Aty ańyzǵa aınalǵan

Aıtbek Musaevtyń eńbek erligi – elge mura Ol kisi týraly Otyrar aýdany men Ońtústik óńirinde ǵana emes, búkil baıtaǵyńyzdyń birtalaı jerinde jaqsy áńgimeler aıtatyn aǵa býyn ókilderi barshylyq. «Aı, aınalaıyn Aıtbek-aı!» – desetinder kóp. Aıtbek Musaev. Ol Otyrar aýdanyndaǵy burynǵy Qaraqońyr, qazirgi Shámshi aýylynda týyp-ósken. О́tken ǵasyryńyzdyń elýinshi jyldary ortasynan aýa orta mektepti bitirip, oqýǵa attanǵan. Túse almaı, tunjyrap qaıtqan. Qaraqońyrǵa. Shámshi aýylyna. Bul jaǵdaı haqynda búkil Odaǵyńyzǵa belgili «Temir» keńsharynyń kemel basshysy, dańqty dırektory bolǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan Sherim Ermanovtyń «Máńgi jastyq» atty kitabynda bylaı baıan etiledi: «Jurttyń balalary oqýǵa túsýge áreket jasap jatqanda seniń qaıtyp kelgeniń qalaı? Olar áli-aq biri dáriger, biri muǵalim, biri ınjener bolyp shyǵa keledi. Sen bolsań kejege tamyryń keıin, aýylǵa qaraı tartady!» – dep renjıdi anasy Qyzjan. «On jyl oqyp, endi qoı baq!» – baǵanadan beri tym-tyrys otyrǵan ákeniń de sózi osy boldy. Marhabat BAIǴUT. – Baqsaq, baǵamyz da! Eńbek etip júrip te oqyp, bilim alamyn! – dep jas qyransha shańq ete qalǵan Aıtbek sol qulshynǵan qaıratynan qaıtpady. Qaısarlyq tanytpaqtan tanbaǵan. Elý altynshy jyldyń jazynda shopan taıaǵyn qolǵa alǵan Aıtbek Musaev birer jylda eren eńbektiń ónegesin ózgeshe kórsetip, keńshar kórsetkishin jastyq jalynymen biraz bıiktetip úlgergen. Aıtbekpen birge Halıla, Dámeli, Tursynbaı,  Turarbek sııaqty birtalaı jastar bilek túrip, belsenip shyqqan. Olar tek taıaq alyp, qoı sońynda salpaqtaǵan joq. Jańasha eńbektendi. Bári de qoıda júrip-aq traktorshy, shofer, bonıter jáne qoıdy qoldan uryqtandyrýshy mamandyqtaryn tez meńgerip, jyldam ıgerdi. Qora qurylysy, jemshópti óńdeý, qunarlandyrý jumystaryn da ózderi atqaratynǵa aınaldy. Anasy Qyzjan men ákesi Musa qosarlana qatty ashýlanǵanda, ózi oqýǵa túse almastan «qulap» qaıtqanda aıtqan sózderin bir sát te esten shyǵarmaǵan Aıtbek Jambyldaǵy zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmyn syrttaı bitirip aldy. Sol Aıtbek Musaevyńyzdyń bastamasymen «Temir» keńsharynda búkil respýblıka boıynsha alǵash ret komsomol-jastardyń irilendirilgen shopandar brıgadasy quryldy. 1963 jyly osy irilendirilgen shopandar brıgadasy ár júz saýlyqtan 150 qozydan aldy. Árbir qarakól qoıynan 3,4 keliden jún qyryqty. Kelesi jyly bul kórsetkishter 160 qozyǵa, 3,6 kelige kóterilgen. Memleketke ótkizilgen qarakól eltirisiniń 86 paıyzy birinshi suryppen qabyldandy. Shopandar brıgadasynda jastar qalashyǵy paıda boldy. Yryskúl Shoraeva qoǵamdyq negizde kitaphana jumysyn júrgizdi. Aıtbektiń bastamasymen sol kitaphanada gazet-jýrnaldarǵa shyqqan nebir qyzyqty maqalalar qyzý talqylanyp, qazaq qalamgerleriniń jańa áńgimeleri men povesteri, romandary týraly parasatty pikirtalastar órbýshi edi-aý... Sol Aıtbegińizdiń ataq-dańqy oblys pen respýblıkany aıtpaǵanda, sol kezdegi Sy-Sy-Syryńyzǵa tarap ketti. Shopandyq sheberligi, maıtalman maman retindegi jańashyldyǵy, izgi izdenisteri, tájirıbesi týraly  «Ońtústik Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetteri ǵana emes, Máskeýden mánisteler basylymdar da jazyp jatty. Al, Alash jastarynyń aıtýly basylymyna, súıikti gazetine aınalǵan sol kezdegi «Lenınshil jasta» Aıtbek Musaev bas keıipker bolatyn. Osylaısha, Aıtbek Musaevyńyz jıyrma jeti jasynda sol zamandaǵy eń joǵary nagrada, eń birinshi orden – Lenın ordenin omyraýyna taqqan. Osylaısha, ol jyl saıyn nebir-nebir nagradalar alatyn. «Eńbektegi erligi úshin» sııaqty tolyp jatqan medaldar. HShJK (VDNH) altyn, kúmis jáne qola medaldary. Respýblıkalyq, odaqtyq joǵary organdardyń Qurmet gramotalary... Osylaısha, otyrarlyq Aıtbek Musaevtyń aty-jóni Zylıqa Tamshybaeva, Kámshat Dónenbaeva, Jadyra Taspambetova, Saqan Dáýletqalıev, Serik Talmurzın, Jansultan Demeev, Mıhıl Dovjık, Saǵat Sákenova syndy sańlaqtarmen qatar atalatynǵa aınalǵan. Qazaqtyń rýh sardarlary sanatynda sanalatyn О́zbekáli Jánibekov óziniń «Taǵdyr taǵylymy» kitabynda: «Sizderdi túsinsem buıyrmasyn. Endi ǵana shıyrshyq atyp kele jatqan gúldi julýǵa bola ma? Bólimshe basqaratyndar onsyz da barshylyq. Al irilendirilgen, mehanıkalandyrylǵan komsomol-jastar shopandar brıgadasyna bilikti jetekshini qaıdan almaqsyzdar? Aıtbek bolsa komsomoldyń Ortalyq Komıtetiniń múshesi. Ony basqa qyzmetke aýystyrarda bizben aldyn ala kelisip alý kerek emes pe?» – dep, Otyrardaǵy «Temir» keńsharynyń basshylaryna qatty renjigenin jazady. Musaevtyń da brıgada jetekshiliginen ketkisi kelmegeni keıin anyqtalǵan. «Ataqty brıgadırińiz Aıtbek Sosıalıstik Eńbek Eri, keńshar dırektory  Sherim Ermanovtyń egdeligin, úlkendigin qurmet tutyp qarsylyq tanytpaǵan ǵoı», – deıdi zeınetker Bazarbaı Mombekuly. «Taǵdyr aıdap, 1988 jyly Torǵaı oblysy taraǵan soń men QKP Ortalyq Komıtetiniń joldamasymen Shymkent oblystyq partııa komıtetiniń qaramaǵyna jiberildim. Qyzylqum aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılandym. Keıin aýdannyń atyn halyq tilegimen Otyrar dep ózgerttik qoı, – deıdi Muhambetqasym Shákenov. – Shilde aıy edi. Eshkimdi tanymaıtyn, jańa aýdanǵa basshy bolmaq ońaı emes. Ákemniń bala kezimizde: «Arýaǵyńnan aınalaıyn Arystanbab, óziń jar bola gór» deıtini jadymda. Shámshi Qaldaıaqovtyń, Muhtar Shahanovtyń, Táýshen Ábýova men Áselhannyń, árıne, aty ańyzǵa aınalǵan Aıtbek Musaevtyń attaryn ishimnen aıtyp, kúbirleımin... Aıtbek aǵamyzben tez arada tanystym. Ol kisi bas zootehnık eken. Monǵolııanyń batyry ataǵyn da alypty... Keıin Aıtekeń «Temir» keńsharyn basqardy. О́tpeli kezeńniń aýyrtpalyǵyn qaıran er qaıyspaı kóterdi. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de abzal azamat, abyz aǵa, qaıratker bola bildi. Qazyna qarııaǵa aınaldy. О́kinishke qaraı, ortamyzdan oılamaǵan tusta, erterek ketti...». Qazekeń: «Teksizdikten, kórgensizdikten saqtaǵaı»degendi jıirek aıtady. Mu­ham­bet­qa­sym myrza shertken syrda shynaıylyq jatyr. Ataqty Aıtbek Musaev naǵyz tekti­ler turpatynan, kórgendiler qatarynan-tuǵyn. Oty­rardaıyn tarıhı taǵylymy qunar­ly, quı­qa­ly topyraqta týyp-ósken. Eń aldymen, eńbek kıesin erte uǵynǵan edi. Jastaıy­­nan-aq kóp oqyǵan, kóp toqyǵan tulǵa bolyp qalyptasty. Shámshideıin án áýlıesi­niń áýenimen terbelip, jan-júregine sezimtal­dyq darytty. Ylǵı da jaqsylyq pen jaısań­dyqtyń, adaldyq pen ádildiktiń jaǵynan tabyla bildi. Ataqtyń býyna aldanbady. Madaqtyń daqpyrtyn mal­danbady. Jaǵympazdyqtan aýlaq boldy. «Men «Temir» keńsharynda komsomol komıtetiniń jetekshisi edim. О́mir jolymda da, eńbek jolymda da Aıtekeńe qaıran qalyp, tańdanýmen boldym. Alystaǵy aýylda, mal sharýashylyǵynda júrip-aq Elbasymyzdan bastap, О́zbekáli Jánibekov syndy basshylarmen syılas, syrlas bolǵany, úlkenmen de, kishimen de til tabysyp, ózin de syılata biletin qasıeti qymbat edi», – deıdi Saparbek Muqanov. Otyrardaıyn kıeli topyraq, «Temir» keńshary, osy aımaǵyńyzdyń adamdary, Aıtbek týraly kemeńger sýretkerińiz Muhtar Áýezov te jazǵan. Alyp jazýshyńyz osy óńirdi asyqpaı aralaǵan. Aıtbekteıin sezimtaldardyń kórgendiligin kórkeıtken kóptegen kórkem oılylar Otyraryńyzǵa talaı-talaı kelgen. Aıtbek Musaevtyń ózi de talaı elderdi, shaharlardy aralaǵan. О́miriniń sońǵy jylynda «Qazyǵurt kz» jýrnalynda Aıtbek aǵamyzdyń «Qazyǵurt qyrany» deıtin dúnıesin jarııalap edik. Bul ereksheleý esselik týyndy negizinen Qalaýbek Tursynqulovqa arnalǵanymen, О́zbekáli Jánibekov týraly da ózgesheleý tolǵanysqa  qurylǵan. «Rahmet, aınalaıyn. Tez jarııa­lap jiberipsińder», – degen edi Aıtekeń aqjarylqap kúlkisimen aqtaryla kúlip. Ádemi de ádepti hám áserli jazylǵan eken. Shyn júrekten shyqqan, shynaıy shertilgen syr. «Oıda joq jerde Naǵıma jeńgeımen kezdestim. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degen qup ras eken. О́mirlik jary, jazýshy hám qoǵam qaıratkeri Qalaýbek Tursynqulovtyń talaı ret úıinde bolǵanymyzda qabaq shytpaı, ashyq-jarqyn qarsy alyp, áp-sátte dastarqanyn jaınatyp qoıatyn syrbaz jeńgemiz symbatyn áli joǵalta qoımapty», – dep bastalady álgi esse. Aıtbek aǵamyz Qalaýbek kókemizben 1961 jyly Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń plenýmynda tanysypty. Qalekeńmen  tanystyrǵan Shymkent oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekov eken. «Qaıran О́zekeń janyp turǵan jalyn edi ǵoı... Al Qalekeń úshinshi hatshy eken. Sol kúni Qalekeń pleným delegattaryn meımanhanaǵa ornalastyryp, qalany aralatty. Ertesine pleným ashylyp, Qazaqstan LKSM OK birinshi hatshysy Qosaı Egizbaev baıandama jasady... Qyzyldyń qumynda komsomol-jastar brıgadasyn quryp, ekpindi maıdan – mal sharýashylyǵyn órkendetken azamattardyń  biri Aıtbek Musaev ortamyzda otyr dep meniń esimimdi atady», – dep jazady avtorymyz. Sol jıynda О́zbekáli Jánibekov te Aıtbek Musaevtyń jas shopandar brıgadasynyń ozyq tájirıbesine taldaý jasap, abyroıyn asqaqtata túsipti. Pleným sońynan О́zekeń men Qalekeń jas shopandar jetekshisin birinshi hatshyǵa kirgizip, tanystyrady. Áńgime erkin órbıdi. Qosaı Egizbaev: «Bári durys qoı, biraq nege oqymaı júrsiń?» – deıdi de, Musaevtyń jaýabyn kútpesten, dereý Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynyń rektoryna qońyraý shalyp: «Bul azamat syrttaı oqıtyn bolsyn» dep tapsyrma beredi. «Sóıtip, 1965 jyly oqýǵa túsip, 1970 jyly joǵary bilimdi maman bolyp shyqtym. Jaı shopandyqtan ferma meńgerýshiligine, odan sharýashylyq dırektory, keıin aýyl ákimi qyzmetterin abyroımen atqardym dep oılaımyn», – dep jazady Aıtekeń. О́zbekáli Jánibekov kóp uzamaı-aq Qazaqstan komsomolyn basqarady. Qalaýbek Tursynqulov obkomoldyń birinshi hatshylyǵyna saılanady. «Esten ketpeıtin bir sátim – О́zekeń men Qalekeńniń arqasynda men LKSM sezinde Qazaqstan komsomolynyń týyn zalǵa alyp kelý qurmetine ıe boldym. Sonda qasymdaǵy áriptesim kim edi deseńizshi?! Ol – sol kezdegi temirtaýlyq jumysshy, domnashy, búgingi Prezıdentimiz, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev edi. Keıde Nurekeńdi teledıdardan kórgen kezde ekeýmizdiń alǵash Qazaqstan komsomolynyń týyn alyp kele jatqan sátimiz, onyń sezd minberinde sańqyldap sóılep turǵan kezi kóz aldyma keledi», – dep syr aqtarady Aıtbek aǵamyz joǵaryda atalǵan jazbasynda. Osy maqalasynda, dálirek dittesek, áserli esselik dúnıesinde Aıtekeń Qazyǵurt taýy týraly, onyń qyrany hám qunary atanǵan qalamger-qaıratker Qalaýbek Tursynqulov týraly tereń tolǵanady. Keshegi keńestik dáýirde Qaratas, Lenın dep atalǵan aýdanǵa tarıhı, qasıetti Qazyǵurt ataýyn qaıtarýǵa da qajyrly qaırat jumsaǵan Qalekeń ekenin erekshelepti. Bul tirlik aıtýǵa ǵana ońaı, árıne. Áıtpese, ol ýaqytta kedergiler men qıyndyqtar qat-qabat qasarysatyn. Qazyǵurt taýy, Qazyǵurt ataýynyń syry, basynda keme qalǵandyǵynyń aqıqattyǵy haqynda da Tursynqulov taǵylymy qymbat ekenin Musaevyńyz tulǵalyq tebirenispen dáıektegen. Aıtbek Musaev týraly sarǵaıǵan gazetter men jýrnaldar qıyndylaryn, ártúrli avtorlar ádiptegen kitaptardy qarap, oqyp otyrsańyz, eń aldymen, Eńbek Adamy degen uǵym búkil jan-dúnıeńizdi baýrap alady. Sanańyzǵa sáýle sebeleı sebezgiler. Estelik aıtýshylardyń, ocherkter, maqalalar, tolǵamdar, óleńder órnekteýshilerdiń bári Aıtbek Musaevtyń eńbektegi erligin, óziniń aýylyn, Otyrar oazısin, týǵan ólkesin, Qazaq Elin sonshalyqty berile súıgenin súısine ­baıandaıdy. Aıtekeńniń ózi de aýyzeki áńgimege, ashyq syrlasýǵa, salıqaly suhbatqa asa yqylasty-tuǵyn. Jazýǵa hám ózgeshe ıkemdiligin keıinirek, keshirek ańǵaryppyz. «Qazyǵurt qyranyndaǵy» sońǵy sóılemderin oqyp kórińizshi: «Áńgimeniń sońynda myna bir umytylmas jaıtti aıta keteıin. Alpysynshy jyldary, áli esimde, birde Shymkenttegi «Gúljan» dúkeniniń janynda uly sazger, jerlesim Shámshi Qaldaıaqovpen kezdesip qaldym. Aman-saýlyqtan soń Shákeń: – Aıtbek, sen menimen birge júr. Bul úıde Qalaýbek turady, ol meni qonaqqa shaqyryp edi, – dedi. – Meniń barýym artyq emes pe? –  Joq, Qalaýbek estip qalsa, renjıdi. Maǵan ókpeleıdi, nege ertip kelmediń dep. Men únsiz kelistim. Úıdiń kirberisinde Qalekeń zaıyby Naǵıma ekeýi jyly júzben qýana qarsy aldy. Men munda birinshi ret kelýim. Qabyrǵadaǵy sóreler kitapqa siresip tur. Dastarqan da daıyn eken. Qalekeń men Shákeń bir-birin saǵynyp qalǵan eken, ázil áńgimeler, anekdottar aǵyldy. Maǵan Naǵıma jeńgemiz aqqýdyń kógildirindeı bolyp kórindi. As máziri de, kisi kútýi de, kıim kıisi men júris-turysy da, sáni de, er-azamattyń máni de – bári áıelge baılanysty eken-aý degen oı túıdim. Mine, arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Naǵıma jeńgeı syryn da, synyn da, symbatyn da joǵaltpaı, nemere-shóbere súıip, ádemi áje atanypty. Men soǵan qýandym». Aıtekeń tolǵanysyn tolyǵyraq, uzaǵyraq keltirgimiz keldi. Sebebi, bul úzindini tolqymaı oqý múmkin emes. Taǵylym da tunyp tur. Búginde uly Shámshi de, Qalekeń de, О́zekeń de, ózge kóptegen qımas aǵalar da máńgilik mekenderinde. Kúni kesheleri aty ańyzǵa aınalǵan Aıtbek aǵamyz da attanyp kete bardy. Naǵıma jeńgeıler sııaqty Musaevtar áýletiniń uıytqysy bolyp júrgen «Altyn alqa» ıesi Dildash apaıǵa, ónegeli ómirler jalǵasyndaı óskin órenderge baq-bereke tileıik. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Otyrar aýdany.