Tasjol taǵdyry

nemese «Qarabutaq–Torǵaı» trassasynyń qısynsyzdyǵy haqynda О́tken jyldyń qarasha aıynda jarııalanǵan Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýy sarabdal saıasatkerdiń kemel qasıeti halyq taǵdyry tarazylanar tusta tereńirek tanylatynynyń dáleli ispettes boldy deý oryndy. О́ıtkeni, Elbasynyń ózi aıtqandaı, búginde búkil álem jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Al «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty – osyndaı kúrdeli kezeńnen qysylmaı shyǵýdyń baǵyttaryn anyqtap bergen baıandy baǵdarlama. Joldaýda qozǵalǵan máselelerdiń qaı-qaısysy da ózekti. Onyń ishinde ásirese, tarıhı qujattyń basty túıini retinde sıpattalǵan alysty jaqyn etetin joldyń orny bólek. «Qazir de qaınaǵan tirshilik kúre joldardyń boıynda, – dedi Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Jol – shyn máninde ómirdiń ózegi, baqýatty tirliktiń qaınar kózi. Barlyq aımaqtar temirjolmen, tasjolmen, áýe jolymen ózara tyǵyz baılanysýy kerek. Astanada toǵysqan toǵyz joldyń toraby elordanyń jasampazdyq rýhyn taratatyn ómir-tamyrǵa aınalýy tıis. Aımaqtardyń ózara baılanysyn jaqsartý eldiń ishki áleýetin arttyrady. Oblystardyń bip-bipimen saýda-sattyǵyn, ekonomıkalyq baılanystaryn nyǵaıtady. El ishinen tyń naryqtar ashady». Osy turǵyda kóliktik-logıs­tıkalyq ınfraqurylymdardy damytý máselesine erekshe kóńil bólingen. Áýelgi kezekte, negizgi avtojoldar jobasy júzege asy­rylmaq. Bular: «Batys Qytaı – Batys Eýropa», «Astana–Almaty», «Astana–О́skemen», «Astana–Aqtóbe–Atyraý», «Almaty–О́skemen», «Qaraǵandy–Jezqazǵan–Qyzylorda», «Atyraý–Astrahan» avtokólik joldary. Osylardyń ishinde Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynan «Batys Qytaı–Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dálizi ótip jatyr. Bul oblys ekonomıkasynyń damýyna serpin berýde. Sonymen qatar, «Astana – Aqtóbe – Atyraý» baǵytynda júrgiziletin avtokólik joly da aqtóbelikter úshin asa mańyzdy bolyp tabylatyny daý­syz. Tap osy jolǵa qatysty negizgi baǵdardy Elbasy aıqyndap bergenimen, ony júzege asyrýda, ıaǵnı joldyń qaı jerlermen júrgiziletini týrasynda qarama-qaıshy kóptegen pikirler men kózqarastar bar. Bul jóninde merzimdi baspasóz betterinen oqyp júrmiz. Árıne, árkimniń óz kózqarasy men ony erkin bildirýge quqyǵy bar desek te, ne nárseni de áýeli saralap, oń-terisin bezbenge salyp salmaqtap baryp kópshilikke jarııalaǵan jón. Osy turǵyda respýblıkalyq «Ekonomıka» gazetiniń osy jylǵy №2 sanynda shyqqan «Qarabutaq–Torǵaı» tasjolynyń logıstıkasy» degen taqyryptaǵy maqalany mysalǵa keltirsek eshbir ábestigi bolmas. Avtory anaý-mynaý emes, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyq professory Muhanbet-Shárip Kenjebaı eken. Maqalany oqyp shyǵyp, jaǵamyzdy ustadyq. Professor myrza «atty tym árige aıdap» jiberip qaraqshyǵa jetkize almasa kerek, ózi kóterip otyrǵan jobany negizdeı almapty. Sondyqtan osy maqalany jazýǵa eriksiz bardyq. M.Kenjebaı Qarabutaq–Torǵaı baǵytyn bes ólshem boıynsha negizdemek bolǵan eken, biz sol bes ólshemniń qısynsyzdyǵyn aıtqymyz keledi. Birinshiden, Torǵaıdan Qara­bu­taqqa eń tóte jol salǵannyń ózinde araqashyqtyq maqalada aıtylǵandaı 187 shaqyrym emes, 263 shaqyrymdy quraıdy. Buǵan keminde 3 kópir salynýy kerek, eger mamandar kók­temgi sý tasqynyn eskerer bolsa, taǵy qosymsha sý ótkizgishter jáne basqa qurylystar salynýy múmkin. Al jol salýdaǵy árbir kópir qurylysynyń qanshalyqty qymbatqa túsetini barshamyzǵa belgili. Ekinshiden, avtor bul baǵytta tyǵyz ornalasqan halyqty qaıdan kórip júr? Torǵaıdan Tumabulaqqa deıingi 170 shaqyrym qula túzde ushqan qus, jortqan ań joq. Úshinshiden, eki ortada 10-nan asa aýyl túgili, mal baǵyp otyrǵan qos ta joq. Bul aralyqta Keńes ókimeti kezinde de el kóp qonystanyp kórgen emes. Tórtinshiden, Sibirden ushqan qustar damyldaıtyn kól-kólshikter bul baǵytta da bar. Besinshiden, Ábilqaıyr han beıiti de bul joldan 60-70 shaqyrym joǵaryda jatyr. Endi avtor teriske shyǵarýǵa janyn salyp otyrǵan «Yrǵyz–Torǵaı» jobasyna kelsek, onyń qısyn­dylyǵyn tómendegishe paıymdaýǵa bolady. Birinshiden, professor aıt­qan­daı, Yrǵyz ben Torǵaıdyń araqa­shyqtyǵy 200-250 shaqyrym emes, týra 200 shaqyrym. Ekinshiden, Yrǵyz ben Torǵaıdyń arasynda Yrǵyz aýdanynyń Nura jáne Qostanaıdyń Jangeldın aýdanynyń Aqshyǵanaq aýyldyq okrýgteri, 4 eldi meken bar. Odan basqa jaǵalaı sharýa qojalyqtary ornalasqan. Al M.Kenjebaı maqa­lasynda «Torǵaı–Yrǵyz» tasjo­lynyń irgesinde Quıylys eldi mekeninen basqa 40 shaqyrymnan jaqyn birde-bir eldi meken orna­las­paǵan» degende ne aıtqysy kelgeni tipti túsiniksiz. Eger avtor bul jerdiń jaı-japsaryn tolyq bilmeı­tin bolsa, biletinderden surap alýyna bolatyn edi ǵoı. Yrǵyz aýda­ny­nyń Táýip aýyldyq okrýginiń orta­lyǵy Quıylys aýyly múldem basqa baǵytta jatyr. Ol joldan shyǵysqa qaraı 90 shaqyrymdaı qashyqta. Úshinshiden, kópir bir-aq jerden, О́lkeıek ózeninen salynady. Jáne bul baǵytta Torǵaıdan Aqshyǵanaqqa deıin, Yrǵyzdan Nuraǵa deıin burynǵy keńestik dáýirden qalǵan kóterme jol bar, sonda osy eki eldi mekenniń arasyndaǵy 40 shaqyrym jol tabany ǵana kóteriledi. Al Torǵaıdan Qarabutaqqa deıingi 263 shaqyrymnyń basynan-aıaǵyna deıin jol tabanyn kóterý kerek. Bul da kóp shyǵyndy talap etetini belgili. Tórtinshiden, «Yrǵyz–Torǵaı» avtojolyn salýdaǵy eń mańyzdy máseleniń biri týrızmdi damytý múmkindigi bolyp tabylady. Budan mıllıon jyl buryn alyp meteorıt túsken jer «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jáne «Yrǵyz-Shalqar» tas joldarynyń, ıaǵnı tórt joldyń toraby túıisken jerden 35 shaqyrym ońtústikte, Ábilqaıyr hannyń bas batyrlarynyń biri Bókenbaı batyrdyń qaraýyl tóbesi 15 shaqyrym batysta, Ábilqaıyr hannyń ordasy tigilgen jer 40 shaqyrym shyǵysta jatyr. Basqa da tarıhı oryndar jetkilikti. Budan basqa aıdyn kólder men shaǵyl qumdarǵa saıahat jasaý arqyly ekotýrızmdi damytý maqsatynda jumystar júrgizilýde. Qazirdiń ózinde Malaıdar kólder júıesi ekotýrıstik saıahattyń marshrýty men tarıfi respýblıkada bekitilip, uıymdastyrý sharalary qolǵa alynýda. Al týrızmdi damytýda ınfraqurylymnyń damýy asa mańyzdy ekenin eshkim joqqa shyǵarmasa kerek. Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt, Elbasynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýy jarııalanǵan soń kóp uzamaı oblystyq «Aqtóbe» gazetinde «Qazavtojol» ulttyq kompanııasy» AQ oblystyq fılıalynyń sapany baqylaý jáne jumystardy qabyldaý bóliminiń basshysy Erdildá Qalaǵanovtyń suhbaty jaryq kórdi. Ol 2015 jyly qaralýy tıis úshinshi joba – «Qandyaǵash–Embi–Shalqar–Yrǵyz» avtojoly ekendigin atap kórsetipti. «Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasyna sáıkes elimizdiń ortalyǵyn ońtústik, batys jáne shyǵysymen baılanystyrý maqsatynda Astana arqyly ulttyq avtojol jelisiniń qurylysyn bastaý qolǵa alynǵan bolatyn. Osyǵan oraı Astanany Aqtaýmen baılanystyratyn jańa kólik dálizi paıda bolmaq. Bul joldyń bolashaqtaǵy baǵyty «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq tranzıttik dálizimen qıylysatyn qazirgi «Qandyaǵash–Embi–Shalqar–Yrǵyz» tasjolynyń jekelegen bólikterin qamtıdy. Bul joldyń oblys aýmaǵyndaǵy uzyndyǵy – 401 shaqyrym», deıdi E.Qalaǵanov. N.Nazarbaev 2014 jyldyń qańtar aıynda jarııalaǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda keleshekte Qazaqstan teńizge shyǵatyn joldary bar elderde logıstıka ortalyqtaryn qurýǵa ınvestısııa salýǵa tıis ekendigin aıtqan edi. Osyǵan baılanysty Aqtaý portynyń qýattylyǵyn kúsheıtý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Uzyndyǵy 1200 shaqyrym bolatyn «Jezqazǵan–Shalqar–Beıneý» temirjoly osy maqsatta salyndy. Ol ortalyqtyń kóptegen aýdandaryna jan bitirip, eldiń shyǵysy men batysyn tikeleı baılanystyrady. Elbasy osy oıyn «Nurly Jol» Joldaýynda ári qaraı damyta túskenin kórip otyrmyz. Qazaqstannyń kartasyna zer salyp qaraǵan jan Astanadan Aqtaýǵa baratyn tóte joldyń Yrǵyz arqyly ótetinin kórer edi. Iаǵnı, joǵarydaǵy «Torǵaı–Yrǵyz» tasjoly osynaý «Astana–Torǵaı–Yrǵyz–Shalqar–Beı­neý–Aqtaý» atty uly joldyń bir bólshegi bolmaq. Torǵaıdan Yrǵyzǵa barǵan jol ári qaraı Shalqar, odan ári Beıneý arqyly Aqtaýǵa týra asyp túsedi. Nege ekeni belgisiz, ázirge osy baǵyt eshkimniń aýzyna túser emes. Temirjolmen qatar salynatyn avtojoldyń strategııalyq mańyzyn da umytpaýymyz kerek emes pe? Qazir «Shalqar–Beıneý» temirjoly bar, eki ortaǵa avtojol salatyn bolsaq materıal tasý temirjol arqyly arzanǵa túsedi. Sonda Elbasy atap kórsetkendeı, Aqtaý portyna elimizdiń soltústiginen, porttan soltústikke eń tóte jolmen júk tasý jolǵa qoıylady. Eger osy joba iske assa, jol Yrǵyzdyń túbinen ótetin «Batys Eýropa–Batys Qytaı» magıstralyna qosylyp tórt tarapqa birdeı taraıdy. Yrǵyz–Shalqar–Beıneý arqyly Aqtaýǵa, Yrǵyz–Qarabutaq–Aqtóbe arqyly Batys Eýropaǵa, Yrǵyz–Aral–Qyzylorda ári qaraı ońtústik arqyly Batys Qytaıǵa shyǵady. Astana men portty qala Aqtaýdy qosatyn tóte jol salǵan kezde biraz qarajatty qajet etkenimen keıin onyń eselep qaıtarylatynyna shúbá joq. О́ıtkeni, «Shalqar–Qandyaǵash–Maqat–Beıneý» tasjoly «Shalqar–Beıneý» jolynan eki ese qashyq, ıaǵnı 500 shaqyrym jol únemdeledi. Árıne, bul aıtylǵandardyń kópshiligi áli usynys nemese joba kúıinde ǵana tur. Degenmen, qıyndyqtardy eńserý úshin qolǵa alynatyn basty sharýanyń biri – avtokólik joldarynyń qurylysy bolatyny Memleket basshysynyń ózi belgilep bergen baǵdar. Sondyqtan qalaı bolǵanda da halyqtyń ıgiligine aınalar jol qurylysynyń qyzý jumystary kóp keshikpeı-aq bas­talaryna kúmánimiz joq. Tek osy joldardy salǵanda qatań esep, salıqaly ustanym jáne qısyndy ıdeıa basshylyqqa alynsa degen oı bizdiki. Nurqasym SÁRSENBAIULY, zeınetker. Aqtóbe oblysy, Yrǵyz aýdany.