaý, Kólik jáne jol toraby, Sáýlet jáne qury­lys, Geologııa, geodezııa, geogra­fııa, Hımııa, Bıologııa, Medısına, Aýyl sharýashylyǵy, Sý sharýashylyǵy, Ekologııa, Ken isi jáne metallýrgııa, Tamaq ónerkásibi jáne turmystyq qyzmet, Is júrgizý jáne muraǵat isi, Dene tárbıesi jáne sport, Statıstıka, standarttaý jáne zııatkerlik menshik, Áskerı is, Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Fılosofııa jáne saıasattaný, Tarıh, Pedagogıka jáne psıhologııa, Mádenıet jáne óner, Ádebıet jáne lıngvıstıka, Ekonomıka jáne qarjy, Zańtaný salalary boıynsha daıyndalǵan sózdikter 2014 jyldyń sońynda «QazAqparat» baspa korporasııasynda basylyp shyqty. Bul sózdikterdiń buryn daıyn­dalǵan sózdikterden ereksheligi qazaq ultyna ǵana tán salt-dás­túrimizge, mádenıetimizge, turmys-tirshiligimizge qatysty, ózge til­derde, sonyń ishinde orys tilinde múldem kezdespeıtin kóptegen termın sózderdiń júıelenip berilýi boldy. Bul qazaq tiliniń álem til­derin baıyta túsýge múmkin­diginiń de mol ekendigin kórsetýge tyrysqan talpynys edi. Shyn­­dyǵynda ózge tilderde ushy­ras­paıtyn, al aýdarma nus­qalary qazaq tilindegi túsinigin dálme-dál bere almaıtyn kóptegen qazaq sózderi bar. Mysaly, «Besti qymyz», «Ezgen qurt», «Jappa nan», «Maıqýyrdaq», «Aınalaıyn», «Jigittik», «Jeńgetaılyq», «Súı­inshi», «Bas tabaq», «Quda tabaq», «Kúıeý tabaq», «Joralǵy», «Báıge qamshy», «Bileý qamshy», «Dúre qam­shy», «Qara shańyraq», «Túndik», «Astaý», «Kúbi», «Aqsa­qal», «Ámeń­ger», mine, osylaı ult­tyq qun­dylyqtarymyz ben salt-dás­túri­mizdi nashyqtaı túsetin termın­der retin jalǵastyra berýge bolady. Bizder osyndaı tereń maǵynaly termınderdi jıyp alyp, olardy ǵylymı aınalysqa naq qazaq tilinde engizýge tyrystyq. Olardy orys tiline aýdarmaı, orys tiliniń orfografııasyna sáıkestendirilgen qazaq sózi túrinde berdik. Muny qalyń jurtshylyq durys túsinip, quptar dep oılaımyz. Qazaq tilin jetik bilmegen jandarǵa bul ter­mın­derdiń oryssha jazylyp berilýi túsiniksiz bolýy múmkin, sondyqtan aldaǵy ýaqyttarda túsindirme sózdikter jazý negizinde, olardy jalpy qoldanysqa qosý kerek dep oılaımyz. Sonymen birge, shetel halyqtary da ol sózderdiń shyn maǵynasyn tereń túsinip, olardy óz tilderinde qoldanysqa alyp jatsa, bul qazaq tiliniń mártebesin kóterer edi. Jalpy, termınjasam isi – bú­kilhalyqqa ortaq is. Termınder jasaý sala mamandary men termınolog ǵalymdardyń isi bolǵanymen, oǵan jalpy jurtshylyqtyń da aralasqany durys. Sondyqtan 2012–2014 jyldary «Ana tili» gazetiniń №23 sanynda «Oqyrmanmen oılasý» atty aıdarmen «Ter­mınjasam: Usynys. Pikir» degen taqyryppen 2500-den asa termın jarııalandy. Sonymen birge, 1000-ǵa jýyq termın Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń resmı saıtyndaǵy «Termınder» aıdarynda jarııalandy. Olarǵa tilge shyn janashyr jandardan pikirler kelip jatty. Daıyndalǵan sózdikterdiń sapasyn arttyrýǵa Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy músheleri mol úles qosty. Ár sózdik aldyn ala anyqtalǵan Termınkomnyń bir múshesine tapsyryldy. Termınkom músheleri: Erbol Ábdirásilov, Qabylsaıat Ábishev, Saýytbek Abdrahmanov, Mádı Aıymbetov, Sarqyt Álisjan, Jarylqap Beısenbaıuly, Keńesbek Demesh, Samat Ibraıym, Dáýitáli Omashuly, Shámshıden Pátteev, Násipqalı Seıitov, Keńes Iýsýp sózdikterdi muqııat qarap, myńdaǵan termınderge qatysty usynys-pikirler aıtty. Aıtylǵan barlyq usynys-pikirler boıynsha avtorlar ol kisilermen aqyldasa otyryp, tııanaqty jumys júrgizdi. Termınkom májilisinde sol otyrysqa tóraǵalyq jasaǵan Saýytbek Abdrahmanovtyń usy­ny­sy boıynsha daıyndalǵan sózdik­terdi halyqtyń keń talqysyna salý maqsatynda olardy Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń saıtyna ilý jóninde sheshim qabyldandy. Ol usynys mınıstrlik tarapynan qoldaý taýyp, barlyq 30 sózdik akademııa saıtyna ilindi. Ol týraly «Egemen Qazaqstan» jáne «Ana tili» gazetterine arnaıy habarlama jarııalandy. Tilge qamqor jandar bul sózdikterdegi termınderge qatysty da óz pikirlerin jiberdi. Avtorlyq ujym músheleri sóz­dikterge qatysty barlyq aıtylǵan usynys-pikirlermen tanysyp, muqııat jumys júrgizdi. Elimizde osyndaı kólemdi eń­bek alǵash ret atqaryldy. Birde-bir TMD elinde 30 tomdyq ǵyly­mı salalyq termınologııalyq sózdik­ter toptamasy daıyndalǵan emes. Mundaı aýqymdy eńbek salalyq mınıstrlik tarapynan naqty qoldaý bolǵan jaǵdaıda ǵana iske asyrylary sózsiz. Burynǵy Mádenıet jáne aqparat mınıstri, qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi M.Qul-Muhammed, qazirgi Mádenıet jáne sport mınıstri, kezinde T.Júr­genov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń rektory bolyp júrgende «Mádenıet jáne óner» salasy sózdigin sapaly daıyndaý máselesin óz qamqorlyǵyna al­ǵan A.Muhamedıuly, burynǵy Til komıtetiniń tóraǵasy M.Sqa­qov, komıtet tóraǵasynyń orynbasary, termınolog ǵalym Sh.Qur­man­baıuly, qazirgi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumystar komıtetiniń tóraǵasy D.Taýmurat aqyl-keńes berip, osy jumysty asqan jaýapkershilikpen atqarý qajettigin aıtyp, qoldaý kórsetip otyrdy. Sala termınologııasyn qa­lyp­tastyrýmen shuǵyldanyp júrgen sala mamandary men ǵalymdary, tilshi ǵalymdar, respýblıkalyq termınologııalyq komıssııa músheleri birlese otyryp atqarǵan jáne jalpy jurtshylyq pikiri eskerile otyryp daıyndalǵan osyndaı kólemdi jumys negizinde qazaq tiliniń 250 myńnan asa salalyq ǵylymı termınder qory jasalyp, qazaq tili termınologııasynyń ǵylymı negizde damyp, kemeldene túsýine naqty negiz qalandy. Aldaǵy ýaqyttarda salalyq termınologııalyq sózdikter jasaıtyn ǵalymdar men mamandar tyńnan súre salmaı, osy qordy negizge alyp, ony jetildirip, tolyqtyrý maqsatynda jumystar júrgizetin bolsa, onda qazaq tili shyn máninde órkenıetke ıek artqan, qaı ýaqytta bolmasyn zaman talabyna saı damyp-jetilip otyratyn tilderdiń sanatynda bolar edi. Bul bárimizdiń ortaq asyl arman-muratymyz emes pe?! Asqarbek QUSAIYNOV, 30 tomdyq salalyq ǵylymı termınologııalyq sózdikter toptamasyn daıyndaý jobasynyń ǵylymı jetekshisi.