Tarıhshy maqsaty – sanany silkintý

Amanjol Kúzembaıuly ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgende-aq Qazaqstan tarıhymen, arheologııasymen, antropologııasymen aınalysa bastaǵan. Talaby bar jasqa jaqsy jolbasshy-ustaz jolyqty. Belgili ǵalym, antropolog Orazaq Smaǵulov ekspedısııasynyń quramynda Qazaqstannyń kóp oblystaryn aralady, zertteý jumystaryna qatysty. Orazaq Smaǵululy – tek qazaqtyń ǵana emes, álem tarıhynyń qyr-syryn tereń meńgergen ǵalym. Kúndiz zertteýler júrgizgen ekspedısııa músheleri keshke Orazaq aǵanyń ǵylym tuńǵıyǵyna tartatyn qyzyqty áńgimelerin tyńdaıtyn. Úsh jyl boıy Orazaq aǵasynyń ekspedısııasymen júrý Amanjol úshin jóni bólek ýnıversıtet boldy. Amanjoldyń tarıhshy bolyp qalyptasýyna belgili ǵalym Manash Qozybaevtyń yqpaly orasan edi. 1972 jyly Qaraǵandy ýnı­versıtetiniń ashylýyna oraı jańa bilim ordasynda «Qaraǵandy tarıhshylar mektebi» dep atalatyn ǵalymdar tobynyń qalyptasýyna úles qosqan, bastaýynda turǵan da ózi boldy. 1986 jylǵy jas­tardyń Jeltoqsan dúmpýi, odan keıin egemendigimizdiń, Táýelsizdigimizdiń kelýi tarıhshy ǵalym sanasynda da jańǵyrýdyń bolýyna yqpal etti. Sondyqtan halqymyzdyń, memleketimizdiń tarıhyna jańa kózqaraspen qaraýdy bastaǵandardyń al­ǵashqy leginde Amanjol Kúzem­baıulynyń bolýy zańdy edi. Onyń tarıhymyzǵa jańa kóz­qarasy naqty ǵylymı eńbek­termen jáne jas urpaqqa kerekti ıgilikti isten kórindi. Ol Qazaqstan tarıhyn endi ar jaǵynan kún kórinetin juqa oqýlyqpen oqytýdy jas ur­paq aldyndaǵy kúná dep bildi. Oqýlyq jazýǵa kiristi. Ol oqýlyqta qazaq tarıhynyń kúrdeli máseleleri jańa kóz­qarasta taldanyp, ulttyq tur­ǵydan kórinis tapty. Amanjol Kúzembaıuly 80-jyldardyń aıaǵynda aldymen Oqý mınıstrligi men sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy  Ortalyq komıtetiniń hatshysy О́zbekáli Jánibekovke hat joldap, Qazaqstan tarıhyn balabaqshadan bastap, joǵary oqý oryndaryna deıingi mekeme­lerdiń oqý josparyna engizý jóninde usynys jasady. Kóp keshikpeı, ol mınıstrlikten orta mektepter úshin pán boıynsha oqý baǵdarlamasyn jasaýǵa tapsyrma aldy. – Bizdiń tarıhshylardy daıyndaıtyn memlekettik standarttarda «Tarıh teorııasy» dep atalatyn pán múlde joq. Al bul pán tarıhshy mamandardy daıyndaý úderisinde erekshe oryn alady. О́kinishke qaraı, tarıhtyń ádisnamasynyń HIH ǵasyr basynda negizgi uǵymdary qalyptasqanymen, osy kúnge deıin oǵan mán be­rilmeı keledi, – deıdi tarıhshy Amanjol Kúzembaıuly. Ǵalymnyń pikirinshe, tarıh fakýltetinde tarıhty oqytý «tarıh ǵylymynyń teorııasy» páninen bastalýy tıis. О́ıtkeni, osy ǵylymdy túsinbeı, tarıh dep atalatyn san qyrly, ár salaly, HIH ǵasyrdyń orta sheninde «ǵylymdar patshasy» atanǵan ǵylym salasyn tolyq meńgerý múmkin emes. Tarıhshy ǵalym qazir osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen Qostanaı memlekettik pedago­gıkalyq ınstıtýtynda 2004-2005 oqý jylynan bastap, «Tarıh ǵylymynyń teorııasy men ádisnamasy» pániniń oqy­tylýyna muryndyq boldy. Eń bastysy, ol jazǵan oqýlyq Qazaqstan jurtshylyǵynyń tarıhı sanasynyń qalyptasýynda mańyzdy ról atqardy. Amanjol Kúzembaıuly – Táýelsizdik alǵan soń qazaq tarıhyna alǵashqylardyń biri bolyp, jańasha kózqaraspen taldaý jasaǵan ǵalym. Ol Qazaq handyǵy tikeleı jalǵasy bolyp tabylatyn Altyn orda memleketin keńestik dáýir qu­laqqa sińirgen teris pikir­lerden arshyp aldy. – Altyn orda – orystar qoıǵan at. Ony sol kezeńde Ulyq ulys dep ataǵan, ıaǵnı Shyńǵystyń úlken uly Joshynyń ulysy degendi bildirgen. Keńes Odaǵy kezinde bizdiń tarıhymyz týraly ımperııalyq qana kózqaras «patshalyq» qurdy. Orys ǵa­lymdary Altyn ordanyń tek kóleńkeli jaǵyn ǵana aıtty. Al onyń jaqsy jaqtary kóp boldy. Mysaly, kóship-qonyp júrgen barlyq túrki taıpalarynyń basyn qosyp, memleket qurdy. Ártúrli dinge baǵynǵan túrki taıpalarynyń barlyǵyn ıs­lamǵa baǵyndyrdy. Uly dalaǵa ıslammen birge mádenıet, arab alfavıti arqyly bilim, arab fılosofııasy, geografııalyq, astronomııalyq, medısınalyq, taǵy basqa ǵylymdar keldi. Altyn orda zamanynda Eýrazııa dalasynyń 90 paıyzyn túrkiler ustady. Al Noǵaı ulysy men Sibir handyǵy qazaq tarıhynyń bólinbes bir bólshegi, – dep taratady qazaq jeriniń tarıhyn ǵalym. Jańashyl tarıhshy Aman­jol Kúzembaıuly Qazaq han­dyqtarynyń Reseıge óz erkimen qosylýy týraly qyzyl ımperııa kezinde ábden qulaqqa sińip, ornyǵyp qalǵan pikirdi tas-talqan etti. Ol HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq dalasyndaǵy kóterilisterdi Reseı patshaly­ǵynyń otarshyldyǵyna qar­sylyq dep tanýdy usyndy. Bul qarsylyqtar otarshyldyqqa úlken soqqynyń nyshany bolatyn. Aqıqatynda HVIII ǵasyrda qazaq handary men Reseı arasyndaǵy qatynas shekteldi, eshqandaı da óz erkimen qosylý bolǵan joq. Ǵalym osylaı tujyrymdaıdy. Amanjol Kúzembaıuly Qaraǵandy, Qostanaı, Petropavl qalalaryndaǵy joǵary oqý oryndarynda jastarǵa bilim berýmen qatar, ǵalym shákirtter daıyndady. Qostanaı tarıhı zertteý aımaqtyq ınstıtýtyn uıymdastyrdy. Ol Qazaqstan tarıhynyń ózekti máseleleri jóninde 200-den artyq ǵylymı maqala jazdy. Búgin jeti beleske kóterilgen ǵalym áli de jastardy bilim nárimen sýsyndatyp keledi. «Ár pende úı salýy, urpaq ósirýi, tal egýi kerek» degen danalar sóziniń de údesinen shyqty. Jubaıy tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Tamara Qaıyrjanqyzy ekeýi úsh ul ósirip, nemere súıip otyr. Tarıhshy úshin basty marapat – sanany silkindirý. Bul ǵalymnyń ózine tóbeniń basyna shyqqandaı mereıli sezim syılaıdy. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.