Álemdik qarjy sahnasyndaǵy jeńis
Aspanasty eli álemdik qarjy sahnasynda taǵy da aıdy aspannan shyǵardy. AQSh-tyń jantalasa qarsylyq kórsetkenine qaramastan QHR jahandyq qarjy qozǵalysynda kóshbasshy bolatyn múmkindigi mol Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankin (AIIV) qurmaq. Bul jańa qarjy ortalyǵyna múshe bolǵysy keletinder qatary kún saıyn kóbeıip keledi.
Vashıngton Aspanasty eli qurǵan AIIV bolashaqta Beıjińniń syrtqy saıasattaǵy yqpaldy quralyna aınalatyndyǵynan qaýiptenedi. Sondyqtan Aq úı QHR-dyń Azııa qarjy rynogynda kúsh alyp, basqa qurlyqtardaǵy qarjy oıyndarynda sheshýshi ról atqarýyna tosqaýyl qoımaq. Osy maqsatpen Vashıngton qoldan kelgenniń bárin jasap baqty. Bul rette ol eń aldymen ózderiniń senimdi odaqtastaryna súıendi. AQSh óziniń eýropalyq jáne azııalyq odaqtastaryna bul bankten «aýylyn aýlaq salýyn» eskertip-aq baqty. Biraq «óz kóılegim ózime jaqyn» qaǵıdasyn ustanǵan odaqtastary Aq úıdi «satyp ketti». Sóıtip, Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankine múshe bolý úshin birinshi kezekte Germanııa, Fransııa jáne Italııa nıet bildirse, AQSh-tyń eń senimdi jaqtastary Avstralııa, Jańa Zelandııa jáne Kanada memleketteri de osy qatardan kórinbek. Tipti, Vashıngtonnyń aıtqanynan shyqpaıtyn London da bul joly AQSh-tyń múddesine kereǵar baǵytty ustandy.
Azııa qurlyǵyndaǵy qarjy sahnasynda Beıjińniń tolyq ústemdik qurǵanyn AIIV bankine Japonııanyń múshe bolýy da dáleldeıdi. Buǵan deıin Azııa damý bankinde Japonııa men Amerıka basymdyq tanytyp kelgen edi. Endi Azııa damý bankine birden-bir básekeles AIIV bolǵaly tur. Jańa qarjylyq ortalyqtyń bul mindetti abyroımen atqaratynyna sarapshylardyń senimi mol. О́ıtkeni, qazirdiń ózinde bul bankke múshe bolýǵa nıet bildirgen memleketterdiń qatary artyp otyr.
Árıne, bul rette AIIV-ǵa múshe bolýǵa barynsha yqylasty bolyp otyrǵan damýshy memleketter ekenin erekshe atap ótken jón. AIIV belsendi jumys isteı bastaǵan kezeńde AQSh-tyń damýshy elder arasyndaǵy bedeli burynǵydan da tómendeıtini anyq. Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankiniń negizgi quryltaıshysy QHR jańa qarjy ınstıtýtyna mıllıardtaǵan dollar aqsha salýmen birge, bas quryltaıshy retindegi óziniń veta qoıý quqyǵynan da bas tartty. Bul qadam bankke múshe bolýshy memleketterdiń bolashaq qarjy ınstıtýtyna degen senimin arttyra tústi.
Bankti basqarý jáne basqarýshy organnyń qurylymyn belgileý jónindegi kelissózder áli aıaqtalǵan joq. Osy keshendi máseleler boıynsha kezekti pikir alysý naýryz aıynyń sońynda Qazaqstanda ótkizilmek. Beıjińniń málimdeýi boıynsha, quryltaı kelisimsharty maýsym aıynda daıyn bolyp, Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa banki jyl sońynda tolyq qýatynda jumysqa kirisedi. Aldyn ala belgili bolyp otyrǵanyndaı, daýys berý quqyǵynyń 75 paıyzy 27 azııalyq memlekettiń, al qalǵan 25 paıyzy basqa qurylyqtaǵy múshe memleketterdiń úlesine berilmek.
Sarapshylardyń aıtýynsha, AIIV-tiń qurylýyna basty sebep qazirgi kezeńde Azııadaǵy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa Búkilálemdik banktiń jáne Azııa damý bankiniń áleýetiniń jetpeı jatqandyǵynda bolyp otyr. Ekonomısterdiń pikirinshe, bul maqsatqa jyl saıyn orta eseppen 750 mıllıard dollar qarjy qajet.
Al bas ekonomıst Veı Shanszınniń aıtýy boıynsha, ótken jyly Azııa damý banki 22 mıllıard dollar ǵana qarjy salǵan.
Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankiniń ýaqytsha prezıdenti mindetin Szın Lısıýn atqarýda. Ol AIIV bankiniń jumysyna álemniń eń tájirıbeli qarjygerlerin tartýda. Olardyń ishinde buryn Búkilálemdik bankte jáne Halyqaralyq valıýta qorynda qyzmet istegen mamandar da barshylyq. Máselen, AIIV-te qyzmet atqarý úshin Szın Búkilálemdik banktiń burynǵy zańgeri Natalı Lıhtenshteındi tartyp otyr. Qazirdiń ózinde álemniń 35 memleketi AIIV-ke múshe boldy. Naýryz aıynyń sońǵy kúnine deıin olardyń qatary budan da artady. Beıjińniń boljamy boıynsha, Ońtústik Koreıa da, AQSh-tyń Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy basqa da odaqtastary AIIV-ke múshe bolmaq. QHR alǵashqyda AIIV bankiniń jarǵylyq kapıtaly 50 mıllıard dollar dep belgilese, endi ony eki ese arttyrýdy kózdep otyr. Álemdik qarjy sahnasyndaǵy Qytaıdyń bul jeńisin Aq úı moıyndaýǵa májbúr boldy. Oǵan Vashıngtonnyń Búkilálemdik bankke jáne Halyqaralyq valıýta qoryna jańa qarjy ınstıtýtymen yntymaqtasa jumys isteý jónindegi kózqarasy dálel bolsa kerek.
Pıkassonyń bir sýreti – 140 mıllıon dollar
Álemdegi eń iri Christie’s atty aýksıon úıi ıtalııalyq senatordyń muragerlerimen uzaqqa sozylǵan sot úrdisin bastady. Italııalyq senatordyń murageri aýksıon úıin urlanǵan kógildir gaýhar tasty satty dep aıyptaýda.
Bloomberg agenttiginiń habarlaýynsha, senator Renato Anolıllonyń muragerleri Nıý-Iork qalasynyń sotyna Christie’s aýksıon úıi salmaǵy 34,65 karat bolatyn «Kishkentaı hanzada» atty kógildir gaýhar tasty zańsyz satty dep shaǵym túsirgen. Olardyń aıtýynsha, 2013 jyly 39,3 mıllıon dollarǵa satylǵan bul gaýhar tas senatordyń áıelinen urlap alynǵan deıdi. Senatordyń áıeli 1978 jyly jubaıy ólgennen keıin bul gaýhar tasqa ıe bolyp qalǵan kórinedi.
Christie’s aýksıon úıi ókilderiniń aıtýynsha, atalmysh gaýhar tas barlyq quqyq normalary saqtala otyryp, zańdy túrde saýdaǵa túsken. Ataqty asyl tasty aýksıonǵa shyǵarǵan adam onyń tolyq ıesi ekendigin dáleldegen kórinedi. Aýksıon úıi ıeleriniń aıtýynsha, senator muragerleriniń bul shaǵymy «marqum bolǵan senator muragerleriniń arasyndaǵy kópten jalǵasyp kele jatqan muragerlikke talastyń» salqyny sııaqty.
Jaqynda álemge áıgili Christie’s aýksıon úıi dańqty Pablo Pıkassonyń bir kartınasy 140 mıllıon dollarǵa satylatyndyǵyn habarlady. Bloomberg agenttiginiń habarlaýynsha, atalmysh aýksıon úıinde 11 mamyrda ótkiziletin aýksıonǵa Pıkassonyń 1955 jyly salǵan «Aljırlik áıelder» sýret serııasynyń «O» nusqasy qoıylmaq. Qylqalam sheberiniń «Aljırlik áıelder» atty sýret serııasy 15 kartınadan turady. Tıisinshe, olar «A»-dan «O»-ǵa deıin belgilengen. «O» belgisimen nusqalanǵan 15-shi kartına bul serııanyń eń úzdik týyndysy bolyp eseptelinedi. 1997 jyly ótken aýksıonda bul kartına 31,9 mıllıon dollarǵa baǵalanǵan bolatyn.
Mıgranttar múddesin qorǵaý úshin
Slovenııada shetelderden keletin jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý jóninde jańa zań qabyldandy. Bul zańnyń qabyldanýyna shet elderden kelip jumys isteıtin mıgranttardyń múddesiniń eshbir qorǵalmaı kelgendigi sebep boldy.
2008 jyly Slovenııada shetelderden kelip jumys isteıtin azamattardyń sany 88 479 adamdy quraǵan eken. Al ótken jyly bul kórsetkish 17 457 adamǵa deıin quldyrapty. Mamandardyń aıtýynsha, bul elde jumysshy-mıgranttardyń quqyǵyn buzý faktileri beleń alǵan. Kásipodaqtardyń málimdeýinshe, shetten kelgen jumysshylardyń jalaqylary ýaqytynda beril-
meıdi. Jumys ýaqytynan tys atqarǵan eńbegi úshin aqy tóleý deńgeıi tómen, jumysqa jaramsyzdyǵy jónindegi anyqtama alǵan jumysshylarǵa eshqandaı ótemaqy berilmeıdi. Sol sııaqty eńbek demalysy úshin beriletin ótemaqy da tólenbeıdi.
Qara jumysqa suranys kóp bolatyn kásiporyndarda shetten kelgen jumysshylardyń kúshi kóp paıdalanylady. Olar-
dyń jalaqysy kóp rette «konvertke» salynyp tólenedi. Jumys berýshiler salyq jáne basqa da áleýmettik jarnalardy tólemeý úshin shet elderden kelgen jumysshylardy esepke almaıdy. Olar densaýlyq saqtaý, saqtandyrý oryndarynda tirkelmeıdi. Mine, osyndaı zańsyzdyqtardyń aldyn alý maqsatynda Slovenııada «Jumyspen qamtý, ózin ózi qamtý jáne sheteldikterdiń jumysy» atty jańa zań qabyldandy. Bul zań boıynsha joǵaryda aıtylǵan kóptegen keleńsizdikterge tosqaýyl qoıylady dep kútilýde. Sonymen birge, Slovenııa respýblıkasynyń jumyspen qamtý jónindegi depar-
tamenti shetelden keletin jumys-
shylardyń quqyǵyn buzý faktileriniń aldyn alý maqsatynda polısııa, prokýratýra jáne basqa quqyq qorǵaý organdarymen tyǵyz baılanysta jumystar atqarmaq.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Vashıngton Aspanasty eli qurǵan AIIV bolashaqta Beıjińniń syrtqy saıasattaǵy yqpaldy quralyna aınalatyndyǵynan qaýiptenedi. Sondyqtan Aq úı QHR-dyń Azııa qarjy rynogynda kúsh alyp, basqa qurlyqtardaǵy qarjy oıyndarynda sheshýshi ról atqarýyna tosqaýyl qoımaq. Osy maqsatpen Vashıngton qoldan kelgenniń bárin jasap baqty. Bul rette ol eń aldymen ózderiniń senimdi odaqtastaryna súıendi. AQSh óziniń eýropalyq jáne azııalyq odaqtastaryna bul bankten «aýylyn aýlaq salýyn» eskertip-aq baqty. Biraq «óz kóılegim ózime jaqyn» qaǵıdasyn ustanǵan odaqtastary Aq úıdi «satyp ketti». Sóıtip, Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankine múshe bolý úshin birinshi kezekte Germanııa, Fransııa jáne Italııa nıet bildirse, AQSh-tyń eń senimdi jaqtastary Avstralııa, Jańa Zelandııa jáne Kanada memleketteri de osy qatardan kórinbek. Tipti, Vashıngtonnyń aıtqanynan shyqpaıtyn London da bul joly AQSh-tyń múddesine kereǵar baǵytty ustandy.
Azııa qurlyǵyndaǵy qarjy sahnasynda Beıjińniń tolyq ústemdik qurǵanyn AIIV bankine Japonııanyń múshe bolýy da dáleldeıdi. Buǵan deıin Azııa damý bankinde Japonııa men Amerıka basymdyq tanytyp kelgen edi. Endi Azııa damý bankine birden-bir básekeles AIIV bolǵaly tur. Jańa qarjylyq ortalyqtyń bul mindetti abyroımen atqaratynyna sarapshylardyń senimi mol. О́ıtkeni, qazirdiń ózinde bul bankke múshe bolýǵa nıet bildirgen memleketterdiń qatary artyp otyr.
Árıne, bul rette AIIV-ǵa múshe bolýǵa barynsha yqylasty bolyp otyrǵan damýshy memleketter ekenin erekshe atap ótken jón. AIIV belsendi jumys isteı bastaǵan kezeńde AQSh-tyń damýshy elder arasyndaǵy bedeli burynǵydan da tómendeıtini anyq. Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankiniń negizgi quryltaıshysy QHR jańa qarjy ınstıtýtyna mıllıardtaǵan dollar aqsha salýmen birge, bas quryltaıshy retindegi óziniń veta qoıý quqyǵynan da bas tartty. Bul qadam bankke múshe bolýshy memleketterdiń bolashaq qarjy ınstıtýtyna degen senimin arttyra tústi.
Bankti basqarý jáne basqarýshy organnyń qurylymyn belgileý jónindegi kelissózder áli aıaqtalǵan joq. Osy keshendi máseleler boıynsha kezekti pikir alysý naýryz aıynyń sońynda Qazaqstanda ótkizilmek. Beıjińniń málimdeýi boıynsha, quryltaı kelisimsharty maýsym aıynda daıyn bolyp, Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa banki jyl sońynda tolyq qýatynda jumysqa kirisedi. Aldyn ala belgili bolyp otyrǵanyndaı, daýys berý quqyǵynyń 75 paıyzy 27 azııalyq memlekettiń, al qalǵan 25 paıyzy basqa qurylyqtaǵy múshe memleketterdiń úlesine berilmek.
Sarapshylardyń aıtýynsha, AIIV-tiń qurylýyna basty sebep qazirgi kezeńde Azııadaǵy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa Búkilálemdik banktiń jáne Azııa damý bankiniń áleýetiniń jetpeı jatqandyǵynda bolyp otyr. Ekonomısterdiń pikirinshe, bul maqsatqa jyl saıyn orta eseppen 750 mıllıard dollar qarjy qajet.
Al bas ekonomıst Veı Shanszınniń aıtýy boıynsha, ótken jyly Azııa damý banki 22 mıllıard dollar ǵana qarjy salǵan.
Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııa bankiniń ýaqytsha prezıdenti mindetin Szın Lısıýn atqarýda. Ol AIIV bankiniń jumysyna álemniń eń tájirıbeli qarjygerlerin tartýda. Olardyń ishinde buryn Búkilálemdik bankte jáne Halyqaralyq valıýta qorynda qyzmet istegen mamandar da barshylyq. Máselen, AIIV-te qyzmet atqarý úshin Szın Búkilálemdik banktiń burynǵy zańgeri Natalı Lıhtenshteındi tartyp otyr. Qazirdiń ózinde álemniń 35 memleketi AIIV-ke múshe boldy. Naýryz aıynyń sońǵy kúnine deıin olardyń qatary budan da artady. Beıjińniń boljamy boıynsha, Ońtústik Koreıa da, AQSh-tyń Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy basqa da odaqtastary AIIV-ke múshe bolmaq. QHR alǵashqyda AIIV bankiniń jarǵylyq kapıtaly 50 mıllıard dollar dep belgilese, endi ony eki ese arttyrýdy kózdep otyr. Álemdik qarjy sahnasyndaǵy Qytaıdyń bul jeńisin Aq úı moıyndaýǵa májbúr boldy. Oǵan Vashıngtonnyń Búkilálemdik bankke jáne Halyqaralyq valıýta qoryna jańa qarjy ınstıtýtymen yntymaqtasa jumys isteý jónindegi kózqarasy dálel bolsa kerek.
Pıkassonyń bir sýreti – 140 mıllıon dollar
Álemdegi eń iri Christie’s atty aýksıon úıi ıtalııalyq senatordyń muragerlerimen uzaqqa sozylǵan sot úrdisin bastady. Italııalyq senatordyń murageri aýksıon úıin urlanǵan kógildir gaýhar tasty satty dep aıyptaýda.
Bloomberg agenttiginiń habarlaýynsha, senator Renato Anolıllonyń muragerleri Nıý-Iork qalasynyń sotyna Christie’s aýksıon úıi salmaǵy 34,65 karat bolatyn «Kishkentaı hanzada» atty kógildir gaýhar tasty zańsyz satty dep shaǵym túsirgen. Olardyń aıtýynsha, 2013 jyly 39,3 mıllıon dollarǵa satylǵan bul gaýhar tas senatordyń áıelinen urlap alynǵan deıdi. Senatordyń áıeli 1978 jyly jubaıy ólgennen keıin bul gaýhar tasqa ıe bolyp qalǵan kórinedi.
Christie’s aýksıon úıi ókilderiniń aıtýynsha, atalmysh gaýhar tas barlyq quqyq normalary saqtala otyryp, zańdy túrde saýdaǵa túsken. Ataqty asyl tasty aýksıonǵa shyǵarǵan adam onyń tolyq ıesi ekendigin dáleldegen kórinedi. Aýksıon úıi ıeleriniń aıtýynsha, senator muragerleriniń bul shaǵymy «marqum bolǵan senator muragerleriniń arasyndaǵy kópten jalǵasyp kele jatqan muragerlikke talastyń» salqyny sııaqty.
Jaqynda álemge áıgili Christie’s aýksıon úıi dańqty Pablo Pıkassonyń bir kartınasy 140 mıllıon dollarǵa satylatyndyǵyn habarlady. Bloomberg agenttiginiń habarlaýynsha, atalmysh aýksıon úıinde 11 mamyrda ótkiziletin aýksıonǵa Pıkassonyń 1955 jyly salǵan «Aljırlik áıelder» sýret serııasynyń «O» nusqasy qoıylmaq. Qylqalam sheberiniń «Aljırlik áıelder» atty sýret serııasy 15 kartınadan turady. Tıisinshe, olar «A»-dan «O»-ǵa deıin belgilengen. «O» belgisimen nusqalanǵan 15-shi kartına bul serııanyń eń úzdik týyndysy bolyp eseptelinedi. 1997 jyly ótken aýksıonda bul kartına 31,9 mıllıon dollarǵa baǵalanǵan bolatyn.
Mıgranttar múddesin qorǵaý úshin
Slovenııada shetelderden keletin jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý jóninde jańa zań qabyldandy. Bul zańnyń qabyldanýyna shet elderden kelip jumys isteıtin mıgranttardyń múddesiniń eshbir qorǵalmaı kelgendigi sebep boldy.
2008 jyly Slovenııada shetelderden kelip jumys isteıtin azamattardyń sany 88 479 adamdy quraǵan eken. Al ótken jyly bul kórsetkish 17 457 adamǵa deıin quldyrapty. Mamandardyń aıtýynsha, bul elde jumysshy-mıgranttardyń quqyǵyn buzý faktileri beleń alǵan. Kásipodaqtardyń málimdeýinshe, shetten kelgen jumysshylardyń jalaqylary ýaqytynda beril-
meıdi. Jumys ýaqytynan tys atqarǵan eńbegi úshin aqy tóleý deńgeıi tómen, jumysqa jaramsyzdyǵy jónindegi anyqtama alǵan jumysshylarǵa eshqandaı ótemaqy berilmeıdi. Sol sııaqty eńbek demalysy úshin beriletin ótemaqy da tólenbeıdi.
Qara jumysqa suranys kóp bolatyn kásiporyndarda shetten kelgen jumysshylardyń kúshi kóp paıdalanylady. Olar-
dyń jalaqysy kóp rette «konvertke» salynyp tólenedi. Jumys berýshiler salyq jáne basqa da áleýmettik jarnalardy tólemeý úshin shet elderden kelgen jumysshylardy esepke almaıdy. Olar densaýlyq saqtaý, saqtandyrý oryndarynda tirkelmeıdi. Mine, osyndaı zańsyzdyqtardyń aldyn alý maqsatynda Slovenııada «Jumyspen qamtý, ózin ózi qamtý jáne sheteldikterdiń jumysy» atty jańa zań qabyldandy. Bul zań boıynsha joǵaryda aıtylǵan kóptegen keleńsizdikterge tosqaýyl qoıylady dep kútilýde. Sonymen birge, Slovenııa respýblıkasynyń jumyspen qamtý jónindegi depar-
tamenti shetelden keletin jumys-
shylardyń quqyǵyn buzý faktileriniń aldyn alý maqsatynda polısııa, prokýratýra jáne basqa quqyq qorǵaý organdarymen tyǵyz baılanysta jumystar atqarmaq.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
