Ǵylymı ekspedısııa sapardan oraldy

Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn» atap ótý shara­la­ry­nyń sheńberinde jasalǵan ekspedısııa týraly brıfıng ótti. Ony ekspedısııaǵa qatysqan Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bir top qyzmetkerleri júrgizdi. Ǵalymdar ekspedısııanyń «Qazaq handarynyń joldarymen» dep atalyp, ol ústimizdegi jyldyń 3 tamyzynda bastalǵanyn atady. Birinshi bolyp sóz alǵan atalmysh ujymnyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan ǵylymı ekspedısııanyń maqsatyna toqtaldy. «Bıylǵy, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý týraly tapsyrmasyna sáıkes, biz Qazaq handarynyń turǵan, ordalaryn tikken, eldi basqarǵan tarıhı oryndaryn, júrgen jerlerin,  jerlengen topyraqtaryn, bastaryna salynǵan kesenelerin óz kózimizben kórip, olar týraly ǵylymı, tanymdyq kózqaras­tarymyzdy, naqty pikirlerimizdi halyqqa jetkizdik. Olarǵa eldiń nazaryn aýdarý – bizdiń maqsatymyz boldy, – dedi ol.  – Ekspedısııa qu­ramyna Memleket tarıhy ıns­tıtýtynyń jas ǵalymdary engizildi. Aldyn ala jasalǵan kartaǵa sáıkes, biz saparymyzdy Ulytaý aı­maǵynan bastap, Ońtústik Qazaq­stan, Túrkistan, Taraz óńir­lerine deıin jetip, odan Aqto­ǵaı, Balqash atyraptarynan Aqmolaǵa qaıta bet túzedik. Saparymyzdyń uzaqtyǵy 10 kúnge sozylyp, jalpy uzaqtyǵy – 4,5 myń shaqyrym­daı boldy». «Biz qazaq dalasynyń qazir­gi zamandaǵy ózgeristerin óz kózimizben kórip, ony handyqtar zamanynan biletin tarıhı derektermen salystyrýdy da maqsat ettik. Qazaq dalasyn ke­zinde sýrettegen saıahatshylar, oqymystylar kóp bolǵanyn bilesizder. Sonyń ishinde Vatı­kanda tabylǵan kartada da ejelgi Uly dala sýrettelip, onyń jer-sý ataýlaryn jazyp ketken jerleri bar. Biz osy ataýlar men jer-sýlardy kezdestirermiz be degen úmitti de esimizge tuttyq», – deı kelip, Búrkitbaı Aıaǵan ekspedısııa Ulytaý aımaǵynda Joshy han, Alasha han kesenelerinde, Dombaýyl eskertkishterinde bolǵanyn aıtty. Olardyń ornalasqan jeriniń kartasyn jasap, sýretke, beınetaspaǵa túsirip alǵandaryn jáne mańyn­daǵy eldi mekenderden, ataqty oryndardan qanshalyqty alys­tyǵyn anyqtaǵandaryn jetkizdi. Tarıhı eskertkishterdiń qazirgi jaǵdaıyna qatysty tıisti oryn­darǵa aqparat berý de ǵalym­dardyń oıynda bar eken. Sonymen qatar, osyndaǵy Edige men Toqtamystyń atyndaǵy bıikterdi de kórip, olardyń tabıǵı kelbeti, ornalasqan erekshelikteri týraly da ǵylymı saraptama jasaıtyndaryn jetkizdi. Ulytaýdan ári ekspedısııa Qyzylordaǵa baratyn sara jolmen júrmeı, Betpaqdala arqyly Ońtústik Qazaqstan óńirine shyǵyp, Sozaqqa týra túsipti. Kúnniń ystyǵy, shól dala, jolsyz sapar óte aýyr boldy, – dedi Búrkitbaı Ǵelmanuly. – Umytylmaı este qalatyn osy saparda uly babalarymyzdyń osynaý joldarmen attyń ústinde, ashyq aspannyń astynda talaı júrgenin únemi eske alyp, qıyndyqtardy óz basymyzben sezinip  otyrdyq. Bizge sapar sonysymen de qundy boldy». Sozaq óńirinde Saýran, Sy­ǵanaq qalalarynyń oryndaryn kórgen ekspedısııa ári qaraı Qarataý arqyly Túrkistan óńi­rine ótedi. Syǵanaqtyń Qazaq han­dyǵynyń alǵashqy asta­nasy bolǵan tarıhyn  kóp adam bile bermeıdi. Jánibek pen Kereı, Buryndyq, Qasym handar­dyń ordasy osy qalada bol­ǵany aıtyldy. Odan ári Shý óze­ni arqyly Taraz jerine ótken ǵylymı saıahatshylar Aısha bıbi, Babadja qatyn, Qara han jáne t.b. kesenelerin óz kózderimen kórip qaıtqan eken. Osy jerden ekspedısııa Hantaýǵa ótedi. «Bul bir taý emes, kóptegen bıik shoqylardyń ushtasqan jeri. Kezinde M-H.Dýlatı Kereı men Jánibek Noǵaı Ordasynan aıyryla kóshkende, osy Hantaýdaǵy Qozybasyǵa kelip qonystanǵany týraly aıtyp ketken. Sol jerdi óz kózimizben kóre otyryp, onyń geologııalyq ornalasýyn bolashaqta ǵylymı kartaǵa engizýdi josparlap otyrmyz», – dedi B.Aıaǵan. Sapar barysynda ekspedı­­sııa Alash kósemi Álıhan Bókeı­­­hanovtyń týǵan jeri – Qaraǵandy oblysyndaǵy Aqtoǵaı aýdanyna da soqqan eken. Munda Álekeń­niń ata-anasyna, týystaryna óz qolymen ornatqan zırattary, olardyń basyna otyrǵyzǵan aǵashy bar. Osy tóńirekte Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń belgileri de ornalasqan. Ekspedısııaǵa qaty­­sýshylar olardy da kórip, ózde­rine qajetti derekterdi jınap alǵan­daryn da ortaǵa saldy. Sonymen qatar, qazaqtyń sońǵy handarynyń biri, Kókshetaý jerindegi Ýálı han kesenesiniń jaǵdaıymen tanys­qandarynan da  habardar etti. «Endi osy sapardan kórgen­derimizdiń bárin jınaqtap, arnaıy ǵylymı konferensııa ótkizemiz be dep otyrmyz. Oǵan deıin qoldaǵy materıaldardyń barlyǵyn fotoalbom jáne kitap etip shyǵarýdy josparlap qoıdyq», – dedi Búrkitbaı Aıaǵan. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».