Jaqsylyq arqaýy – ádildik

Memleket basshysy baspasózdiń sot júıesindegi róli jaıly Sýdıalardyń VI sezinde: «Buqaralyq aqparat qural­darynyń kúsh-jigeri arqyly qoǵam­da sot bıligine jaǵymdy jáne iltı­pat­ty kózqaras qalyptastyrý kerek», dep aıtqany belgili. Iаǵnı, sýdıalardyń bir tarapqa jasaǵan jaqsylyǵyn ǵana emes, qandaı jáne kimge qatysty isti qaraýda bolmasyn, tek zań talabyna saı ádil sheshim shyǵarý úrdisin qamtamasyz etýde aqıqatty arqaý etý qajettigin bas­ty nazarǵa saldy. Alaıda qazirgi kúni eshkimniń aýzyna qaqpaq bola almaısyz. Odan da qıyny shyndyqty tipten jasyrý múmkin emes. Sondyqtan jurt eń áýeli kózimen kórip turǵan shyndyqty aıtýǵa, jarııa qylýǵa asyǵady. Bireýge jaqpaı jatqan is, ekinshi bireýge oń bolyp kórinýi de bek múmkin. Buǵan eshkimniń talasy joq. Demek, qazirgi ómir tirshiligine bir jaqty qaraýǵa, atústi baǵa berýge áste bolmaıdy. Al adamdardyń aq tilegine qosylý – jaqsylyqtyń molaıýyna qam jasaý degen sóz. Endeshe: «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» demekshi, jaqsylyqty pash etý qashanda jan jadyratady. Biraq osy izgilikti isti kóre tura boldyrmaýǵa tyrysatyndar da bar. Jáne ony burmalap sóz etetinder qanshama. Ásirese myna bastary daýǵa qalǵan jandardyń qaısysy aıypty, qaısysy jábirlenýshi ekenin tap basyp aıyryp beretin bılerdiń isin sóz etýshiler kóp. О́ıtkeni, buryn da, ıaǵnı sonaý atam zamanda da, qazir de bı aldyna kelgen taraptyń birin aqtaıdy, birin jyǵyp beredi. Zań talabyna súıenip sýdıa ne durys, ne burys deýge tıisti. О́ıtkeni, zańnyń aty – zań. Al sýdıalardyń zań talabyna ǵana súıenip ádil sheshim shyǵaryp jatqandyǵyn jurt qalaı anyqtamaq? Biz áýeli osy jaǵyna kóz júgirttik. Syrt kóz synshy degendeı, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń básekege qabilettilik jónindegi jahandyq ındeksine júginsek, ótken jyly bul kórsetkish boıynsha elimizdiń ulttyq sot júıesi reıtıngi 2011 jylmen salystyrǵanda 25 pozısııaǵa jaqsarypty. Demek, elimizdiń sot júıesi ádil sheshim shyǵarýda biraz sharýalardy júzege asyrǵan degen sóz. Sonymen qatar, eń bastysy, Elbasy tapsyrmalarynyń oryndalýy tyńǵylyqty júzege asyp jatqandyǵyna kóńil tolady. Al Elbasy qashanda halyq quqynyń buzylmaı qorǵalýyn talap etetindigi belgili. Soǵan saı sarapshylar elimizdegi sottardyń jumysy talapqa saı júrgizilip, óziniń oń nátıjesin kórsetip otyrǵany sońǵy kezde baıqalatyndyǵyn aıtady. Sot ókilderi sotqa túsken isterdi óz merziminde qaraý tártibi saqtalyp, qylmystyq jáne ákimshilik ister boıynsha sottar tarapynan olardy qaraý merzimderi buzylǵan joq deıdi. Sonymen birge, sottarǵa kelip túsken azamattyq isterdiń sot óndirisinde alty aıdan astam ýaqyt bolýy edáýir azaıǵan. Azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý úshin sottarǵa ótinish berýi barynsha artyp, statıstıkalyq derekter kórsetkendeı, sotqa kelip túsken ister sany edáýir ósken. Bul halyq tarapynan sottarǵa degen senimniń ulǵaıǵanyn bildiredi. Bul turǵyda: «О́ıtkeni, biz sot ashyqtyǵy men jarııalylyǵy jáne qoljetimdiligi týraly kóptegen is-sharalardy qolǵa alyp, aıqyn júrgizip kelemiz. Osy turǵyda sottardyń qyzmet deńgeıin kóterý syndy jumystar da tııanaqty atqarylýda», deıdi Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy Qaırat Mámı. Al sottarǵa senim tekten-tekke paıda bolmaıdy. Senim adamǵa naqty is nátıjesi arqyly ǵana keletini anyq. Sonyń bir kórinisin redaksııamyzǵa túsken myna bir hattan anyq baıqaı alamyz. Onda Astana qalasynyń turǵyny Krıstına Romanova Joǵarǵy Sotqa sheksiz alǵysyn bildirgisi keletindigin jazady. Ol dárigerlerdiń saýatsyzdyǵy men nemquraılyǵynan ózine qoıylǵan qate dıagnoz saldarynan teris emdelip, ólim aýzyna tirelgen. Sodan dárigerler sap-saý adamdy qate emdeý arqyly 1-toptaǵy múgedektikke jetkizgen. Bul ashy bolsa da shyndyq jaǵdaı. О́ıtkeni, birqatar dárigerlerdiń aýrýdy emdeı almaýy bylaı tursyn, ony teris emdep o dúnıege attandyrǵandary týraly talaı jazyldy. Sondyqtan halyqtyń keıbir bóligi qazaqstandyq densaýlyq isine óte senimsizdikpen qaraıdy. K. Romanovanyń da basyna sondaı qasiretti dárigerler qoldan týdyrypty. Biraq onyń aıtqanyn dáriger­ler moıyndasyn ba? Sonan K.Romanova ­As­tana qalasynyń Saryarqa aýdan­dyq sotyna júginedi. Bul isti atalǵan aýdandyq sot, odan ári Astana qalalyq soty qarap, sýdıalar J.Kómekova, A.Raıym­baev, G.Qajenova, N.Sultanova jáne K.Mırzoıan qara qyldy qaq jaryp beredi. Sóıtip, jábirlenýshiniń me­dısınalyq mekemesine qoıǵan talaby qanaǵattandyrylyp, dárigerler joǵaltqan densaýlyǵyn qaıta qalpyna keltirýge dem beriledi. Eger osyndaı ádildikti arqaý etetin sýdıalar bolmasa, K. Romanova sekildi adamǵa kim qol ushyn berer edi? Sap-saý adamdy múgedek qylyp, odan soń tipti ajalynan buryn kóz jumsa da «bizdiń esh kinámiz joq» dep qarap otyrýy ǵajap emes. Jalpy, Qazaqstan halqynyń aýqatty, beıbit, mádenıetti ómir súrýi úshin memleket tarapynan barlyq jaǵdaı jasalǵan. Tek keıde osy úlgili úrdisti buzǵysy keletin teris nıetti jandar bolatyny bar. Mine, sondaı adamdardyń qaterli aıla-amaldarynan aman qalyp, qorǵalý úshin sot tóreliginiń bıik, talapqa saı dárejede bolǵanyn halyq barynsha qalaıdy. Biraq barlyq ýaqytta halyqtyń degeni bola qoımaıdy ǵoı. Sýdıalardyń arasynda da búkil sot júıesine kir keltiretin shirigen «bir qumalaqtardyń» bolatyny ras. Byltyrǵy jyly sondaı birqatar sýdıanyń ustalyp, jazaǵa tartylǵany belgili. Sondyqtan halyq sot júıesinde tek laıyqty adamdar ǵana jumys istese eken dep armandaıdy. Solardyń biri retinde bizge aq tilegin joldaǵan Qaraǵandy qalasynyń turǵyny Pavel Bablomashvılıdi aıta alamyz. Ol óziniń quqyqtyq kómek beretin zań fırmasynda jumys isteıtindigin aıtady. Muny ol tekke aıtpaǵany belgili. Ol osy jurtqa quqyqtyq kómek berý qyzmeti arqyly talaı sot ınstansııalarymen betpe-bet kelgen. Sýdıalarǵa, aldymen, sapaǵa basty mán aýdarý qajettigine nazar salady. Tipti, keıbir kezde sýdıalardyń qarapaıym isterdi negizsiz saǵyzdaı sozatynyn, keıde kerisinshe negizsiz qysqartyp jaba salatynyn, al munyń bári sot júıesine degen senimdi nyǵaıtýǵa úles qosa almaıtyndyǵyn tilge tıek etedi. Ol óz aıtqanynan qaıtpaıtyn qaısar, adal da ádil sýdıalardyń bolatyndyǵyn da jasyrmaıdy. Sonyń biri retinde Qaraǵandy oblystyq sotynda sýdıa bolyp qyzmet isteıtin Raýshan Serǵazınanyń atyn ataıdy. Pavel onyń birneshe ret apellıasııalyq satyda qaraǵan isteri nátıjesine kýá bolypty. Sýdıanyń adamı qasıetine, kásibı bilgirligine tánti bolǵan. Rasynda, bizdiń qoǵamymyzda qazirgi kúni naǵyz shynaıy ádilettilik pen ardan taza adaldyq jetispeıtindigi anyq. Sondyqtan da halyq úshin ádilettilik degen aýadaı qajet-aq. Biraq eki taraptyń arasynda kenetten daý-janjal týyndaǵan kezde, kóbine, quqyq qorǵaý organdary bura tartatyny jasyryn emes. «Aýzy qısyq bolsa da baı balasy sóılesin» degendeı, keıde kimniń toqpaǵy myqty, sonyń sózi sóılenetini de belgili. Amal neshik, «memlekettik is», «memleket bedeli», «halyq múddesi» degen qasıetti uǵymdar keıinge shegerilip qalady. О́ıtkeni, keıde múddeli jaqtastardyń qaltasy qalyń bolyp kelse jáne bıliktiń tizginin ustap otyrǵan soń, ondaılardyń yǵyna jyǵylý amalsyz júzege asyrylady. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy, sebebi ony basshy da, qosshy da jaqsy biledi. Alaıda, osy bir shirengen sheneýnikterdiń qatyp qalǵan ustanymyna qarsy shyǵyp, keleńsizdikti kelmeske ketirýge atsalysatyn abzal azamattar da barshylyq. Solardyń deni ádilettilik pen adaldyqty ornatýda, memlekettiń bedelin nyǵaıtýda, halyq múddesin saqtaýda týra joldan taımaı, qara qyldy qaq jaryp bere alatyn qudiretti kúshti ustap otyrǵan sýdıalar qaýymynyń arasynda der edik. Máselen, Batys Qazaqstan oblysy, Zelenov aýdany, Peremetnoe aýylynyń turǵyny R.Tasanova «qara qyldy qaq jaryp, burmalaýshylyqqa jol bermeıtin, tazalyq tarazysynan aýytqymaı ardy oılap qyzmet jasaıtyn, ádil sheshim qabyldaıtyn sýdıalardyń bar ekendigine rızashylyǵymdy bildirgim keledi» deıdi. Ony, ıaǵnı 28 jylǵy eńbek tájirıbesinde birde-bir ret eskertý alyp kórmegen, joǵary sanatty aǵylshyn tiliniń maman muǵalimi, mektep-gımnazııada 10 jyl boıy dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary qyzmetin atqarǵan, medal­diń, qalalyq, oblystyq qurmet gramotalarynyń ıegeri, eki dúrkin halyqaralyq deńgeıde Qazaqstannyń namysyn qorǵaǵan ustazdy, mektep dırektory qyzmetinen bir-aq kúnde Zelenov aýdandyq bilim bólimine kelgen jańa basshy alyp tastaǵan. Mundaı jaǵdaı talaı jerde qaıtalanatyny anyq. Biraq Zelenov aýdandyq bilim bóliminiń bastyǵyna R.Tasanovanyń orny qajet bolǵan. Sondyqtan tyrnaq astynan kir izdep, qalaı da qyzmetten ketirgen. Sodan jábirlenýshi sotqa júginedi. Zelenov aýdandyq sotynyń sýdıasy S. Qusaıynov aryzdy qarap, R.Tasanovanyń qyzmetten zańsyz shyǵarylǵanyn anyqtaıdy. Buǵan kelisetin Zelenov aýdandyq bilim bólimi me? Olar bizdiki durys dep oblystyq apellıasııalyq sotqa shyǵady. Biraq oblystyq sotta da zańdy biletin, durys pen burysty ajyrata alatyn, azamattardyń zańdy quqyn qorǵaý úshin sýdıalyq balǵany adal ustap otyrǵan ádil bıler bar ǵoı. Ábúıir bolǵanda is sondaı jandardyń biriniń qolyna túsedi. Degenmen, rasyn aıtý kerek: «О́mirde túrli keleńsiz jaǵdaılar men burmalaýshylyqtar oryn alyp otyrǵandyǵyn kórip júrgende kenetten ádiletsizdikke tap bolamyn ba degen kúdik meni qatty mazalady», deıdi R.Tasanova. Alaıda, seniminiń aqtalyp, óz isine adal, adam taǵdyryn eshteńemen almastyrmaıtyn, aqty aq, qarany qara dep tanıtyn kózi ashyq S.Qusaıynov pen E.Boranbaev syndy sýdıalardyń zańdy sheshimin estigende, shyn máninde elimizdiń sot júıesine degen rızashylyǵyn jetkizý úshin qolyna qalam alypty. Sóıtip, oblystyq apellıasııalyq sot jábirlenýshiniń jumystan zańsyz shyǵarylǵanyn ekinshi márte shegelep beripti. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı «Sot ashyqtyǵy – qoǵam aınasy» atty maqalasynda: «Sot bıliginiń táýelsizdigi men onyń tıimdiligin arttyrýda qazirgi tańdaǵy aýqymdy jumystardyń biri de, biregeıi de sot ádildigin júzege asyrý bolmaq. Bul – táýelsiz elimizdiń Konstıtýsııasynda bekitilgen, sýdıalardyń ar-ujdany, adamgershiligimen aıqyndalatyn eń bir qasıetti mindet» dep atap kórsetip berdi. Almaty qalasynan hat jazǵan J.Seıitjapparova men K.Omarova taǵdyrdyń tálkegimen sot aldyna barýǵa týra keldi, deıdi. «2014 jyly bireýlerdiń kesirinen sotqa júgindik. Árıne, alǵashqyda qalaı bolar eken dep qatty tolqydyq, qara ýaıymǵa salyndyq. Sebebi, qolyńda bıligiń, ıakı joǵary bılik tutqasyn ustap otyrǵan tanysyń nemese qaltań qalyń bolmasa, bári beker degen halyq arasyna tarap ketken pikirge amalsyz alańdap, kúdiktenesiń. Alaıda, osy qaptaǵan pikirdiń jalǵan ekendigine Almaty qalalyq sotyna barǵanda kóz jetkizdik. Sóıtip, sýdıa B.Elshibaevqa jáne prokýror B.Sársenbekovke isti adal qarap, daýdyń aq, qarasyn zańǵa saı aıyryp bergenine, ádildiktiń týyn kótergenine alǵys bildiremiz» dep jazypty hattarynda J.Seıitjapparo­va men K.Omarova aǵynan jarylyp. Bul oraıda olar halyqqa sottyń qoljetimdiligin, ashyqtyǵyn, basqa da qyzmet kórsetýlerdi oıdaǵydaı uıymdastyra bilgeni úshin qalalyq sottyń tóraǵasy Aqjan Eshtaıdyń iskerligine de rızashylyǵyn bildiripti. Ata Zańymyzda belgilengendeı, elimizdiń ustanǵan joly – quqyqtyq memleket qurý jáne ony odan ári damytý. Bul úshin, aldymen, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn minsiz qorǵaý kerek desek, onyń eń basty kórsetkishteriniń biri – sot qyzmetiniń ashyqtyǵy men jarııalylyǵy ekeninde daý joq. Sot isin ashyq jáne jarııa júrgizý qashanda shyndyqqa tike qaraý ekeni belgili. Sondaı bir sot Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdandyq sotynda ótken eken. Azamattyq talap aryz berýshi A. Omarovtyń jeke menshigindegi jylqylary kenetten basqa bireýdiń maly bolyp shyǵa kelipti. Onyń jeke men­shik sharýashylyǵyndaǵy jylqylardyń sany týraly málimet «Emdeý» MKK bazasynan ushty-kúıli joǵalǵan. Muny eshkim bilmeıdi. Tipti, A.Omarov sotqa aryzdanǵanymen de sot suratýyna múlde burys kórsetkishter jiberilipti. Jaýapkerdiń kýágerleri týysqandary bolyp shyqqan. Biraq sot osyndaı ádeıi qoldan jasalǵan burmalaýshylyqqa qaramastan anyǵyn anyqtap shyǵarypty. Sóıtip, zańdy ári ádil sheshimdi jarııa etipti. A.Omarovtyń jazýyna qaraǵanda, ol mundaı jaǵdaımen alǵash ret ushyrasqan eken. Sondyqtan bastapqyda ne bolar eken dep qatty alańdaǵan kórinedi. Sóıtse: «Sot qashanda ádildikti tý etip ustaıdy eken ǵoı», deıdi. Sondyqtan da A.Omarov Meńdiqara aýdandyq sotynyń sýdıasy A.Saǵyndyqovqa alǵysynyń sheksiz ekendigin jetkizipti. Árıne, alǵys hattarmen qatar, redaksııaǵa aryzdanatyndar sany da basym ekenin eskergen jón. Olardyń bári birdeı aryzqoı dep sanaýǵa áste bolmaıdy. Biraq ázirge qoǵam solaı bolǵandyqtan, eshkim meniki durys bolmapty ǵoı dep aıta qoımaıdy. Muny sarapshylar da rastaıdy. Tipti, bul aıtylǵandarǵa jaýap retinde: «Árıne, sot prosesinde naqty dálelderdiń arqasynda zańdylyqqa saı talapker jeńiske jetken jaǵdaıda, aıypker jaq ózderiniń kóńilinen shyqpaǵan sot sheshimine rıza bolmaı, shaǵym berýi oryndy. Solaı desek te, zańnyń aty – zań. Talap-aryz bergen jeke nemese zańdy tulǵanyń isi konstıtýsııalyq quqyqqa saı ádil sheshilse, zańnyń ústemdik qurǵany. Alaıda, burynǵy uly bılerden qalǵan: «Pyshaq qynyna toqtaıdy, daý shynyna toqtaıdy», degen ataly sózge qulaq aspaıtyndar, is sot satylarynda qaralyp bitpesten, shyqqan sheshimdi «álekke» túsiretini bar. О́z kezeginde utylǵan jaq buqaralyq aqparat quraldary arqyly ózderin «jábir kórýshiler» retinde kórsetýshilik áli kúnge deıin úzilmeýde. Elimiz quqyqtyq damýdyń jolynda bolǵandyqtan, biz mundaı kemshilikter birtindep túzeler degen senimdemiz», deıdi Joǵarǵy Sot Tóraǵasy. Buǵan eshkimniń talasy joq shyǵar deımiz. О́ıtkeni, qazaq halqy qashanda jón sózge toqtaǵan. О́mir solaı: bireýdiki durys, ekinshisiniki burys bolady. Zań durysty aıtady. Sýdıa ony negizdeıdi. Sondyqtan, mundaı ádildik saltanat qurǵan kezde eshkimniń talasy bolmaıdy dep oılaımyz. Dáp osyndaı saryndaǵy hattar kóp. Arasynda Qyzylorda qalasynan Aıman Toqtarovanyń, Mańǵystaý oblysynan alǵys jaýdyrǵan jıyrma shaqty adamnyń hattary bar. Solardyń basty tilegimen qorytyndylaı jaqsylyǵymyzdy qaıyra aıtsaq, jurt hattarynyń toqeter túıini: «Senimdi aqtaý qıyn syn, bul ekiniń biriniń qolynan kele bermeýi múmkin. Al Qazaq elinde sot tóreligin júrgizip otyrǵan árbir sýdıanyń zań sheńberinde halyq senimin aqtaýy – eń uly qasıet» dep toqtalypty. Osylaısha hat jazǵandar Elbasynyń atyna da aq alǵystaryn jaýdyryp jatyr. Sebebi, kózi ashyq oqyrmandar sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý memlekettiń jáne jeke Elbasynyń nazaryndaǵy másele ekenin jaqsy biledi. Sonyń arqasynda halyq Qazaqstanda jedel jáne ádil sot júıesi qurylǵanyn da jete túsinýde. «Muny biz óz basymyzben jete sezindik, sondyqtan ádil sot qurý jolyndaǵy qyrýar kúsh-jiger tekke jumsalmaǵan eken. Soǵan da shúkir!» dep rahmet aıtady. Bul oraıda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı: «Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev elimizdiń sot júıesin álemdik standarttarǵa sáıkestendirýde kóptegen kósheli mindetterdi alǵa qoıǵany belgili. Onyń jyl ótken saıyn sot tóreliginde ornyǵýyn óziniń baqylaýynda ustaýda. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jarııalanǵan jańa saıası baǵyttyń barlyq vektory úshin basymdyqtar men mindetter aıqyndalǵany málim. Sottar úshin munyń eń mańyzdysy – minsiz jáne tıimdi ulttyq sot tóreligi ekeni daýsyz. Táýelsiz jáne ádiletti sot – quqyqtyq memlekettiń negizi desek, álemdik úlgi kórsetkendeı, eń damyǵan memleketterdiń altyn arqaýy – qolaıly ınvestısııalyq ahýal týǵyzý jáne azamattardyń ál-aýqatyn joǵary deńgeıge jetkizý. Osyndaı berik tuǵyr­dyń arqasynda elimizdi álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosý úshin, Elbasy aıtqandaı, sot júıesiniń barlyq mindetteri men atqarar jumystaryn soǵan sáıkestendirip, júıeli túrde júrgizý – bizdiń basty maqsatymyz», deıdi. Buǵan eshkimniń de alyp-qosary bolmasy anyq. О́ıtkeni, halyqqa keregi – táýelsiz jáne ádiletti sot. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».