Halqymyzdyń «Batyr ólgen jerinde, baı týǵan jerinde» degen qatqyldaý bolsa da qanatty sózi bar. Bul naqyldyń jaýynger halqymyzdyń erte zamandardan beri óz elin, jerin qorǵaǵan uzaqqa sozylǵan qasiretti soǵystardyń saldarynan týǵanyna shúbá keltirýge bolmas. Adamzat balasyn zar jylatyp, qaıǵy-muńǵa bólegen alapattyń biri 1941-1945 jyldardaǵy Otan soǵysy ekendigi málim. Osynaý zulmat urys ózgelermen qatar qazaq jurtynyń shańyraǵyn shaıqaltyp ketkeni, júrekke túsken jaranyń áli kúnge jazylmaı kele jatqany da shyndyq. Solardyń biri – bizdiń áýlet.
Bizdiń uly atamyz Mahmettiń ózi bastap, uldary Omar, Serǵalı, Nurǵalı, Muqajan soǵystyń alǵashqy kúninen surapyl shaıqastarǵa qatysty. Olardyń barlyǵy derlik urys dalasynda qaza taýyp, ájemiz Aqbilek elge jaraly oralǵan Nurǵalıyn ǵana qan jylaǵan qushaǵyna basqan eken. Bozdaqtardan «qara qaǵaz» kelgenimen, Muqajan atamyz osy kúnge deıin «habarsyz ketkender» sanatynda nala kóńilimizdi qusaǵa bólep, armana sezimge batyryp júretin.
Ákemizdiń aıtýynsha, Muqajan atamyz suńǵaq boıly, batyr kelbetti, aq jarqyn kisi bolǵan eken. Dombyra shertip, án shyrqaýdy jaqsy kórgen. Sońǵy hatynda Lenıngrad túbinde fashıstermen qııan-keski soǵysyp jatqanyn jazypty. Sodan keıin habar-oshar sap tyıylǵan.
Mahmet atamyzdyń kenjesi Muqajan atamyzdan bir habar bolyp qalar ma eken dep, uzaq jyldar boıy izdestirýmen boldym. Aqyry, 2013 jyldyń kúzinde, reseılik «qyzyl izshilerden» Lenıngrad oblysy, Lodeınopolskıı aýdanynyń Staraıa Sloboda derevnıasynyń mańynan qazaqstandyq jaýynger Muqajan Mahmetovtiń múrdesi tabyldy degen habar aldyq. Osy qaraly da qýanyshty habar týǵan aýylymyz Soltústik Qazaqstan oblysy, Shal aqyn aýdanyndaǵy Jańa jol aýylyn dúr silkindirgen edi.
«Qyzyl izshilerdiń» hatynan bilgenimiz, sondaǵy asyǵys jerleı salǵan tereńdigi 50-70 santımetrdeı bir shuńqyrdan 19 adamnyń múrdesi tabylypty. Marqumdardyń ishinde eki ǵana adamnyń medalony bolǵan eken. Munyń bireýi Muqajan atamyzdyki, ekinshisi jerlesimiz, Mamlıýt aýdany Vıshnevka eldi mekeniniń týmasy Polıakov Pavel Ivanovıch degen azamattyki bolyp shyqty. Máıitter jerlengen álgi shuńqyr Novaıa Segeja derevnıasy úshin bolǵan urysta qaza tapqan erlerge ornatylǵan eskertkish-obelıskiden 400 metrdeı jerde tabylǵan.
Atamyzdyń múrdesin tapqan izdeýshiler /poıskovıkı/ otrıadynyń jetekshilerimen elektrondyq jáne telefon baılanysy arqyly habarlasyp turdym. Olardyń ótinishi, kómek suraýyna baılanysty men Mamlıýt aýdanynyń ákimdigine, áskerı bólimine, oblystyq áskerı komıssarıatyna, oblystyq, aýdandyq gazetterge hat jazyp, aqyrynda Polıakovtyń týǵan qaryndasy Natalıa Pavlovna Polıakovany taýyp aldyq. Ol qazir Sankt - Peterbýrg (Lenıngad) qalasynda turatyn bolyp shyqty, balalarymen, nemerelerimen turady eken. Aǵasynyń (Polıakovtyń) sol jerde qaıtys bolǵanyn olar sol soǵys júrip jatqan kezde-aq eline soǵystan múgedek bolyp qaıtqan qarýlas jerlesinen estigen eken. Áıtkenmen, múrdesin tappaǵan.
Batyrlar erligi týraly joǵaryda atalǵan obelıskige oıyp jazylǵan myna sózder maǵlumat beredi. «S 21 po 24 oktıabrıa 1941 goda dlılas Novo-Segejskaıa nastýpatelnaıa operasııa, v hode kotoroı boısy 314-ı strelkovoı dıvızıı forsırovalı reký Svır, zanıalı plasdarm, ne pozvolıv nemesko-fashıstskım zahvatchıkam pereıtı v nastýplenıe na gorod Tıhvın ı somknýt vtoroe kolso blokady vokrýg Lenıngrada. V neravnyh krovoprolıtnyh boıah kazahstanskıe voıny proıavılı vysokýıý boevýıý vyýchký, stoıkost, mýjestvo ı massovyı geroızm, mnogıe ız nıh slojılı svoı golovy. Vechnaıa pamıat geroıam!»
1941 jyldyń 24 qazanynda bolǵan osy urysta, atamyz aýyr jaralanǵan. Janyna batyp, aıǵaılap jatqanyn estip, oqtyń borap turǵanyna qaramastan, P.I.Polıakov (soǵysqa deıin ol kisi veterınar bolyp istepti) sanıtarlyq mindetin atqarýshy retinde, atamyzǵa kómek bermekshi bolyp jete bergende ol da, atamyz da dóp túsken snarıad jaryqshaǵynan mert bolǵan eken.
«Qyzyl izshiler» soǵys bitkennen beri jyl saıyn, qar erisimen urys shepterinen adamdardyń múrdelerin izdeıdi eken. Tabylǵan múrdelerdi bir jerge jınap, jyl saıynǵy 22 maýsymdaǵy qaraly mıtıngide saltanatty túrde qaıta jerleýdi dástúrge aınaldyrǵan.
Sol rásimge men jáne qudam – polısııa polkovnıgi Qýanysh Qojahmetov ekeýmiz de qatystyq. Biz Shal aqyn aýdany Jana jol aýyly – týǵan jerimizdiń zıratynan bir ýys topyraq aparyp baýyrlastar zıratyna saldyq. Sodan keıin ol jaqtan da topyraq ákelip, ákemiz Nurǵalıdyń zıratynyń janyna ákelip kómdik. Atamyz Muqajannyń basyna tas ornatyp, «qyrqy» ótkenshe arýaǵyna arnap quran baǵyshtattyq. Soǵystan qaıtpaǵan barsha atalarymyzǵa, olardyń jáne ózimizdiń úıden shyqqan arýaqtar rıza bolsyn, ımandy, jatqan jerleri jaıly bolsyn demekpin.
Soǵystan I toptaǵy múgedek bolyp oralǵan ákem Nurǵalı 88 jasynda dúnıe saldy, alty bala ósirip jetkizdi. Omar atamyzdan eki qyz qalǵan bolatyn, olar da qazir o dúnıelik bolyp ketti, urpaqtary bar. Serǵalıdan jalǵyz ul Myrzataı tórt jasynda qalǵan, ol kisi de 73 jyl jasap, ómirden ozdy. Belgili ǵalym, til biliminiń bilgiri bolǵan aǵamyz 50 jylǵa tarta ómirin oqytýshylyq qyzmetke arnady. Odan ári Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi deńgeıine deıin kóterilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym qaıratkeri ataǵyna ıe boldy.
Men Lenıngrad oblysyna barǵan saparymda Muqajan atamyzdyń jerlengen jerinen tabylǵan az ǵana jádigerler – protıvogaz, taǵy basqa áketýge ruqsat berilgen zattar men atamyzdyń tabylǵany týraly qujattardy Jańa jol orta mektebiniń muraǵatyna qoıý úshin tapsyrdym.
Baýyrlastar zıratynda jerleý rásimine qatysqanymyzda halyqtyń óte kóp jınalatynyn kórdik. Lenıngradty qorǵaýǵa atsalysqan 314 atqyshtar dıvızııasy Soltústik Qazaqstan oblysynda jasaqtalǵandyqtan, jaýyngerlerdiń kóbi qazaq azamattary bolǵan eken. Olardyń qurmetine ornatylǵan eskertkishtegi 80-deı jaýyngerdiń 20-dan astamy qazaqtar. Taǵy bir aıtýǵa turatyn jaıt sol baýyrlastar zıratynyń betine qaıtys bolǵan jaýyngerlerdiń arasynan, nege ekeni bizge beımálim, tek Muqajan atamyzdyń ǵana portreti kózimizshe máńgilikke ornatyldy. Sondaı-aq, jınalǵan qaýymnyń Qazaq eli men qazaqstandyqtarǵa degen ystyq yqylasy júregimizdi jylytyp turdy.
Balýan MAHMETOV,
zań qyzmetiniń ardageri.
Aqmola oblysy,
Aqkól qalasy.
