*28 maýsym – Baılanys jáne aqparat qyzmetkerleriniń kúni
– deıdi «Kostanaıskıe novostı» oblystyq-aımaqtyq gazetiniń bas redaktory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Sergeı Harchenko
– Sergeı Vasılevıch, jaqynda Reseıdiń Karlovy Varydaǵy konsýly Konstantın Provalovpen júrgizgen suhbatyńyzda máskeýlik bir baspadan kitabyńyzdyń shyqqanyn aıtqan edińiz. Áńgimeni jaǵymdy jańalyqtan bastaıyq, jańa týyndy ne týraly?
– Kitap «Eki el, eki taǵdyr, bir maqsat» dep atalady. Munda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın týraly oılarymdy jınaqtadym. Kitaptyń birinshi bólimi «Nursultan Nazarbaev: Elbasy, eýrazııalyq oıshyl» dep atalady. Kitaptyń «Vladımır Pýtın: barlaýshy, saıasatker, patrıot» dep atalatyn ekinshi bólimi kórshi el basshysy týraly jazbalarymnan turady. Men Qazaqstan Prezıdentimen jas quralpym shamalas adammyn, bir zamanda, bir qoǵamda erjettik. Nursultan Ábishuly ómir súrgen, erjetken qoǵamnyń, ýaqyttyń qıyndyqtary, jetistigi – barlyǵy maǵan da tanys. Men álemdik dárejedegi lıderdiń ósý jolyna úńildim, ol týraly ádebıetter, maqalalar, kitaptar meni erekshe qyzyqtyrady. О́z basym laýazymdyq bıikke kóterilgen jandardy ekige bólip qaraımyn. Onyń biri bıikke kóterilip alǵan soń, problemalardyń barlyǵyn ózinen ysyryp tastap otyrady, demek, óziniń kóleńkesinen arǵyny kórmeıdi. Ekinshisi – halyq úshin týǵan adamdar. Olar qyzmetiniń alǵashqy kúninen bastap, kishkentaı múmkindikti jibermeı, adamdarǵa kómekke umtylady. Muny ol qyzmettegi mindeti emes, ómir dep uǵynady. Sosyn keń kólemde, bıik deńgeıden halqynyń bolashaǵyn oılaıdy.
Mundaı kóshbasshylar úlken-kishiniń, alys-jaqynnyń ózine degen tereń qurmetin oıatady, nurymen shýaq shashyp turady. Nursultan Nazarbaev osyndaı dárejege kóterilgen lıder. Kóshbasshynyń jalpy basshydan aıyrmashylyǵyn túsiný de eshkimge qıyndyq týdyra qoımas. Kóshbasshy ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnan ozyq oılaıdy, isimen de oq boıy alǵa ketedi, bolashaqty boljaıdy. Men osy kitapty jazar aldynda Amerıka prezıdentteri Djordj Vashıngton, Tomas Djefferson, Djordj Kennedı jáne taǵy basqa da álemdik tulǵalardyń ómiri men qyzmeti týraly kóp oqydym. Qazaqstan Prezıdentiniń de el tizginin qolyna alǵaly bergi qyzmet jolyn, baıandamalary men sózderin qalt jibermeı qadaǵalap otyramyn. Osy kitapqa daıyndyq ústinde de Elbasy týraly qazaqstandyq jáne reseılik saıasatkerler men ǵalymdardyń, jýrnalısterdiń maqalalaryn qolyma alýǵa týra keldi, ol týraly túsirilgen sońǵy fılmder Nursultan Ábishulynyń tulǵasyn jan-jaqty asha bildi.
Nazarbaevty ýaqyt moıyndady, bolashaq ta moıyndaıtyn bolady. Mundaı adamdardy ýaqyt týdyrady, ýaqyt ósiredi. Qarap otyrsańyz, Nursultan Nazarbaev saıasat sahnasyna shyqqan 90-shy jyldar men onyń búginin salystyryńyzshy. Memleket basshysynyń máseleni tereńnen oılaýy, álem betbe-bet kelip otyrǵan problemalardy keń qamtýy jóninen tek alǵa jáne bıikke ósip otyrdy. Zamannyń adamzat aldyna tosyp otyrǵan barynsha kúrdeli máselelerin tereńnen qaıyryp taldap qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn aıtady. Elbasy sol úshin de kóshbasshy! Men jańa kitabymda álemdik eki lıder Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın ómiri men qyzmeti týraly aıta otyryp, kórshi ári bir-birine uqsamaıtyn eki el – Qazaqstan men Reseı halyqtary kýá bolyp otyrǵan búgingi kúrdeli ýaqyt jaıynan da oı qozǵadym.
– Qazir aqparat bılegen zamanda tarıhı qundylyqtarǵa qaıta baǵa berý, tarıhty qaıta qaraý sekildi umtylys kóp. Osy nege baılanysty? Munyń halyqaralyq jaǵdaıdyń tynyshtyǵyna keri áseri bolmaı ma?
– Suraq mańyzdy. Aqparat ǵasyrynda ómir súrip otyrmyz. Qazirgi aqparat keńistiginiń damýy ár adamǵa óziniń aınalasynda jáne jalpy álemde ne bolyp, ne qoıyp jatqanyn oı tarazysynan ótkizýge múmkindik beredi. Al tarıhı qundylyqtarǵa kelsek, olar da qoǵamnyń, urpaqtyń aýysýyna qaraı ózgeretin bolýy tıis. О́ıtkeni, onyń ar jaǵynda múdde jatyr. Alaıda, naqty shyndyqqa negizdelgen irgeli tarıhı qundylyqtar bar. Ony eshkim ornynan qozǵalta almaıdy. Sosyn qoǵamnyń damýyna da, qoǵamdyq pikirge de eshqandaı áser ete almaıtyn, biraq aıtyla beretin áńgimeler de bolady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qorytyndylaryna qalaısha qaıta baǵa beremiz? Túrli pikir aıtylady. Soǵys jáne soǵystan keıingi saıası sahnada alasapyran ýaqyt boldy. Saıası tulǵalar kózqarastarynyń ózi jelge qoıǵan qalqandaı qubylyp otyrdy. Fashıstik Germanııany jeńý úshin Ulybrıtanııa, AQSh, Keńes Odaǵynyń áskerı-saıası odaǵy quryldy. Fashızm uıasy joıyldy. Al soǵystan keıin Anglııanyń Premer mınıstri, iri memleket qaıratkeri Ý.Cherchıll óziniń Fýltondaǵy sózinde Keńes Odaǵyna qarsy sóıledi. Solaı bola tura Stalın aýyryp jatqanda kún saıyn elshiligi arqyly onyń halin bilip turdy. «Ol Reseıdi soqamen qabyldap, sońynda atom bombasy bar el qaldyryp ketti» dep baǵa bergen de sol. Saıasattaǵy óz kúshin tarazylaý jáne qundylyqtardy qaıta baǵalaý Cherchıllden bastalǵan sekildi. Búgin biz Uly Otan soǵysynda jeńgen Reseı emes, Keńes Odaǵy ekenin jazýǵa tıispiz. Bulaı jazbasaq, ol tarıhı qundylyqtardy burmalaý bolady. «28 panfılovshylar erligi – ańyz» degen qańqý sózder shyǵyp júr. 28 panfılovshylardyń erligi, olardyń qazaqstandyq jaýyngerler, Almatyda qurylǵan dıvızııadan ekendigi, general-maıor I.V.Panfılov, batalon komandıri B.Momyshuly tarıhı tulǵalar bolǵandyǵy – shyndyq. Tarıhı fakt – eshkimniń, eshqandaı pikirine kónbeıtin birbetkeı, sol kúıinde qalatyn qubylys. Tarıhı shyndyqty laqapqa aınaldyrǵysy kelgenderdiń ózi mazaqqa aınalady. Olardy tarıh ta, tarıhı tulǵalardyń arýaǵy da keshpeıdi.
– Qazaqstan tarıhı taǵdyrymen kóp etnosty el bolyp otyr. Elbasy saıasatynyń arqasynda birliktiń qandaı bolatyndyǵynyń qazaqstandyq úlgisin jasaǵan elmiz. Demokratııa osy birligimizdiń, tutastyǵymyzdyń saqtalýyna qanshalyqty qyzmet etedi? Sizdiń ǵalym jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi retinde pikirińizdi bilgim keledi.
– Álemde qoǵamdyq-saıası ómir tym saıasattanyp ketti. Keıbir jýrnalıster, saıasattanýshylar kez kelgen oqıǵadan, kórinisten saıası astar izdep turady. Bul túbirimen qate. Mysaly, Batys elderinde bir jynystylardyń otbasyn quratyny qazir kóp aıtylady. Adam psıhologııasynda mundaı aýytqýshylyqtar burynǵy zamanda da bolǵan. Al Eýropa mundaı nekeni sharasyzdyq dep tanıdy, keıbir elderde oǵan ruqsat berilgeni de belgili jáne olar barlyǵy da osyǵan keledi dep oılaıdy. Eger ózge elderde jurt muhıttyń jaǵasyndaǵy bıik jarǵa shyǵyp alyp, sýǵa sekirip jatsa, biz de sony qaıtalap qyrylýymyz kerek pe? Demokratııa men anarhııanyń arajigi bar emes pe? Demokratııa dep túsinetin mundaı aǵymǵa nemen qarsy turýymyz qajet. Bul oraıda, qazaqtardyń danalyǵy keremet qarý. Qazaq halqynyń tamyryn tereńnen tartqan, qanǵa sińgen dástúr-salty bar. Úlkendi syılaý, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý, aǵaıynnyń tatýlyǵyn oılaý, urpaqtar sabaqtastyǵy sekildi qasıetteri, túrli tyıym sózderi, ul men qyzdyń tárbıesi syrttan keletin saıasattanǵan azǵyndyqqa jol bermeıdi. Sonymen qatar, qazaqtardyń qonaqjaılylyǵy, qarym-qatynastyń barlyǵyn adamgershilikke, syılastyqqa qurýy – búgingi Qazaqstandaǵy judyryqtaı jumylǵan birlik negiziniń biri der edim. Toleranttylyq, ózgeniń mádenıetin, kisiligin syılap turyp, ózin syılatý – qazaq halqynan bólip bolmaıtyn taǵy bir qasıet.
– Sergeı Vasılevıch, qazaqstandyqtardyń arman-muraty – qazaqstandyq patrıotızm týraly ne aıtar edińiz?
– Keńes Odaǵy kezinde, bizdiń jastyq shaǵymyzda pıoner, komsomol uıymdary boldy. Pıoner, komsomol batyrlardy pir tuttyq. Olardyń barlyǵy da saıasatpen jasalǵan edi. «Jas gvardııanyń» ózi partııanyń Ortalyq komıtetiniń tapsyrmasymen jazyldy. Bul fashızmge qarsy jastardyń qarsylyǵyn, rýhyn kóterý úshin jasaldy ǵoı. Sol kezdiń ólshemimen qaraǵanda durys ta bolar. Ár zamannyń óz muraty bolady. Meniń bir baıqaǵanym, qazaqstandyq patrıotızm bar. Mysal aıtaıyn. Jeńis kúni Qostanaıda jańbyr súmektep quıyp turdy. Soǵys qurbandaryna arnalǵan memorıalǵa gúl shoqtaryn qoıý úshin Jeńis saıabaǵyna halyq syımaı ketti. Men kire almaı kezek kútip, saıabaqtyń syrtynda bir jarym saǵat júrdim. Men sııaqtylar quıǵan jańbyrdyń astynda tyrp etpeı kezekke turyp, saıabaqqa kirdi. Jańbyrǵa malshynǵan qostanaılyqtardy sol kúni eshkim eskertkishke gúl shoǵyn qoı dep qystaǵan joq. Qarttar da, jastar da Máńgilik alaýǵa taǵzym etip, qabyrǵada jazylǵan bozdaqtardyń aty-jónin sıpap ótedi. Mine, bul kózińe jas úıirer kórinis edi. Bul patrıotızm emes pe?
Men sol kúni mynandaı oıǵa keldim. О́tkenińdi bilý, umytpaý patrıotızmniń bastaý bulaǵy bolsa kerek. Sondyqtan, Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasy óte ózekti ári ýaqtynda kóterilgen danalyq sheshim der edim.
– Siz otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy aımaqtaǵy iri gazetti basqaryp kelesiz. Búgingi jýrnalıstıka jáne shyǵarmashylyq uıymdy basqarý jónindegi pikirińiz de qyzyqty bolar edi.
– Jýrnalıstıka – ómirdiń, qoǵamnyń aınasy ǵoı. Qazir halyqaralyq saıası ómir óte kúrdeli. Osy taqyrypqa jazatyn jýrnalıster elder men memleket basshylary arasyndaǵy qarym-qatynasty buzbaıtyndaı, eldestiretin elshideı maqala jazýy tıis. Áleýmettik, ekonomıkalyq taqyrypqa jazatyndarǵa taqyrypty saýatty taldap, iske paıdań tıetindeı etip jaz der edim. Jýrnalıstıka salasy jaqsy kadrlarǵa zárýligin de aıtqym keledi. Qazirgi jýrnalıster qyzyl sózge berilmeı, ómirdi baqylap, adamnyń ishki jan dúnıesine úńilip jazsa deımin.
Al ujymǵa basshy retinde men jýrnalısterdiń jumys isteýine jaǵdaı jasaýdy aldyńǵy orynǵa qoıamyn. Sosyn olardyń kúndelikti isine aralasa bermeımin, jazǵanyna ózi jaýapkershilik alýyna úıretemin. Jýrnalısterdi ózin ózi tárbıeleýge, ózdiginen izdenýge, bilim alýyna ıtermeleımin. Búgingi jýrnalıster kommersııamen aınalyspaýy tıis. Bul durys baǵyt emes. Sondyqtan, búgingi gazet redaktorlary – menedjer bolýy tıis dep oılaımyn. Árıne, basshynyń joǵary ishki mádenıeti ujymdy tárbıeleıdi. Men muny ózimnen talap etip otyramyn.
– Sońǵy suraq. Sergeı Vasılevıch, Elbasynyń zamandasymyn, er jetken ýaqytymyz qatar dedińiz áńgime bastalǵanda. О́zińiz týraly aıta ketseńiz.
– Zamanymyz bir deıtinim, bizdiń balalyq shaǵymyz soǵystan keıingi aýyr ýaqytqa tap keldi. Men 1945 jyly Ýkraınanyń Jıtomır oblysynda týǵanmyn. О́zim ósken Rıasnoe selosy fashısterdiń qolynda úsh ret bolyp, úsh ret keıin qaıtarylypty. Ashtyq, kúızelis. Bala kezimde sonyń shet jaǵasyn kórdim. Jasóspirim kezimde komsomoldyq joldamamen Qostanaıdyń Jitiqara aýdanyndaǵy asbest kombınatynyń qurylysyna keldim. Mundaǵy jumystyń aýyrlyǵy da adam aıtqysyz edi. Komsomoldyq ekpindi qurylysqa kelgen bir jarym myń jastyń 500-i úsh kúnnen keıin qashyp ketti. Men mundaı aýyr jumystan tek oqý arqyly ketetinimdi túsindim. Mektepti syrttaı qysqa merzimde bitirip, QazMÝ-ge oqýǵa tústim. Sodan beri kitaptan bas almaı oqýmen kelemin. Bilgenim úshin kitapqa, ómirdi úırengenim úshin jolymda kezdesken jaqsy adamdarǵa rızamyn.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
– deıdi «Kostanaıskıe novostı» oblystyq-aımaqtyq gazetiniń bas redaktory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Sergeı Harchenko
– Sergeı Vasılevıch, jaqynda Reseıdiń Karlovy Varydaǵy konsýly Konstantın Provalovpen júrgizgen suhbatyńyzda máskeýlik bir baspadan kitabyńyzdyń shyqqanyn aıtqan edińiz. Áńgimeni jaǵymdy jańalyqtan bastaıyq, jańa týyndy ne týraly?
– Kitap «Eki el, eki taǵdyr, bir maqsat» dep atalady. Munda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın týraly oılarymdy jınaqtadym. Kitaptyń birinshi bólimi «Nursultan Nazarbaev: Elbasy, eýrazııalyq oıshyl» dep atalady. Kitaptyń «Vladımır Pýtın: barlaýshy, saıasatker, patrıot» dep atalatyn ekinshi bólimi kórshi el basshysy týraly jazbalarymnan turady. Men Qazaqstan Prezıdentimen jas quralpym shamalas adammyn, bir zamanda, bir qoǵamda erjettik. Nursultan Ábishuly ómir súrgen, erjetken qoǵamnyń, ýaqyttyń qıyndyqtary, jetistigi – barlyǵy maǵan da tanys. Men álemdik dárejedegi lıderdiń ósý jolyna úńildim, ol týraly ádebıetter, maqalalar, kitaptar meni erekshe qyzyqtyrady. О́z basym laýazymdyq bıikke kóterilgen jandardy ekige bólip qaraımyn. Onyń biri bıikke kóterilip alǵan soń, problemalardyń barlyǵyn ózinen ysyryp tastap otyrady, demek, óziniń kóleńkesinen arǵyny kórmeıdi. Ekinshisi – halyq úshin týǵan adamdar. Olar qyzmetiniń alǵashqy kúninen bastap, kishkentaı múmkindikti jibermeı, adamdarǵa kómekke umtylady. Muny ol qyzmettegi mindeti emes, ómir dep uǵynady. Sosyn keń kólemde, bıik deńgeıden halqynyń bolashaǵyn oılaıdy.
Mundaı kóshbasshylar úlken-kishiniń, alys-jaqynnyń ózine degen tereń qurmetin oıatady, nurymen shýaq shashyp turady. Nursultan Nazarbaev osyndaı dárejege kóterilgen lıder. Kóshbasshynyń jalpy basshydan aıyrmashylyǵyn túsiný de eshkimge qıyndyq týdyra qoımas. Kóshbasshy ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnan ozyq oılaıdy, isimen de oq boıy alǵa ketedi, bolashaqty boljaıdy. Men osy kitapty jazar aldynda Amerıka prezıdentteri Djordj Vashıngton, Tomas Djefferson, Djordj Kennedı jáne taǵy basqa da álemdik tulǵalardyń ómiri men qyzmeti týraly kóp oqydym. Qazaqstan Prezıdentiniń de el tizginin qolyna alǵaly bergi qyzmet jolyn, baıandamalary men sózderin qalt jibermeı qadaǵalap otyramyn. Osy kitapqa daıyndyq ústinde de Elbasy týraly qazaqstandyq jáne reseılik saıasatkerler men ǵalymdardyń, jýrnalısterdiń maqalalaryn qolyma alýǵa týra keldi, ol týraly túsirilgen sońǵy fılmder Nursultan Ábishulynyń tulǵasyn jan-jaqty asha bildi.
Nazarbaevty ýaqyt moıyndady, bolashaq ta moıyndaıtyn bolady. Mundaı adamdardy ýaqyt týdyrady, ýaqyt ósiredi. Qarap otyrsańyz, Nursultan Nazarbaev saıasat sahnasyna shyqqan 90-shy jyldar men onyń búginin salystyryńyzshy. Memleket basshysynyń máseleni tereńnen oılaýy, álem betbe-bet kelip otyrǵan problemalardy keń qamtýy jóninen tek alǵa jáne bıikke ósip otyrdy. Zamannyń adamzat aldyna tosyp otyrǵan barynsha kúrdeli máselelerin tereńnen qaıyryp taldap qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn aıtady. Elbasy sol úshin de kóshbasshy! Men jańa kitabymda álemdik eki lıder Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın ómiri men qyzmeti týraly aıta otyryp, kórshi ári bir-birine uqsamaıtyn eki el – Qazaqstan men Reseı halyqtary kýá bolyp otyrǵan búgingi kúrdeli ýaqyt jaıynan da oı qozǵadym.
– Qazir aqparat bılegen zamanda tarıhı qundylyqtarǵa qaıta baǵa berý, tarıhty qaıta qaraý sekildi umtylys kóp. Osy nege baılanysty? Munyń halyqaralyq jaǵdaıdyń tynyshtyǵyna keri áseri bolmaı ma?
– Suraq mańyzdy. Aqparat ǵasyrynda ómir súrip otyrmyz. Qazirgi aqparat keńistiginiń damýy ár adamǵa óziniń aınalasynda jáne jalpy álemde ne bolyp, ne qoıyp jatqanyn oı tarazysynan ótkizýge múmkindik beredi. Al tarıhı qundylyqtarǵa kelsek, olar da qoǵamnyń, urpaqtyń aýysýyna qaraı ózgeretin bolýy tıis. О́ıtkeni, onyń ar jaǵynda múdde jatyr. Alaıda, naqty shyndyqqa negizdelgen irgeli tarıhı qundylyqtar bar. Ony eshkim ornynan qozǵalta almaıdy. Sosyn qoǵamnyń damýyna da, qoǵamdyq pikirge de eshqandaı áser ete almaıtyn, biraq aıtyla beretin áńgimeler de bolady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qorytyndylaryna qalaısha qaıta baǵa beremiz? Túrli pikir aıtylady. Soǵys jáne soǵystan keıingi saıası sahnada alasapyran ýaqyt boldy. Saıası tulǵalar kózqarastarynyń ózi jelge qoıǵan qalqandaı qubylyp otyrdy. Fashıstik Germanııany jeńý úshin Ulybrıtanııa, AQSh, Keńes Odaǵynyń áskerı-saıası odaǵy quryldy. Fashızm uıasy joıyldy. Al soǵystan keıin Anglııanyń Premer mınıstri, iri memleket qaıratkeri Ý.Cherchıll óziniń Fýltondaǵy sózinde Keńes Odaǵyna qarsy sóıledi. Solaı bola tura Stalın aýyryp jatqanda kún saıyn elshiligi arqyly onyń halin bilip turdy. «Ol Reseıdi soqamen qabyldap, sońynda atom bombasy bar el qaldyryp ketti» dep baǵa bergen de sol. Saıasattaǵy óz kúshin tarazylaý jáne qundylyqtardy qaıta baǵalaý Cherchıllden bastalǵan sekildi. Búgin biz Uly Otan soǵysynda jeńgen Reseı emes, Keńes Odaǵy ekenin jazýǵa tıispiz. Bulaı jazbasaq, ol tarıhı qundylyqtardy burmalaý bolady. «28 panfılovshylar erligi – ańyz» degen qańqý sózder shyǵyp júr. 28 panfılovshylardyń erligi, olardyń qazaqstandyq jaýyngerler, Almatyda qurylǵan dıvızııadan ekendigi, general-maıor I.V.Panfılov, batalon komandıri B.Momyshuly tarıhı tulǵalar bolǵandyǵy – shyndyq. Tarıhı fakt – eshkimniń, eshqandaı pikirine kónbeıtin birbetkeı, sol kúıinde qalatyn qubylys. Tarıhı shyndyqty laqapqa aınaldyrǵysy kelgenderdiń ózi mazaqqa aınalady. Olardy tarıh ta, tarıhı tulǵalardyń arýaǵy da keshpeıdi.
– Qazaqstan tarıhı taǵdyrymen kóp etnosty el bolyp otyr. Elbasy saıasatynyń arqasynda birliktiń qandaı bolatyndyǵynyń qazaqstandyq úlgisin jasaǵan elmiz. Demokratııa osy birligimizdiń, tutastyǵymyzdyń saqtalýyna qanshalyqty qyzmet etedi? Sizdiń ǵalym jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi retinde pikirińizdi bilgim keledi.
– Álemde qoǵamdyq-saıası ómir tym saıasattanyp ketti. Keıbir jýrnalıster, saıasattanýshylar kez kelgen oqıǵadan, kórinisten saıası astar izdep turady. Bul túbirimen qate. Mysaly, Batys elderinde bir jynystylardyń otbasyn quratyny qazir kóp aıtylady. Adam psıhologııasynda mundaı aýytqýshylyqtar burynǵy zamanda da bolǵan. Al Eýropa mundaı nekeni sharasyzdyq dep tanıdy, keıbir elderde oǵan ruqsat berilgeni de belgili jáne olar barlyǵy da osyǵan keledi dep oılaıdy. Eger ózge elderde jurt muhıttyń jaǵasyndaǵy bıik jarǵa shyǵyp alyp, sýǵa sekirip jatsa, biz de sony qaıtalap qyrylýymyz kerek pe? Demokratııa men anarhııanyń arajigi bar emes pe? Demokratııa dep túsinetin mundaı aǵymǵa nemen qarsy turýymyz qajet. Bul oraıda, qazaqtardyń danalyǵy keremet qarý. Qazaq halqynyń tamyryn tereńnen tartqan, qanǵa sińgen dástúr-salty bar. Úlkendi syılaý, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý, aǵaıynnyń tatýlyǵyn oılaý, urpaqtar sabaqtastyǵy sekildi qasıetteri, túrli tyıym sózderi, ul men qyzdyń tárbıesi syrttan keletin saıasattanǵan azǵyndyqqa jol bermeıdi. Sonymen qatar, qazaqtardyń qonaqjaılylyǵy, qarym-qatynastyń barlyǵyn adamgershilikke, syılastyqqa qurýy – búgingi Qazaqstandaǵy judyryqtaı jumylǵan birlik negiziniń biri der edim. Toleranttylyq, ózgeniń mádenıetin, kisiligin syılap turyp, ózin syılatý – qazaq halqynan bólip bolmaıtyn taǵy bir qasıet.
– Sergeı Vasılevıch, qazaqstandyqtardyń arman-muraty – qazaqstandyq patrıotızm týraly ne aıtar edińiz?
– Keńes Odaǵy kezinde, bizdiń jastyq shaǵymyzda pıoner, komsomol uıymdary boldy. Pıoner, komsomol batyrlardy pir tuttyq. Olardyń barlyǵy da saıasatpen jasalǵan edi. «Jas gvardııanyń» ózi partııanyń Ortalyq komıtetiniń tapsyrmasymen jazyldy. Bul fashızmge qarsy jastardyń qarsylyǵyn, rýhyn kóterý úshin jasaldy ǵoı. Sol kezdiń ólshemimen qaraǵanda durys ta bolar. Ár zamannyń óz muraty bolady. Meniń bir baıqaǵanym, qazaqstandyq patrıotızm bar. Mysal aıtaıyn. Jeńis kúni Qostanaıda jańbyr súmektep quıyp turdy. Soǵys qurbandaryna arnalǵan memorıalǵa gúl shoqtaryn qoıý úshin Jeńis saıabaǵyna halyq syımaı ketti. Men kire almaı kezek kútip, saıabaqtyń syrtynda bir jarym saǵat júrdim. Men sııaqtylar quıǵan jańbyrdyń astynda tyrp etpeı kezekke turyp, saıabaqqa kirdi. Jańbyrǵa malshynǵan qostanaılyqtardy sol kúni eshkim eskertkishke gúl shoǵyn qoı dep qystaǵan joq. Qarttar da, jastar da Máńgilik alaýǵa taǵzym etip, qabyrǵada jazylǵan bozdaqtardyń aty-jónin sıpap ótedi. Mine, bul kózińe jas úıirer kórinis edi. Bul patrıotızm emes pe?
Men sol kúni mynandaı oıǵa keldim. О́tkenińdi bilý, umytpaý patrıotızmniń bastaý bulaǵy bolsa kerek. Sondyqtan, Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasy óte ózekti ári ýaqtynda kóterilgen danalyq sheshim der edim.
– Siz otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy aımaqtaǵy iri gazetti basqaryp kelesiz. Búgingi jýrnalıstıka jáne shyǵarmashylyq uıymdy basqarý jónindegi pikirińiz de qyzyqty bolar edi.
– Jýrnalıstıka – ómirdiń, qoǵamnyń aınasy ǵoı. Qazir halyqaralyq saıası ómir óte kúrdeli. Osy taqyrypqa jazatyn jýrnalıster elder men memleket basshylary arasyndaǵy qarym-qatynasty buzbaıtyndaı, eldestiretin elshideı maqala jazýy tıis. Áleýmettik, ekonomıkalyq taqyrypqa jazatyndarǵa taqyrypty saýatty taldap, iske paıdań tıetindeı etip jaz der edim. Jýrnalıstıka salasy jaqsy kadrlarǵa zárýligin de aıtqym keledi. Qazirgi jýrnalıster qyzyl sózge berilmeı, ómirdi baqylap, adamnyń ishki jan dúnıesine úńilip jazsa deımin.
Al ujymǵa basshy retinde men jýrnalısterdiń jumys isteýine jaǵdaı jasaýdy aldyńǵy orynǵa qoıamyn. Sosyn olardyń kúndelikti isine aralasa bermeımin, jazǵanyna ózi jaýapkershilik alýyna úıretemin. Jýrnalısterdi ózin ózi tárbıeleýge, ózdiginen izdenýge, bilim alýyna ıtermeleımin. Búgingi jýrnalıster kommersııamen aınalyspaýy tıis. Bul durys baǵyt emes. Sondyqtan, búgingi gazet redaktorlary – menedjer bolýy tıis dep oılaımyn. Árıne, basshynyń joǵary ishki mádenıeti ujymdy tárbıeleıdi. Men muny ózimnen talap etip otyramyn.
– Sońǵy suraq. Sergeı Vasılevıch, Elbasynyń zamandasymyn, er jetken ýaqytymyz qatar dedińiz áńgime bastalǵanda. О́zińiz týraly aıta ketseńiz.
– Zamanymyz bir deıtinim, bizdiń balalyq shaǵymyz soǵystan keıingi aýyr ýaqytqa tap keldi. Men 1945 jyly Ýkraınanyń Jıtomır oblysynda týǵanmyn. О́zim ósken Rıasnoe selosy fashısterdiń qolynda úsh ret bolyp, úsh ret keıin qaıtarylypty. Ashtyq, kúızelis. Bala kezimde sonyń shet jaǵasyn kórdim. Jasóspirim kezimde komsomoldyq joldamamen Qostanaıdyń Jitiqara aýdanyndaǵy asbest kombınatynyń qurylysyna keldim. Mundaǵy jumystyń aýyrlyǵy da adam aıtqysyz edi. Komsomoldyq ekpindi qurylysqa kelgen bir jarym myń jastyń 500-i úsh kúnnen keıin qashyp ketti. Men mundaı aýyr jumystan tek oqý arqyly ketetinimdi túsindim. Mektepti syrttaı qysqa merzimde bitirip, QazMÝ-ge oqýǵa tústim. Sodan beri kitaptan bas almaı oqýmen kelemin. Bilgenim úshin kitapqa, ómirdi úırengenim úshin jolymda kezdesken jaqsy adamdarǵa rızamyn.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
